Кіріспе

Карл I, Карл Роберт (Károly Róbert; ; ; 1288 – 16 шілде 1342), – 1308 жылдан қайтыс болғанға дейін Венгрия және Хорватия патшасы. Ол Анжу әулетінің Капеция тармағының мүшесі және Салерно графы Карл Мартелдің жалғыз ұлы болды. Оның әкесі Неаполь патшасы Карл II мен Венгрия патшасы Марияның үлкен ұлы еді. Мария 1290 жылы ағасы Венгрияның Ладислав IV қайтыс болғаннан кейін Венгрия тағына талап етті, бірақ венгр прелаттары мен ақсүйектері оның туысы Андрей III-ті патша етіп сайлады. Мария Венгрияға деген талабынан бас тартпай, оны ұлы Карл Мартелге, ал 1295 жылы қайтыс болғаннан кейін немересі Карлға берді. Ал оның күйеуі Карл II Неаполь патшалығын үшінші ұлы Робертке мұра етіп, Карлді мұрадан айырды. Карл 1300 жылдың тамызында ықпалды хорват ақсүйегі Пауль Шубичтің шақыруымен Венгрия Корольдігіне келді. Андрей III 1301 жылдың 14 қаңтарында қайтыс болды, ал төрт ай ішінде Карл патша болып таж кигізілді, бірақ Венгрияның қасиетті тәжінің орнына уақытша тәжмен. Көптеген венгр ақсүйектері оған мойынсұнудан бас тартып, Богемияның Вацлавты патша етіп сайлады. Карл патшалықтың оңтүстік аймақтарына шегінді. 1303 жылы Рим папасы Бонифаций VIII Карлді заңды патша деп мойындады, бірақ Карл қарсыласына қарсы өзінің беделін нығайта алмады. 1305 жылы Вацлав Баварияның Оттосының пайдасына тақтан бас тарды. Орталық үкімет болмағандықтан, Венгрия Корольдігі оннан астам провинцияға бөлінді, әрқайсысының басында қуатты дворян немесе олигарх тұрды. Ол олигархтардың бірі – Ладислав III Кан 1307 жылы Баварияның Оттосын тұтқындап, түрмеге қамады. Карл 1308 жылдың 27 қарашасында Пешт қаласында патша болып сайланды, бірақ 1310 жылдың 27 тамызында қасиетті тәж кигізілгеніне дейін оның билігі патшалықтың көп бөлігінде номиналды болып қалды. Карл өзінің алғашқы шешуші жеңісін 1312 жылдың 15 маусымында Розгони шайқасында (қазіргі Словакиядағы Рожановце) жеңді. Содан кейін оның әскерлері күшті Аба әулетінің көптеген қамалдарын басып алды. Келесі он жыл ішінде Карл патшалық билікті, негізінен патшалықтың көптеген аймақтарындағы прелаттар мен кіші ақсүйектердің көмегімен қалпына келтірді. 1321 жылы ең қуатты олигарх Матфей Чак қайтыс болғаннан кейін, Карл бүкіл патшалықтың даусыз билеушісі болды, Хорватиядан басқа, ондағы жергілікті ақсүйектер өздерінің тәуелсіз мәртебесін сақтап қалды. 1330 жылы Посада шайқасында жеңілгеннен кейін ол Валахияның тәуелсіз княздыққа айналуына кедергі жасай алмады. Карлдың замандастары оның сол шайқаста жеңілуін патша отбасын өлтіруге тырысқан Фелициан Захтың отбасына жасаған қатыгез кек алуы үшін Құдайдың жазасы деп түсіндірді. Карл сирек тұрақты жерлерді берді, оның орнына "қызметтік феодтар" жүйесін енгізді, оған оның шенеуніктері айтарлықтай кіріс алды, бірақ тек патшалық кеңсесінде болған уақытқа ғана, бұл олардың адалдығын қамтамасыз етті. Патшалық билігінің екінші жартысында Карл парламент өткізбей, патшалығын абсолютті билікпен басқарды. Ол әлемдік тәртіптің алғашқы діни емес ордені – Әулие Георгий орденін құрды. Ол жаңа алтын кендерін ашуға көмектесті, бұл Венгрияны Еуропадағы ең ірі алтын өндіруші елге айналдырды. Оның тұсында алғашқы венгр алтын монеталары соғылды. 1335 жылы Вишеград конгресінде ол көршілес екі монарх – Богемияның Иоанны мен Польшаның Казимир III арасындағы келісімге көмектесті. Осы конгресте қол қойылған шарттар Венгрия мен Батыс Еуропаны байланыстыратын жаңа сауда жолдарының дамуына да ықпал етті. Карлдың Венгрияны қайта біріктіруге жасаған күш-жігері, оның әкімшілік және экономикалық реформалары оның ізбасары Ұлы Людовиктің жетістіктеріне негіз салды.

Балалық шағы (12881300)

Карл Салерно ханзадасы Карл Мартельдің және оның әйелі Австриялық Клеменцияның жалғыз ұлы болды. Ол 1288 жылы дүниеге келді; туған жері белгісіз. Карл Мартель – Неаполь патшасы Карл II мен оның әйелі Марияның тұңғыш ұлы. Мария – Венгрия королі Стефан V-тің қызы еді. 1290 жылы оның ағасы, Венгрияның Ладислав IV қайтыс болғаннан кейін, королева Мария Венгрия тағына құқығын жариялады, Арпад әулетінің (Венгрияның патшалық отбасы) Ладиславтың өлімімен тоқтатылғанын мәлімдеді. Алайда, оның әкесінің туысы Әндір де таққа талапкер болды, бірақ оның әкесі, Степан Постумус, патшалық отбасының барлық мүшелері тарапынан заңсыз бала деп есептелді. Осыған қарамастан, венгр феодалдары мен дін қызметкерлері Марияға қарағанда Әндірді артық көрді және ол 1290 жылдың 23 шілдесінде Венгрия патшасы болып тағайындалды. Мария 1292 жылдың қаңтарында Венгрияға деген құқығын Карл Мартельге берді. Бабоничтер, Франкопандар, Шубичтер және басқа да хорват және славониялық ақсүйек отбасылары Карл Мартельдің талабын мойындағандай болды, бірақ шын мәнінде олардың адалдығы Карл Мартель мен Әндір III арасында ауытқып тұрды. Карл Мартель 1295 жылдың күзінде қайтыс болды, ал оның жеті жасар ұлы Карл Венгрияға деген құқығына мұрагер болды. Карл, сондай-ақ, тұңғыш туған балаларға қатысты қағидаларға сәйкес, әкесінің әкесі, Неапольдің Карл II-нің заңды мұрагері де болар еді. Алайда, үшінші ұлы Робертті немересіне артық көрген Карл II 13 ақпанда Робертке тұңғыш ұлдың құқығын берді. Папа Бонифаций VIII 1296 жылдың 27 ақпанында Карл II-нің шешімін бекітті, осылайша бала Карлді Неаполь Корольдігінде әкесінің орнын басудан шеттетті. Данте Алигьери Роберттің Неапольді мұраға алу құқығын иелену үшін жасаған амалдарына сілтеме жасай отырып, Карл Мартель отбасына "қастандықтар мен алдаулар" жасалатыны туралы жазды. 14 ғасырдың тарихшысы Джованни Виллани да замандастары Роберттің Неапольге деген талабы оның жүрегінің талабынан әлсіз деп есептегенін айтты. Заңгер Балдус де Убальдис Роберттің билігінің заңдылығына қатысты өз позициясын білдіруден бас тартты.

Венгрия үшін күрес (1300-1308)

1299 жылдың шілдесінде Венгрияның Андраш III өзінің анасының інісі Альбертино Морозиниді Славония герцогы етіп тағайындады, бұл славян және хорват дворяндарының көтерілісіне себеп болды. Әйгілі хорват бароны Пауль Шубич 1300 жылдың басында өзінің бауыры Георгийді Италияға жіберіп, Неапольдің Карл II-сінен немересін Венгрияға жіберіп, таққа өздігінен талап қоюға көндіруге тырысты. Неаполь королі бұл ұсынысты қабылдап, Карлдың сапары үшін Флоренция банкирлерінен 1300 унция алтын қарыз алды. Француз тегінен шыққан неаполитандық рыцарь Филипп Другетт он екі жасар Карлді Венгрияға сүйемелдеді. Олар 1300 жылдың тамызында Далмациядағы Сплит қаласына қонды. Сплиттен Пауль Шубич оны Загребке алып барды, онда Угрин Чак Карлға адалдық серт берді. Карлдың қарсыласы, Венгрияның Андраш III 1301 жылдың 14 қаңтарында қайтыс болды. Карл Эстергомға асықты, онда сайланған архиепископ Григорий Бицкей оны 13 мамырға дейін уақытша тәжбен тәжді. Дегенмен, көптеген венгрлер Карлдың тәж киюін заңсыз деп есептеді, өйткені дәстүрлі құқық бойынша ол Венгрияның қасиетті тәжімен Секешфехерварда өткізілуі керек еді. Карл өзінің билік жылдарын осы тәж киюден бастап санады, бірақ Венгрия шын мәнінде онға жуық тәуелсіз провинцияға бөлінді, олардың әрқайсысын күшті иелер немесе олигархтар басқарды. Олардың ішінде Матвей Чак Венгрияның солтүстік-батыс бөлігін (қазіргі Словакияның батыс аумағын құрайды), Амадей Аба солтүстік-шығыс жерлерін, Иван Кёзеги Трансдунайды, Ладислав Кан Трансильванияны биледі. Бұл иелердің көпшілігі Карлдың билігін қабылдаудан бас тартып, тәжді Богемияның Венцеслав II-сінің ұлы және осы аттас Венцеславқа ұсынды, оның әйелі, Елизавета Андраш III-нің жалғыз қызы еді. Венцеслав Секешфехерварда қасиетті тәжбен тәжді кигенімен, оның тәж киюінің заңдылығы да күмәнді болды, өйткені Калоча архиепискобы Ян Хонт Пазмани Венцеславтың басына тәжді қойды, ал дәстүрлі құқық Эстергом архиепискобына рәсімді орындауға рұқсат берді. Венцеславтың тәж киюінен кейін Карл патшалықтың оңтүстік аймақтарындағы Угрин Чактың иелігіне көшті. Рим папасы Бонифаций Венгрияға өзінің легаты Никколо Боккасиниді жіберді. Боккасини венгр прелаттарының көпшілігін Карлдың билігін қабылдауға көндірді. Дегенмен, венгр иелерінің көпшілігі Карлға қарсылық көрсетуді жалғастырды, өйткені, "Жарқын жылнама" кітабында айтылғандай, олар "патшалықтың еркіндікке ие азаматтары шіркеу тағайындаған патшаны қабылдап, өз еркіндіктерінен айырылып қалады" деп қорқыды. 1302 жылдың қыркүйегінде Карл патшалықтың астанасы Буданы қоршауға алды, бірақ Иван Кёзеги қоршауды жеңілдетті. Карлдың жарғылары келесі жылдары оның негізінен патшалықтың оңтүстік бөлігінде болғанын көрсетеді, бірақ ол Гёнц бекінісінде Амадей Абаға да барды. Папа Бонифаций Венгрияны Киелі Тақтың феодалы деп есептейтін 1303 жылдың 31 мамырында Карлді Венгрияның заңды патшасы деп жариялады. Ол сондай-ақ Венцеславты егер ол өзін Венгрияның патшасы деп атауын жалғастырса, қауымнан шығарумен қорқытты. 1304 жылдың жазында Венгриядан кеткен Венцеслав қасиетті тәжді өзімен алып кетті. Карл 24 тамызда Пресбургте (қазіргі Словакиядағы Братислава) өзінің туысы Рудольф III Австриямен кездесті. Олар одаққа қол қойғаннан кейін, күзде Богемияға бірлесіп шабуыл жасады. Богемияда әкесінің орнына келген Венцеслав 1305 жылдың 9 қазанында Бавария герцогы Отто III-нің пайдасына Венгрияға деген талабынан бас тартты. Отто 1305 жылдың 6 желтоқсанында Секешфехерварда Веспрем епискобы Бенедикт Рад және Чанад епискобы Антонийдің қолынан тәж киді. Ол Венгриядағы өз позициясын нығайта алмады, өйткені оны тек Кёзегилер мен Трансильвания сакстары ғана қолдады. 1306 жылы Карл Эстергомды және Венгрияның (қазіргі Словакия) солтүстік бөлігіндегі көптеген қамалдарды басып алды. 1307 жылдың маусымында оның жақтастары Буданы да басып алды. Трансильвания воеводасы Ладислав Кан Оттоны Трансильванияда тұтқындап, түрмеге қамады. 10 қазанда Карлдың жақтастарының жиналысы Карлдың таққа деген талабын растады, бірақ үш күшті ие – Матвей Чак, Ладислав Кан және Иван Кёзеги кездесуге қатыспады. 1308 жылы Ладислав Кан Оттоны босатты, ол Венгриядан кетіп қалды. Отто өзін Венгрияның патшасы деп атауын тоқтатпады, бірақ елге қайтып оралмады. Рим папасы Климент V Венгрияға жаңа папалық легаты, Джентиле Портино да Монтефиорені жіберді. Монтефиоре 1308 жылдың жазында келді. Келесі бірнеше айда ол ең күшті иелерді бірінен соң бірі Карлдың билігін қабылдауға көндірді. 1308 жылдың 27 қарашасында Пешттегі Доминикан монастырында өткен диетте Карл бірауыздан патша деп жарияланды. Матвей Чак пен Ладислав Кан тарапынан жіберілген делегаттар да жиналыста болды.

Олигархтарға қарсы соғыс (13081323)

Папаның өкілі Венгрия прелаттарының синодын шақырды, олар 1308 жылдың желтоқсан айында монархты қол сұғылмайтын деп жариялады. Сонымен қатар, олар Ладислав Канға Қасиетті Тақты Карлға тапсыруды бұйырды. Кан бас тартқаннан кейін, легат Карл үшін жаңа тәжді бекітті. Эстергом архиепискобы Томас II 1309 жылдың 15 немесе 16 маусымында Будадағы Әйелдер шіркеуінде жаңа тәжбен Карл патшаны тәжге отырғызды. Дегенмен, көптеген венгрлер оның екінші тәж киюін жарамсыз деп санады. Папаның өкілі Ладислав Канға айып тақты, ол ақырында Қасиетті Тажды Карлға беруге келісті. 1310 жылдың 27 тамызында Эстергом архиепискобы Томас Секешфехерварда Карлдың басына Қасиетті Тажды қойды; осылайша Карлдың үшінші тәж кию рәсімі дәстүрлі заңға сәйкес орындалды. Алайда, оның патшалығының көп бөлігінде билігі номиналды ғана болды. 1311 жылдың маусымында Матфей Чак Буданы қоршауға алды, ал Ладислав Кан патшаға көмектесуден бас тартты. Карл қыркүйек айында Матфей Чактың иеліктеріне шабуыл жасау үшін әскер жіберді, бірақ ештеңеге қол жеткізе алмады. Сол жылы Угрин Чак қайтыс болды, бұл Карлға Славониядағы Пожега мен Темешвар (қазіргі Румыниядағы Тимишоара) арасында орналасқан марқұм иелерінің иеліктерін алуға мүмкіндік берді. 1311 жылдың қыркүйегінде Касса (қазіргі Словакиядағы Кошице) тұрғындары Амадей Абаны өлтірді. Карлдың елшілері Абаның ұлдары мен қала арасындағы келісімді төрелік етті, онда Абалардың екі округтен кетуі және өздерінің иеліктерінде тұратын ақсүйектерге Карлға ерікті түрде қосылуға мүмкіндік беруі талап етілді. Алайда, Абалар көп ұзамай патшаға қарсы Матфей Чакпен одақ құрды. Абалар мен Матфей Чактың біріккен күштері Кассаны қоршауға алды, бірақ Карл оларды 1312 жылдың 15 маусымында Розгони шайқасында (қазіргі Словакиядағы Рожановце) талқандады. Амадей Абаға қызмет еткен дворяндардың жартысы дерлік Карлдің жағында шайқасты. Шілдеде Карл Абастың Абауй, Торна және Сарос округтеріндегі көптеген бекіністерін, соның ішінде Фузер, Регеч және Мункачты (қазіргі Украинадағы Мукачево) басып алды. Содан кейін ол Матфей Чакқа қарсы соғыс бастады, 1313 жылы Нагишембатты (қазіргі Словакиядағы Трнава) және 1315 жылы Вишеградты жаулап алды, бірақ шешуші жеңіске жете алмады. 1315 жылдың басында Карл өзінің резиденциясын Будадан Темешварға көшірді. Ладислав Кан 1315 жылы қайтыс болды, бірақ оның ұлдары Карлға мойынсұнбады. 1316 жылдың бірінші жартысында Карл Трансдунай мен Славонияда Кессегилерге қарсы жорық бастады. Жергілікті ақсүйектер патша әскерлеріне қосылды, бұл олардың аймақтарының оңтүстік бөлігіндегі Кессегилердің билігінің тез құлдырауына ықпал етті. Осы арада Джеймс Борса Карлға қарсы Ладислав Канның ұлдарымен және басқа да иелермен, соның ішінде Можс Акос пен Петенейдің ұлы Петрмен одақтасты. Олар патшаны Галицияның Андрейына ұсынды. Карлдың әскерлері, бұрын Борсалардың жақтасы болған Доза Дебреценидің басшылығында, маусым айының соңында Дебреценде бүлікшілердің біріккен әскерлерін жеңді. Келесі екі айда Борса мен оның одақтастарының көптеген бекіністері Бихар, Шолнок, Борсод және Колош округтеріндегі патша әскерлеріне түсті. Басты дереккөздерде Карлдың батырлығы мен ерлік істері туралы айтылмаған, бұл оның соғыстар мен қоршауларда жеке соғысқа қатыспағанын көрсетеді. Алайда, ол керемет стратегиялық дағдыларға ие болды: қамалдарды қоршауға алуды әрдайым Карл тағайындады. Сергемия, Максо және Венгрияның оңтүстік шекарасындағы басқа да аймақтарды басқаратын Стефан Драгутин 1316 жылы қайтыс болды. Карл Стефан Драгутиннің ұлы Владиславтың әкесімен алмасуға құқығын растады және Владиславты Сербияның Стефан Урош II Милутинге қарсы заңды билеушісі деп жариялады. Алайда Стефан Урош II Владиславты тұтқынға алып, Сергемияға басып кірді. Карл Сава өзенінің арғы жағына қарсы шабуыл жасап, Максо бекінісін басып алды. 1317 жылдың мамыр айында Карл әскері Абалардың көтерілісін басып, Унгвар мен Невике қалмағын (қазіргі Украинадағы Ужгород және Невицкий қамалы) басып алды. Осыдан кейін Карл Матфей Чактың иелігін басып алды және 1317 жылдың 3 қарашасында Комарроны (қазіргі Словакиядағы Комарно) басып алды. Неаполь патшасы Роберт өзінің ағасы Джонға Салерно княздігін және Монте-Сант-Анжело аймағын бергеннен кейін, Карл наразылық білдіріп, бұрын әкесі иеленген осы аймақтарға талап қойды. Чарльз Матфей Чак күшпен тартып алған шіркеудің меншігін қайтарып алуды елемегеннен кейін, 1318 жылдың басында патшалық прелаттар барлық мүдделерін қауіпке тілгендерге қарсы одақ құрды. Олардың талабы бойынша Карл жазда диет өткізді, бірақ 1222 жылғы Алтын Бұйрықты растаудан бас тартты. Жыл соңына дейін прелаттар Карлға шіркеудің меншігін иеленгені үшін шағым жасады. 1319 жылы Карлдың ауруы соншалық, папа Карлдың күнәларын өлімінен бұрын кешіруге оның зінакорлығына рұхсат берді, бірақ Карл жазылып кетті. Сол жылы Карл Трансильвания воеводасы етіп тағайындаған Доза Дебрецени Ладислав Канның ұлдарымен және олардың одақтастарымен сәтті жорықтар жасады, ал Карлдың болашақ бас судьясы Александр Кечски Кессегилердің алты бекінісін басып алды. Жазда Карл Стефан Урош II Милутинге қарсы жорық бастады, оның барысында ол Белградты қайта басып алып, Максо Банатын қалпына келтірді. Карлдың билігі кезінде өткен соңғы диет 1320 жылы өтті; одан кейін ол Алтын Бұйрықтың ережелерін бұзып, жылдық ашық сот сессияларын шақыруды тоқтатты. Матфей Чак 1321 жылдың 18 наурызында қайтыс болды. Патша әскері қайтыс болған иеленушінің провинциясына басып кірді, ол көптеген бұрынғы қамалдақтары қарсылықсыз берілгендіктен тез ыдырады. Карл жеке басымен Чактың бұрынғы резиденциясы Тренчин (қазіргі Словакиядағы Тренчин) қоршауына жетекшілік етті, ол 8 тамызда түсті. Шамамен үш айдан кейін Карлдың жаңа Трансильвания воеводасы Томас Сечени Чактың соңғы бекінісі Цичо (қазіргі Румыниядағы Чичеу Корабия) басып алды. 1322 жылдың қаңтарында Далмацияның екі қаласы, Шибеник және Трогир, Карлдың бұрынғы жетекші тараптасы Пол Шубичтің ұлы Младен II Шубичке қарсы көтерілді. Екі қала сонымен қатар Венеция Республикасының бағыныштылығын қабылдады, бірақ Карл Венециядан өзінің поддандылары арасындағы қақтығысқа араласпауға шақырды. Көптеген хорват ақсүйектері (оның өзінің інісі Пол II Шубичті қоса алғанда) да Младенге қарсы бұрылды, ал олардың коалициясы оны Клисте жеңді. Қыркүйекте Карл Хорватияға барды, онда Младен Шубичке қарсы барлық хорват ақсүйектері оған Книнде мойынсұнды. Младен Шубич те Карлға келді, бірақ король қуатты иеленушіні түрмеге қамады.

Қауіпсіздік пен реформалар (13231330)

Оның жарғыларының бірінде 1323 жылы Карл өзінің патшалығын "толық иеленіп алды" делінген. Жылдың бірінші жартысында ол өзінің астанасын Темесварттан патшалығының орталығындағы Вишеградқа көшірді. Сол жылы Австрия герцогтары 1322 жылы Карлға қарсы Людовик IV-тен алған қолдауы үшін ондаған жылдар бойы бақылап келген Прессбургтен (қазіргі Словакиядағы Братислава) бас тартты. 1320-жылдардың басында Басараб деп аталатын воевода басқаруымен Карпат таулары мен Төменгі Дунай арасындағы жерлер біріктірілді, бірақ патшалық билік тек номиналды түрде қалпына келтірілді. 1324 жылы жасалған бейбіт келісімде Басараб Карлдың билігін қабылдауға дайын болғанымен, Северин банатында басып алған жерлерінен бас тартқан жоқ. Карл сондай-ақ Хорватия мен Славонияда патшалық билікті қайта орнатуға тырысты. 1325 жылы ол Славонияның баны Иоанн Бабоничті қызметтен босатып, оның орнына Микч Акосты тағайындады. Бан Микч Хорватияға патшаның рұқсатысыз Младен Субичтің бұрынғы қамалдарын басып алған жергілікті феодалдарды бағындыру үшін шабуыл жасады, бірақ хорват феодалдарының бірі Иван I Нелипак 1326 жылы бан әскерлерін жеңді. Осының салдарынан Карлдың билігі Хорватияда тек есімде ғана қалды. 1327 жылы Бабоничтер мен Кёсегилер ашық көтеріліске шықты, бірақ бан Микч пен Александр Кёчкі оларды жеңді. Жаза ретінде Славония мен Трансдунайда көтерілісшілердің кем дегенде сегіз қамалы тәркіленді. Олигархтар үстінен жеңіске жеткені арқасында Карл венгр қамаларының 60% және оларға тиесілі жерлерді иеленді. 1323 жылы ол бұрынғы жер үлестерін қайта қарауға кірісіп, бұрынғы патшалық иеліктерін қайтарып алуға мүмкіндік алды. Оның тұсында арнайы комиссиялар құрылып, иелері заңсыз түрде иеленген патшалық жерлерін анықтады. Карл өзінің жақтастарына мәңгілік гранттар беруден бас тартты. Оның орнына ол "қызметтік феодтар" (немесе құрмет) жүйесін қолданды, оған сәйкес оның шенеуніктері өз лауазымдарынан түскен барлық кірістерден пайдалануға құқылы болды, бірақ тек олар лауазымда болған уақытқа ғана. Бұл жүйе патша билігінің басымдығын қамтамасыз етіп, Карлдың 1335 жылғы жарғысында атап өткендей, "күштің толықтығымен" билік етуіне мүмкіндік берді. Ол тіпті дәстүрлі заңды да елемеді: мысалы, "қызды ұлға теңестіру", осылайша оған әкесінің мүлкін оның ер ағалары емес, мұрагерлікке алуға құқық берді. Карл Венгриядағы шіркеу басқаруын да өз қолына алды. Ол венгр прелаттарын қалауынша тағайындады, соборлық бөлімдерге оларды сайлауға рұқсат бермеді. Ол өзінің мемлекеттерінде рыцарлық мәдениеттің таралуына ықпал етті. Ол тұрақты түрде турнирлер өткізді және "патша сарайындағы парақ" және "патша сарайындағы рыцарь" деген жаңа лауазымдарды енгізді. Карл 1326 жылы Сент-Джордж орденін құрып, рыцарлық орденді құрған алғашқы монарх болды. Ол өзінің адал ізбасарларына басқалардан "өздерінің белгілері арқылы" ажырату үшін қалқандық белгілер берген алғашқы венгр патшасы болды. Карл патшалық кірістерді басқаруды қайта ұйымдастырды және жақсартты. Оның тұсында неміс, итальян немесе венгр саудагерлері басқарған бес жаңа "камера" (әкімшілік органдар) құрылды, олар монеталар, монополиялар және кедендік баждардан түскен патшалық кірістерді бақылау және жинау үшін құрылды. 1327 жылы ол алтын өндіруге патшаның монополиясын ішінара жойып, жаңадан ашылған кен орнынан алынған алтыннан түскен патшалық кірістердің үштен бір бөлігін кен орнының иесіне берді. Келесі бірнеше жылда Кёрмёчбаня (қазіргі Словакиядағы Кремница), Надьбаня (қазіргі Румыниядағы Бая Маре) және Араньосбаня (қазіргі Румыниядағы Бая де Ариеш) жаңа алтын кендері ашылды. 1330 жыл шамасында венгр кендері шамамен алтын өндірді, бұл әлемдегі жалпы өнімнің 30% -дан астамын құрады. Карлтың қолдауымен Еуропадағы Альпі тауларының солтүстігінде алтын монеталар соғыла бастады. Оның флориндері Флоренцияның алтын монеталарының үлгісімен жасалып, алғаш рет 1326 жылы шығарылды. Ішкі бейбітшілік пен патшалық кірістердің өсуі 1320 жылдары Венгрияның халықаралық беделін нығайтты. 1327 жылдың 13 ақпанында Карл мен Иоанн Богемия Прессбургты басып алған Габсбургтерге қарсы Нагишембат қаласында (қазіргі Словакиядағы Трнава) одаққа қол қойды. 1328 жылдың жазында венгр және богемиялық әскерлер Австрияға басып кірді және Лейта өзенінің жағасында австриялық армияны жеңді. 1328 жылдың 21 қыркүйегінде Карл Прессбург пен Муракоздан бас тартқан Австрияның үш герцогымен (Фредерик Керемет, Альберт Ақсақ және Отто Шат) бейбітшілік келісімін жасады. Келесі жылы серб әскерлері Белградты қоршауға алды, бірақ Карл бекініске көмек берді. Карлдың әйелі Элизабеттің әкесі, Польша королі Владислав I Локотектің одағы Карлдың 1320 жылдардағы сыртқы саясатының тұрақты бөлігіне айналды. Тевтон ордені мен Иоанн Богемияның біріккен күштерінен жеңілгеннен кейін Владислав I өзінің ұлы және мұрагері Казимирді 1329 жылдың соңында Вишеградқа Карлдан көмек сұрау үшін жіберді. Оның Вишеградтағы сарайында болған кезде он тоғыз жасар Казимир Карлдың әйелі Элизабеттің күтімшісі болған Клара Захты ұрлады, деп итальян жазушысы мәлімдеді. 1330 жылдың 17 сәуірінде жас қыздың әкесі Фелициан Зах қылышпен қолында Вишеградтағы патша сарайының тамақ залына кіріп, патша отбасына шабуыл жасады. Зах Карл мен патшайымды оң қолынан жаралады және олардың екі ұлы Луи мен Андреяны өлтіруге тырысты, бірақ патша гвардиясы оны өлтірді. Карлдың кек алуы қатыгез болды: Клараны қоспағанда, Фелициан Захтың балалары азаптап өлтірілді; Клараның еріндері мен барлық сегіз саусағы кесіліп, содан кейін көптеген қалалардың көшелерімен жылқымен сүйреп әкетілді; Фелицианның басқа барлық туыстары үшінші дәрежедегі туысқандық байланыста (оның күйеу балалары мен қарындастары қоса) өлім жазасы берілді, ал жетінші дәрежедегі туыстары мәңгілік шұғылаға айдалды.

Әрекетшіл сыртқы саясат (13301339)

1330 жылдың қыркүйегінде Карл өзінің үстемдігінен құтылуға тырысқан Валахияның Басараб I-іне қарсы әскери жорық ұйымдастырды. Северин бекінісін (қазіргі Румыниядағы Дробета-Турну-Северин) басып алғаннан кейін, ол Басарабпен бейбіт келісімге келуден бас тартып, Басарабтың резиденциясы болған Куртеа-де-Аржес қаласына бет бұрды. Валахиялықтар тоздыру тактикасын қолданып, Карлді Басарабпен бітім жасауға және әскерін Валахиядан шығаруға мәжбүр етті. 9 қарашада патша әскері Оңтүстік Карпаттың тар жолымен өтіп бара жатқанда, валахиялықтар оларға шабуыл жасады. Келесі төрт күн ішінде патша әскері қырылды; Карл өзінің рыцарінің бірі – Дезидериус Хедерваримен киім ауыстырғаннан кейін ғана шайқас алаңынан қашып құтыла алды, ал ол рыцарь патшаның қашуына мүмкіндік беру үшін өмірін құрбан етті. Карл Валахияға жаңадан шабуыл жасауға тырыспады, ол кейіннен тәуелсіз княздыққа айналды. 1331 жылдың қыркүйегінде Карл Австрия герцогы Отто Көңілдімен Богемияға қарсы одақ құрды. Ол тевтондық рыцарьлар мен богемиялықтарға қарсы күресу үшін Польшаға күш жіберді. 1332 жылы ол Иоанн Богемиямен бейбіт келісімге келді және Богемия мен Польша арасындағы бітімге делдалдық жасады. 1332 жылы Карл өзінің мемлекеттерінде папалық ондықтан (Шіркеу кірісінің оннан бір бөлігі) жинауға тек қана Киелі Тақ жиналған ақшаның үштен бір бөлігін оған беруге келіскен жағдайда ғана рұқсат берді. Жылдар бойы келіссөздер жүргізгеннен кейін, 1333 жылдың шілдесінде Карл Неапольдегі өзінің ағасы Роберттің қасына барды. Екі айдан кейін Карлдың ұлы Андрау Роберттің немересі Жоаннаға құдаланды, ол әкесінің мұрагері болып тағайындалған еді. 1334 жылдың басында Карл Венгрияға оралды. Сербияның бұрынғы шабуылына жауап ретінде ол Сербияға басып кірді және Галамбок (қазір Сербиядағы Голубак) бекінісін басып алды. 1335 жылдың жазында Иоанн Богемияның және Польшаның жаңа патшасы Казимир III-нің өкілдері екі ел арасындағы қақтығыстарды тоқтату үшін Тренчинде келіссөздер жүргізді. Карлдің делдалдығымен 24 тамызда келісімге қол жеткізілді: Богемияның Иоанны Польшаға деген талабынан бас тартты, ал Польшаның Казимирі Иоанн Богемияның Силезиядағы үстемдігін мойындады. 3 қыркүйекте Карл Вишеградта Богемияның Иоаннымен одаққа қол қойды, ол негізінен Австрия герцогтарына қарсы құрылды. Карл шақырғаннан кейін, Богемияның Иоанны мен Польшаның Казимирі қараша айында Вишеградта кездесті. Вишеград конгресінде екі билеуші өздерінің өкілдері Тренчинде жасаған келісімді бекітті. Казимир III сондай-ақ Богемияның Иоаннына 400 000 грош төлеуге уәде берді, бірақ осы өтемақының бір бөлігін (120 000 грош) ақырында Карл, оның інісінің орнына төледі. Үш билеуші Габсбургтерге қарсы өзара қорғаныс одағына келісті, ал Венгрия мен Киелі Рим империясы арасындағы саудагерлерге Венаны айналып өтуге мүмкіндік беретін жаңа сауда жолы құрылды. Бабоничтер мен Кезегилер 1336 жылдың қаңтарында Австрия герцогтарымен одақтасты. Богемияның Иоанны Габсбургтерден Каринтияны талап етіп, ақпанда Австрияға басып кірді. Польшаның Казимир III-і оған көмектесу үшін маусымның соңында Австрияға келді. Біраз уақыттан кейін Карл Мархеггте оларға қосылды. Герцогтар татуласуға тырысты және шілдеде Богемияның Иоаннымен бейбіт келісімге келді. Карл 13 желтоқсанда олармен бітімге қол қойды және келесі жылдың басында Австрияға қарсы жаңа жорықты бастады. Ол Бабоничтер мен Кезегилерді бас игізуге мәжбүр етті, ал соңғылары да оған шекара бойындағы бекіністерін алыс қамалдармен алмастыруға мәжбүр болды. 1337 жылдың 11 қыркүйегінде Карл мен Альберт және Отто жасаған бейбіт келісім бойынша герцогтар мен Карл бір-бірінің бүлікшіл азаматтарына пана беруге тыйым салынды. Карл 1330-шы жылдардың соңында ақша реформасын жалғастырды. 1336 жылы ол ауыл тұрғындары үшін ескі монеталарды жаңа монеталармен міндетті түрде алмастыруды жойды, бірақ патшалық кірісінің жоғалуын өтеу үшін палатаның пайдасы деген жаңа салық енгізді. Екі жылдан кейін Карл жаңа күміс тиын соғуға бұйрық берді және шетелдік монеталармен немесе күміс таяқшалармен төлем жасауға тыйым салды. 1338 жылдың басында Богемияның Иоаннының мұрагері, Моравия маркграфы Карл Вишеградқа келді. Марграф Карлдың ұлы Людовиктің Казимир III ұлы болмаған жағдайда Польшаны мұрагерлікке алу құқығын мойындады, ал Карл Казимир III-ті Силезияға басып кірмеуге көндіруге уәде берді. Екі жетекші поляк иелері, Краков канцлері Збигнев және Шпицимир Леливита да бұл жоспарды қолдады және 1339 жылдың 26 мамырында...

Соңғы жылдары (13391342)

Карл 1339 немесе 1340 жылдары Кошегистерді патшалықтың батыс шекарасындағы соңғы бекіністерінен бас тартуға міндеттеді. 1340 жылы ол қуатты жергілікті билеуші Дончтың бақылауында болған үлкен Золиом округін (қазіргі Словакия) үш кіші округке бөлді. Келесі жылы Карл Дончны Золиомдағы екі бекінісінен алыс Красна округінің (қазіргі Румыния) бір қамалына айырбастауға мәжбүр етті. Шамамен сол кезде Сербияның Стефан Урош IV Душан Сирмиумға шабуыл жасап, Белградты басып алды. Карл өмірінің соңғы жылдары ауырып қалды. Ол 1342 жылдың 16 шілдесінде Вишеградта қайтыс болды. Оның денесі алдымен Будаға жеткізілді, онда оның жаны үшін дұға оқылды. Будадан оның денесі Секешфехерварға апалды. Ол қайтыс болғаннан кейін бір ай өткен соң Секешфехервар базиликасына жерленді. Оның қарындасының күйеуі Польшаның Казимир III және Моравия маркграфы Карл оның жерлеу рәсіміне қатысты, бұл Карлдың халықаралық беделінің көрсеткіші болды.

Отбасы

1308 жылдың бірінші жартысында жазылған Anonymi descriptio Europae orientalis ("Шығыс Еуропаның анонимдік сипаттамасы") "Рутень герцогы Леоның қызы жақында Венгрия королі Карлға үйленді" деп мәлімдейді. Карл 1326 жылғы жарғыда өзінің бірінші әйеліне Венгрияға әкелу үшін "Рутенияға" (немесе Халих-Лодомерияға) барғандығын айтты. 1326 жылдың 23 маусымында шыққан жарғыда Карлдың әйелі, королева Мария туралы айтылған. Тарихшы Гюла Кристоның айтуынша, бұл үш құжат Карлдың 1305 жылдың соңында немесе 1306 жылдың басында Галиция патшасы Лео II-нің қызына үйленгенін көрсетеді. Тарихшы Еники Цуковиц Кристоның түсіндірмесін қабылдайды, бірақ ол Галициялық Мария үйленуден бұрын қайтыс болғаны мүмкін деп жазады. Польша ғалымы Станислав Срока Кристоның түсіндірмесін қабылдамайды, оның айтуынша, 1292 жылы туған Лео I Карлдың бірінші әйеліне әке бола алмады. Бұрынғы академиялық консенсусқа сәйкес, Срока Карлдың алғашқы әйелі Пиаст әулетінің Силезия тармағынан шыққан Мария Битомдық болды дейді. "Аңғал хроника" Карлдың "алғашқы жұбайы Мария поляк ұлтынан" және "герцог Казимирдің қызы" болған деп жазады. Срока 1306 жылы Мария Битомдық Карлмен үйленгенін айтады, бірақ Кристо олардың некесі 1311 жылдың бірінші жартысында болған деп жазады. "Ағартылған хроника" оның 1317 жылдың 15 желтоқсанында қайтыс болғанын жазған, бірақ 1318 жылдың 12 шілдесінде шыққан патша жарғысында күйеуі оның келісімімен жер сыйлағанын айтқан. Карлдың келесі – екінші немесе үшінші – әйелі Люксембургтік Беатриче болды, ол Генрих VII-нің қызы, Киелі Рим императоры және Богемия королі Иоаннның әпкесі болды. Олардың некесі 1319 жылдың ақпан айының соңына дейін өтті. Сол жылдың қараша айының басында бала туғанда қайтыс болды. 1306 жылы Польша королі I Владиславтың қызы Елизавета дүниеге келді. Олардың некесі 1320 жылдың 6 шілдесінде өтті. 14 ғасырдағы венгр елшілерінің көбісі Карл мен Елизаветаның бес ұлы болғанын жазады. Олардың тұңғыш ұлы Карл 1321 жылы дүниеге келіп, "Ағартылған хроника" бойынша сол жылы қайтыс болды. Алайда 1323 жылдың маусым айындағы жарғыда баланың осы айда қайтыс болғаны айтылған. 1324 жылы Карл мен Елизаветаның екінші ұлы Ладислав дүниеге келді. Ладислав пен Аннаның некелерін ата-аналары жоспарлаған, бірақ Ладислав 1329 жылы қайтыс болды. 1326 жылы туған Карл мен Елизаветаның үшінші ұлы Людовик әкесінен кейін оның орнына Венгрия патшасы болды. Оның кіші ағалары Андрей мен Степан 1327 және 1332 жылдары туылған. Бұл туралы қазіргі немесе жақын замандағы дереккөздерде айтылмаса да, тарихшылар Зюсса Теке мен Гюла Кристоның айтуынша, Карлдың екі қызы болған болуы мүмкін. Зюсса Теке олардың Мария Битомдықтан туғанын жазған, бірақ оның замандасы Питер Зиттаулық баласыз өлгенін жазған. Гюла Кристо "Ағартылған хроникадағы" Елизавета Польшалық пен бес баланың бейнесі, ол Карлдың екі қызын туғанын білдіреді, өйткені Кристо оң жағында тұрған үш баланың екеуін қыз деп атайды. Карлдың екі мүмкін қыздарының үлкені, 1320-ші жылдардың басында туған Екатерина, Генрих II-нің әйелі, Свидница герцогы. Олардың жалғыз қызы Анна ата-анасы қайтыс болғаннан кейін Венгрия патша сарайында өскен, бұл Карл мен Елизаветаның Польшадан оның ата-бабалары болғанын білдіреді. Тарихшы Казимеж Ясинскидің айтуынша, Троппаудың Болеслав II-нің әйелі Елизавета да Карлдың қызы болған. Егер ол шынымен Карлдың қызы болса, онда ол 1330 жылы туылған болуы керек. Карлтың тағы бір заңды емес ұлы – Коломан, ол 1317 жылдың басында дүниеге келді. Оның анасы Гурке Чактің қызы болған. 1336 жылы Коломан Гьёр епископы болып сайланды.

Мұра

Карл патшалықтағы "ежелгі жақсы жағдайларды қайта орнату" өзінің басты мақсаты екенін жиі айтқан. Ол өзінің елтаңбасында "Арпад жолақтарын" әкесінің әулетінің елтаңбасының элементтерімен біріктірді, бұл оның Венгрияның алғашқы патшалық үйімен туыстығын көрсетті. Өкім сүрген кезінде Карл Венгрияны қайта біріктірді және әкімшілік және қаржы реформаларын жүзеге асырды. Ғалым Брайан Картледжтің сөзіне сәйкес, ол ұлы Ұлы Людовикке "толған қазынаны және тиімді салық жүйесін" мұра етіп берді. Бірақ Ұлы Людовиктің жетістіктері Карлдың беделін басып озды. Карлдың істері туралы замандас ретінде жазған жалғыз дерек – монархқа қарсы болған францискан монахтың жазбалары. Елді қайта біріктірудегі Карлдың жетістіктерін бағалаудың орнына, монах Карлдың билігіндегі жағымсыз оқиғаларды толық сипаттады. Атап айтқанда, Фелициан Заның патша отбасына жасаған қастандыққа жауап ретінде король көрсеткен жолсыз қатыгездік Карлдың бейнесін нашарлатуға себеп болды. Францискан монахы Карлдың Валахияның Басарабқа жеңілуін корольдің кек алуы үшін Құдайдың жазасы деп түсіндірді.

Негізгі дереккөздер

Құдайлық комедия: Төзақ, Тазартқыш және Жұмақ – Данте Алигьери (Джон Сиарди аударған) (2003). "Пингвин кітаптары". Венгр суреттелген жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Дежё Дерчени редакциялаған) (1970). Корвина, Таплингер баспасы. .