Кіріспе

Флинн эффекті – 20-шы ғасырда әлемнің көптеген елдерінде өлшенген сұйық және кристалдасқан интеллект сынақтары нәтижелерінің айтарлықтай және ұзаққа созылған өсуі. Оның атауы зерттеуші Джеймс Флинннің (1934–2020) есімімен байланысты. Ақыл-ой коэффициенті (IQ) сынақтары алғаш рет сынақ тапсырушылардың үлгісін пайдаланып стандартталған кезде, конвенция бойынша сынақ нәтижелерінің орташасы 100-ге, ал стандарттық қатесі 15 немесе 16 IQ ұпайына тең болып белгіленеді. IQ сынақтары жаңаланғанда, олар әдетте алғашқысына қарағанда жақында туған сынақ тапсырушылардың жаңа үлгісін қолдану арқылы қайтадан стандартталады; орташа нәтиже 100-ге теңестіріледі. Жаңа сынақтан өткендер ескі сынақтарды тапсырғанда, олардың орташа ұпайлары дерлік әрқашан 100-ден жоғары болады. Сынақ нәтижелерінің өсуі сынақтардың алғашқы жылдарынан бері қазіргі уақытқа дейін үздіксіз және шамамен сызықтық сипатта болып келеді. Мысалы, 2009 жылы жарияланған зерттеуде британдық балалардың Равеннің прогрессивті матрицалар тестісіндегі орташа ұпайлары 1942 жылдан 2008 жылға дейін 14 IQ ұпайына өскені анықталды. Ұқсас нәтижелер IQ сынақтары ұзақ жылдар бойы кеңінен қолданылған көптеген басқа елдерде де байқалды, оның ішінде Батыс Еуропаның басқа елдері, сондай-ақ Жапония және Оңтүстік Корея да бар. Кейбір зерттеулер Норвегияда, Данияда, Австралияда, Ұлыбританияда, Нидерландыда, Швецияда, Финляндияда және неміс тілді елдерде Флинн эффектісінің кері жүруі (яғни IQ ұпайларының төмендеуі) болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл құбылыс 1990-шы жылдарда басталды деп есептеледі және сол елдердегі 15 жастағы балалардың 2000, 2003, 2006, 2009, 2012, 2015 және 2018 жылдардағы оқу, математика және ғылым бойынша ЭЫДҰ Халықаралық студенттік бағалау бағдарламасындағы орташа көрсеткіштері халықаралық орташа деңгейден жоғары болғанына қарамастан, орын алып отыр. Кейбір жағдайларда, бұл байқалатын кері өзгеріс мәдени өзгерістерге байланысты болуы мүмкін, олар интеллект сынақтарының кейбір бөліктерін қолданусыз қалдырады. Мета-талдаулар көрсеткендей, жалпы алғанда, Флинн эффектісі дамыған елдерде бұрынғы қарқынмен немесе ақырын қарқынмен жалғасуда.

Терминнің шығу тегі

Флинн эффектісі оны зерттеп, оның салдарына назар аударуға көп еңбек сіңірген Джеймс Р. Флинннің есімімен аталған. Бұл терминді 1994 жылы Ричард Хернштейн мен Чарльз Мюррей «The Bell Curve» кітабында қолданды. Флинн, егер сұраса, бұл эффектіні 1948 жылғы мақаласында «жалпыұлттық үлгіде ақыл-ой сынақтарындағы үлкен жетістіктерге нақты дәлел келтірген бірінші адам» Read D. Tuddenhamның есімімен атаған болар еді. Бұл құбылыстың жалпы атауы – «IQ көрсеткіштерінің ұзақ мерзімді өсуі» болғанымен, психология және IQ тестілеу саласындағы көптеген оқулықтар қазір Хернштейн мен Мюррейдің жолын ұстанып, оны Флинн эффектісі деп атауда.

IQ-ның өсуі

IQ тестілері мерзімді түрде жаңартылып отырады. Мысалы, 1949 жылы әзірленген Балалар үшін Векслер интеллект шкаласы (WISC) 1974, 1991, 2003 және 2014 жылдары жаңартылды. Тесттер стандарттау үлгілеріндегі тест тапсырушылардың нәтижелеріне сүйене отырып стандартталады. Стандарттық IQ 100 баллы – стандарттау үлгісінің орташа көрсеткіші ретінде анықталады. Сондықтан, уақыт өте келе нормалардың өзгеруін байқаудың бір жолы – бір және бір тестінің ескі және жаңа нұсқаларын тапсыратын тест тапсырушыларға зерттеу жүргізу. Бұл уақыт өте келе IQ-ның артуын растайды. Кейбір IQ тесттері, мысалы, Еуропадағы НАТО елдерінің әскери қызметке шақырылатындарға арналған тесттер, нақты баллдарды көрсетеді, және олар да уақыт өте келе баллдардың өсу тенденциясын растайды. АҚШ-тағы Векслер тесттері бойынша орташа өсу қарқыны он жылда шамамен үш IQ баллды құрайды. Тест көрсеткіштерінің уақыт өте келе артуы барлық ірі тесттерде, әр жас тобында, қабілет деңгейінде және барлық дамыған индустриалды елдерде байқалады, бірақ АҚШ-тағыдай жылдамдықпен емес. Бұл өсім тестілеудің басталған күндерінен 1990 жылдардың ортасына дейін үздіксіз және шамамен сызықтық болды. Бұл эффект көбінесе IQ-ның артуымен байланысты болғанымен, назар, семантикалық және эпизодтық жадтың артуымен де байланысты эффекттер анықталды. Алайда, Пиетшниг пен Ворачек (2015) 4 миллионға жуық қатысушыны қамтитын зерттеулердің мета-талдауында Флинн эффектісінің соңғы онжылдықтарда төмендегенін хабарлады. Олар сондай-ақ эффект көлемінің әртүрлі типтегі интеллект үшін әртүрлі екенін ("сусық, кеңістіктік, толық масштабты және кристалдалған IQ тестілеу нәтижелері үшін жылдық 0.41, 0.30, 0.28 және 0.21 IQ балл"), және эффект ересектерге қарағанда балалар үшін күштірек екенін көрсетті. Raven (2000) Флинннің айтуынша, жасы ұлғайған сайын көптеген қабілеттердің төмендеуін көрсететін деректерді туылған күніне қарай осы қабілеттердің күрт өскені ретінде қайта қарастыру қажет. Бұл көптеген тесттерде қабілеттің барлық деңгейлерінде орын алады. Кейбір зерттеулер Флинн эффектісінің пайдасының таралудың төменгі жағында шоғырланғанын анықтады. Мысалы, Teasdale және Owen (1989) эффектінің төменгі баллдар санын азайтып, орташа жоғары баллдар санын арттырғанын, ал өте жоғары баллдардың өспегенін анықтады. Тағы бір зерттеуде 30 жылдық аралықта екі үлкен испан балаларының тобы тексерілді. IQ таралуын салыстыру нәтижесінде тесттегі орташа IQ баллдары 9,7 баллға артқанын (Флинн эффектісі), пайда таралудың төменгі жартысында шоғырланғанын және жоғарғы жартысында мардымсыз екенін, ал пайда жеке тұлғалардың IQ-сы арта келе біртіндеп төмендегенін көрсетті. Кейбір зерттеулер жоғары IQ-сы бар адамдар үшін баллдардың төмендеуімен Флинн эффектісіне кері эффектін анықтады.

Флинннің басылымдарының алғылары

Бұрынғы зерттеушілер кейбір зерттеу топтарында шикі IQ сынақ нәтижелерінің жоғарылағанын анықтаған, бірақ осы мәселеге арналған жалпы зерттеулерді жарияламаған. Тарихшы Дэниел К. Калхун өзінің "Халықтың интеллектуалдық қабілеті" (1973) атты кітабында IQ баллдарының өзгеру үрдісі туралы психология әдебиетіндегі бұрынғы еңбектерге сілтеме жасады. Р. Л. Торндайк 1975 жылы интеллект сынақтары тарихын қарастырғанда Стэнфорд-Бине балдарының өсуіне назар салды. 1982 жылы Ричард Линн Жапония халқының орташа IQ-сының артуын тіркеді.

Ақпараттық қызмет

IQ көрсеткіштерінің өсуі жалпы интеллекттің өсуімен сәйкес келе ме, әлде тек IQ тесттерін тапсырумен байланысты нақты дағдылардың өсуімен байланысты ма деген пікірталас бар. Қазір балалар мектепте бұрынғыдан ұзақ оқып, мектептік материалды тестілеуге көбірек үйренгендіктен, сөздік қоры, арифметика немесе жалпы білім сияқты мектеп бағдарламасына қатысты тесттерде үлкен прогресс күтілуі мүмкін. Бірақ, керісінше болып шықты: мұндай қабілеттердің өсуі салыстырмалы түрде аз болды, тіпті кей жылдары азайды. Мета-талдау нәтижелері Флинн эффектісінің сұйық және кристалданған қабілеттерді бағалайтын тесттерде байқалатынын көрсетеді. Мысалы, 1952 жылдан 1982 жылға дейін 30 жыл ішінде голланд әскеріне шақырылғандардың көрсеткіші 21 ұпайға немесе он жыл сайын 7 ұпайға өсті. Басқа зерттеушілер Флинн эффектісі арқылы сипатталатын IQ-ның өсуінің бір бөлігі интеллекттің өсуімен, ал екінші бөлігі тестке қатысты дағдылардың өсуімен байланысты екенін айтады. Бір зерттеуде IQ-ның өсуі IQ тесттерімен бағаланатын танымдық қабілеттерді жақсы көрсететін ойлау жолдарының өзгеруін көрсеткені, ал бұл шикі интеллекттен гөрі басқа нәрсе екені айтылды.

Мектептегі білім және тестпен танысу

Мектепте оқудың орташа мерзімі тұрақты түрде ұзарып келеді. Дегенмен, осы түсіндірмеге қатысты сын бар: егер (Америка Құрама Штаттарында) білім деңгейі шамалас үлкен және кіші жастағы адамдар бірге салыстырылса, онда IQ көрсеткіштерінің артуы әр топта жеке қарастырылғандағыдай дерлік өзгермейтін сияқты көрінеді. Дэвид Маркс сауаттылық деңгейінің артуы мен IQ-ның өсуі арасындағы жоғары корреляцияны келтіре отырып, Флинн эффектісінің себебі сауаттылық деңгейінің өзгеруі екенін айтты.

Жалпы алғанда , көбірек ынталандыратын орта

Тағы бір теория бойынша, қазіргі орта бұрынғыдан әлдеқайда күрделі және ынталандыратын. Адамның зияткерлік ортасындағы 20 ғасырдағы ең айқын өзгерістердің бірі – түрлі визуалды медиаға ұшыраудың артуы. Қабырғадағы суреттерден бастап, кино, теледидар, бейне ойындар және компьютерлерге дейін, әрбір келесі ұрпақ алдыңғы ұрпақтан гөрі байырақ оптикалық бейнелерге тап болып, визуалды талдауды жақсырақ меңгерген болуы мүмкін. Бұл Raven сияқты визуалды тесттердегі үлкен өсімді түсіндіреді. Тек белгілі бір түрдегі интеллектінің өсуі Флинн эффектісінің "көзден жасырылмайтын мәдени жаңаруға" әкелмеуін түсіндіреді. Флинн өзінің 2007 жылғы "Интеллект деген не?" кітабында осы теорияны одан әрі кеңейтті. Модернизацияның нәтижесіндегі қоршаған ортаның өзгеруі – зияткерлік талаптарды жоғары жұмыс, технологияны кеңінен пайдалану және отбасылардың кішіреюі сияқты факторлар – бір ғасыр бұрынғыға қарағанда, көптеген адамдардың гипотезалар мен категориялар сияқты абстрактілі ұғымдарды қолдануға үйренуіне әкелді. IQ тесттерінің көп бөлігі осы қабілеттерді бағалауға арналған. Флинн мысал ретінде "Ит пен қоянның ортақ белгісі не?" деген сұрақты келтіреді. Қазіргі замандағы жауап беруші олардың екеуі де сүтқоректілер дейді (абстрактты немесе априорлы жауап, ол тек "ит" және "қоян" сөздерінің мағынасына байланысты), ал бір ғасыр бұрынғы адам "Адамдар иттермен қоянды ұстайды" дейтін болса керек (конкретті немесе апостериорлы жауап, ол сол кездегі жағдайға байланысты).

Тамақ

Тамақтандырудың жақсаруы да бір мүмкін түсіндірме болуы мүмкін. Бүгінде өнеркәсіптік дамыған елдердің ересек азаматтары бір ғасыр бұрынғыларға қарағанда биік бойлы. Бұл биіктік өсімі, көбінесе тамақтану мен денсаулықтың жақсаруының нәтижесінде, әр он жыл сайын бір сантиметрден астамды құрайды. Бар деректер бұл жетістіктердің бас мөлшерінің ұқсас өсуімен және мидың орташа мөлшерінің ұлғаюымен қатар жүретінін көрсетеді. Бұл аргументтің қиындығы сол, дене мөлшері кішірек топтарда (мысалы, әйелдер немесе азиялық текті адамдар) орташа IQ төмендемейді. Алайда, Флинн 1952, 1962, 1972 және 1982 жылдар аралығындағы голланд әскерилерінің (Равен типі) IQ сынақтарында 20 ұпайлық өсімді көрсетті. 1962 жылы ол 18 жастағы голландтардың тамақтану жағынан нашар екенін байқады. Олар 1944 жылғы Ұлы Голланд ашаршылығы кезінде ананың құрсағында немесе жаңа туған кезде болған, сол кезде неміс әскерлері азық-түлікті монополиялап, 18 000 адам аштықтан қайтыс болды. Дегенмен, Флинн атап көрсетеді: "Бұл көрсеткіш голландтардың IQ өсімінде тіпті көзге де көрінбейді. Аштық болмағандай". Диетаның әсері бірнеше айдың емес, ондаған жылдардың ішінде байқалады (анаға да, балаға да әсер етеді). Тамақтану гипотезасын қолдайтын мәліметтер бойынша, АҚШ-та 1900 жылға дейінгі орташа бой қазіргіге қарағанда шамамен 10 см (~4 дюйм) қысқа болған. Флинн эффектісімен байланысты болуы мүмкін – соңғы 150 жылда бас сүйегінің мөлшері мен пішінінде де ұқсас өзгерістер болған. Норвегиялық зерттеу көрсеткендей, биіктік өсімі мен интеллект өсімі 1980 жылдардың соңында әскери қызметке шақырылатын жастар арасында биіктік өсімі тоқтағанға дейін тығыз байланысты болды. Биіктік пен бас сүйегінің мөлшерінің өсуі, осы кезеңде фенотиптік пластикалық және генетикалық таңдаудың нәтижесі болуы мүмкін. 150 жылда бес немесе алты адам ұрпағы ғана болғандықтан, табиғи таңдау үшін уақыт өте шектеулі, сондықтан популяция фенотиптерінің өзгеруінен туындаған қаңқа мөлшерінің өсуі, соңғы генетикалық эволюциядан гөрі ықтимал. Микроэлементтердің жетіспеушілігі интеллекттің дамуын өзгертеді. Мысалы, бір зерттеуде йод тапшылығы Қытайда IQ-ның орташа есеппен 12 ұпайға төмендеуіне әкелгені анықталды. Джеймс Фейрер, Димитра Полити және Дэвид Н. Вейл ғалымдары АҚШ-та йодталған тұздың таралуы кейбір аймақтарда IQ-ны 15 ұпайға арттырғанын анықтады. Журналист Макс Нисен бұл тұздың танымал болуының нәтижесінде "жалпы әсері өте жағымды болды" деді. Дейли және тағы басқалар (2003) Кенияның ауылдық жерлеріндегі балалар арасында Флинн эффектін анықтады және олардың нәтижелерін ең жақсы түсіндіретін болжамдардың бірі тамақтану екенін тұжырымдады (басқалары ата-ананың сауаттылығы және отбасы құрылымы).

Жұқпалы аурулар

Эппиг, Финчер және Торнхилл (2009) «энергетикалық тұрғыдан алғанда, дамушы адам ми құру және жұқпалы аурулармен күресуді бірдей уақытта жасауда қиындыққа тап болады, себебі екеуі де өте жоғары метаболизмді талап етеді» және «Флинн эффектісі ұлттар дамығанда жұқпалы аурулардың қарқындылығы төмендегенінің салдары болуы мүмкін» деп мәлімдейді. Олардың пікірінше, жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ), білім берудің, сауаттылықтың және тамақтанудың жақсаруы, негізінен жұқпалы аурулардың қарқындылығын төмендету арқылы IQ-ға әсер етуі мүмкін. Эппиг, Финчер және Торнхилл (2011) ұқсас зерттеуде АҚШ-тың әртүрлі штаттарын қарастырып, жұқпалы аурулардың таралуы жоғары штаттардың орташа IQ көрсеткіші төмен екенін анықтады. Бұл әсер байлық және білім деңгейінің айырмашылықтарын ескергеннен кейін де сақталды. Атеендар Венкатарамани (2010) мексикалықтардың үлгісінде безгектің IQ-ға тигізетін әсерін зерттеді. Безгектің туған жылға дейін жойылғаны IQ-ның артуымен байланысты болды. Сонымен қатар, білікті жұмысқа орналасу мүмкіндігі де артты. Автор бұл Флинн эффектісін түсіндірудің бір жолы болуы мүмкін және ұлттық безгек ауыртпалығы мен экономикалық даму арасындағы байланысты түсіндіруде маңызды рөл атқаруы мүмкін деп санайды. 44 мақаладан тұратын әдебиет шолуында, сау адамдармен салыстырғанда, ми безгегі немесе қарапайым безгекпен ауырған пациенттердің кіші топтарында танымдық қабілеттер мен оқу үлгерімі нашарлағаны көрсетілді. Жіті безгекке емдеуге дейін және кейін танымдық функцияларды салыстырған зерттеулер, емделгеннен кейін де оқу үлгерімі мен танымдық қабілеттердің айтарлықтай нашарлағанын көрсетті. Клиникалық сынақтарда безгекке қарсы профилактикалық шаралар плацебо тобымен салыстырғанда танымдық функцияларды және оқу үлгерімін жақсартатыны анықталды.

Гетерозис

Гетерозис, немесе инбридинг деңгейінің тарихи төмендеуімен байланысты гибридтік күштілік, Майкл Мингрони Флинн эффектісіне баламалы түсіндірме ретінде ұсынды. Алайда, Джеймс Флинн 1900 жылы барлық адамдар туысқандарымен жұптасса да, гетерозистің кейінгі артуы байқалған IQ ұлғаюын толық түсіндіре алмайтынын көрсетті.

Бензиндегі қорғасынның мөлшерін азайту

Бір зерттеуде 1970 жылдардан 2007 жылға дейін АҚШ-та қандағы қорғасын деңгейінің төмендеуі IQ көрсеткішінің 4,5 ұпайға артуымен сәйкес екені анықталды.

Прогрессияның мүмкін аяқталуы

Джон Мартин Сундет және әріптестері (2004) 1950 мен 2002 жылдар аралығында норвегиялық соғысқа шақырылатын жастарға берілген интеллект сынақтарының нәтижелерін зерттеді. Олар жалпы интеллект көрсеткішінің 1990 жылдардың ортасынан кейін өсуі тоқтағанын және сандық есептеу сынақтарында төмендегенін анықтады. Сол авторлар 2008 жылы өткізген кең ауқымды зерттеуде, қайтадан Даниялық соғысқа шақырылатын ерлер арасында, 1988 мен 1998 жылдар аралығында 1,5 балдық өсім, ал 1998 мен 2003/2004 жылдар аралығында 1,5 балдық төмендеу болғанын анықтады. Австралияда 1975 жылдан 2003 жылға дейін 6-12 жастағы балалардың түсті прогрессивті матрицалар арқылы өлшенген IQ көрсеткішінің өскені байқалмады. Ұлыбританияда Флинннің (2009) зерттеуі 1980 және 2008 жылдары жүргізілген сынақтарда орташа 14 жастағы баланың IQ көрсеткіші осы кезеңде екі балдан астам төмендегенін көрсетті. Нәтижелердің жоғарғы жартысы бойынша көрсеткіш тіпті нашар болды. Орташа IQ көрсеткіші алты балға төмендеді. Дегенмен, бес пен он жас аралығындағы балалардың IQ көрсеткіші үш онжылдық ішінде жылына жарты балға дейін өсті. Флинн британдық жасөспірімдердің IQ көрсеткішінің ерекше төмендеуіне жастар мәдениетінің "тоқырауы" немесе тіпті ақыл-ойының нашарлауы себеп болуы мүмкін деп санайды. Зерттеуші Ричард Хаус зерттеуге пікір білдіріп, компьютерлік мәдениеттің кітап оқуға деген қызығушылықты азайтуын, сондай-ақ сынаққа бағытталған оқытуға бейімділікті атап өтті. Bratsberg & Rogeberg (2018) Норвегиядағы Флинн эффектісінің 1962-1991 жылдар аралығында кері қайтқанына дәлелдер келтіреді және орташа IQ баллдың бастапқы өсуі мен осы кезеңдегі кейінгі төмендеуі туған жерінен келген ата-аналар мен олардың балаларынан тұратын отбасыларда байқалады, бұл осы өзгерістердің ықтимал себебі қоршаған орта факторлары екенін көрсетеді. IQ деректері әскери міндетке жататын норвегиялық ерлер үшін ғана қолжетімді болғандықтан, бұл қорытындыны қолдау үшін әйелдердің IQ шамасына мектептегі оқу жылдарының саны қолданылды.

IQ топтарының айырмашылығы

Егер Флинн эффекті дамыған елдерде тоқтаса, бірақ дамымаған елдерде жалғаса берсе, бұл IQ балдарындағы ұлттық айырмашылықтарды азайтуға ұрындырады. Сол сияқты, Дикенс пен Флинннің 2006 жылғы зерттеуі 1972 және 2002 жылдар аралығында қара нәсілді және ақ нәсілді адамдардың орташа балдары арасындағы айырмашылық шамамен 5 немесе 6 IQ балға қысқарғанын көрсетті, бұл үштен бірін құрайды. Осы кезеңде білім алудағы даму арасындағы айырмашылықтар да азайды. Флинн мен Дикенс, Маккинтош, Нисбет және басқалар жасаған шолулардың барлығы, айырмашылықтың біртіндеп жоғалуы – нақты құбылыс деген қорытындыға келді. Флинн Флинн эффектісінің қара және ақ нәсілді адамдар арасындағы IQ тестілерінің орташа нәтижелерінде байқалған айырмашылықтардың себептерімен бірдей емес екенін, бірақ оның қоршаған орта факторлары осы айырмашылыққа ұқсас дәрежеде IQ айырмашылықтарын тудыруы мүмкін екенін атап өтті. Сондай-ақ Флинн өзінің зерттеулерінің ақ және қара нәсілді адамдар арасындағы IQ айырмашылығының басты себебі g факторындағы айырмашылықтар деген болжамды жоққа шығаратынын айтты.