Кіріспе

Ақыл-ой тестісі

Стэнфорд-Бине ақыл-ой шкаласы (немесе көбінесе Стэнфорд-Бине) – Альфред Бине мен Теодор Саймонның бастапқы Бине-Саймон шкаласынан қайта қаралып дамытылған, жеке басқа жүргізілетін ақыл-ой тестісі. Ол 2003 жылы жарық көрген бесінші нұсқасында (SB5) қолданылады. Бұл тест жас балалардағы даму немесе интеллектуалдық кемістіктерді анықтау үшін қолданылатын когнитивтік қабілеттер мен интеллект тестісі, бұл Векслер ересектер ақыл-ой шкаласынан (WAIS) өзгеше. Тест бес салмақты факторды өлшейді және сөздік және сөзсіз субтесттерден тұрады. Тестіленетін бес фактор – білім, сандық есептеу, визуалды-пространдық қабілет, жұмыс жады және икемді ойлау. Стэнфорд-Бине шкаласының дамуы ақыл-ойды тестілеудің қазіргі заманғы саласын қалыптастырды және бейімделу тестісінің алғашқы үлгілерінің бірі болды. Тест Францияда басталып, кейін АҚШ-та қайта қарастырылды. Оны бастапқыда француз психологы Альфред Бине жасаған, ол француз үкіметі барлық балаларға білім беруді міндеттейтін заң қабылдағаннан кейін, ерекше білім беру бағдарламаларына жіберу үшін "жаңқақ" балаларды анықтау әдісін әзірлеуге кірісті, олардың ауру деп белгіленіп, психиатриялық емдеуге жіберуіне жол бермеу мақсатында. Бине атап көрскендей, жекелеген жағдайларды зерттеулер толыққандырақ және көмектесе алады, бірақ көптеген адамдарды тексеруге кететін уақыт артық болар еді. 1916 жылы Стэнфорд университетінде психолог Льюис Терман қайта қарастырылған тестін жариялады, ол Стэнфорд-Бине тестісі деп аталды.

Тарихи қолданысы

Тестілеуді кеңінен түсінуге кедергі келтіретін бір фактор – түрлі өлшемдерді пайдалану. Бине-Симон тестінен алынған ақпаратты түсініктірек және оңай қабылданатын формаға келтіру үшін неміс психологы Уильям Стерн интеллекциял коэффициентін (IQ) жасады. Баланың ақыл жасын оның биологиялық жасымен салыстыру арқылы, IQ ретінде олардың ақыл-ойының даму деңгейін көрсететін қатынас құрылады. Терман бұл идеяны өз Стэнфордтық редакциясында жылдам ұстанып, оқуды жеңілдету үшін қатынастарды 100-ге көбейтуді енгізді. Леслидің 2000 жылғы мәлімдемесіне сәйкес, Терман АҚШ-та интеллекциял тестілеуді таратудағы маңызды тұлғалардың бірі болды (Беккер, 2003). Терман Стэнфорд-Бине тестісін АҚШ мектептерінде қолдануды жылдам ілгерілетуге ұсынып, оның қабылдану деңгейі жоғары болды. Терманның жұмысына АҚШ үкіметі де назар аударды және оны Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында әскери қабылдау үшін Стэнфорд-Бине тестісінен алынған идеяларын қолдануға шақырды. 1,7 миллионнан астам әскери қызметке шақырылғандар тестінің нұсқасын тапсырды және үкімет оны қабылдағаннан кейін, Стэнфорд-Бине туралы хабардарлық пен қабылдану деңгейі артты (Fancher & Rutherford, 2012). Интеллекттің маңыздылығын ескере отырып және интеллектті өлшеудің жаңа әдістері пайда болғаннан кейін, Терман сияқты көптеген ықпалды тұлғалар елдің жалпы интеллекциясын арттыруға бағытталған даулы идеяларды насихаттауды бастады. Бұл идеяларға IQ деңгейі төмен адамдардың бала тууын шектеу және жоғары IQ көрсеткіштеріне байланысты маңызды лауазымдарды тағайындау сияқты шаралар кірді. Қарсылыққа қарамастан, көптеген оқу орындары студенттердің білімін IQ көрсеткіштеріне сәйкес өзгертуге кірісті, бұл олардың болашақ мансаптық мүмкіндіктеріне елеулі әсер етті (Лесли, 2000).

Стэнфордтың Байнеттің интеллект шкаласының қайта қаралуы

1916 жылы алғаш рет жарияланғалы бері Стэнфорд–Бинет интеллект шкаласының төрт қайта қаралып, толықтырылған басылымы жарық көрді, ал біріншісін Льюис Терман жасады. Жиырма жылдан кейін Мод Меррилл Терман психология кафедрасының меңгерушісі болардан бұрын Стэнфордтың білім беру бағдарламасына қабылданды. Ол магистрлік және докторлық диссертацияларын Терманның жетекшілігімен аяқтады және Терманмен бірге екінші басылымды қайта жаңарту жұмысын бастағанда оның әріптесіне айналды. Зерттеуге 3200 адам қатысты, олардың жасы бір жарымнан он сегіз жасқа дейін, географиялық және әлеуметтік-экономикалық жағдайлары әртүрлі болды, мақсат – кең ауқымды нормативтік үлгі құру (Roid & Barram, 2004). Бұл басылымда 1916 жылғы басылыммен салыстырғанда есте сақтау қабілетіне көбірек назар берілді, ал бағалау әдістері объективтірек болды және вербальді емес қабілеттердің кең ауқымы қамтылды (Roid & Barram, 2004). Терман 1956 жылы қайтыс болғанда үшінші басылымды жаңарту жұмысы аяққа жақындап, Меррилл 1960 жылы соңғы нұсқасын жариялады (Roid & Barram, 2004). Девиациялық IQ үшінші басылымда алғаш рет қолданылды, бірақ ақыл-жас шкаласы мен IQ қатынасы толығымен жойылған жоқ. Терман мен Меррилл ақыл-жас шкаласын қолдануды жалғастыра отырып, бірыңғай стандартты ауытқумен IQ есептеуге тырысты. Олар нұсқаулыққа IQ қатынасын 100 орташа және 16 бірыңғай стандартты ауытқумен IQ-ға айналдыруға мүмкіндік беретін формуланы енгізді, бұл жас диапазоны мен біркелкі емес стандартты ауытқулар арасындағы айырмашылықты ескеретін болды. Алайда, кейіннен өте жоғары нәтижелер 16 стандартты ауытқуы бар қалыпты қисықпен күтілгеннен гөрі әлдеқайда жиі кездесетіні анықталды, ал дарынды балалардың нәтижелері басқа негізгі тесттердің нәтижелерінен әлдеқайда жоғары болды. Сондықтан Стэнфорд–Бинеттің үшінші басылымындағы (Терман & Меррилл, 1960) нұсқаулығында «девиациялық IQ» деп аталатын, бірыңғай орташа және стандартты ауытқуға ие болу үшін түзетілген IQ қатынасын «нағыз» девиациялық IQ тесттерімен, мысалы, Wechsler Intelligence Scales және Стэнфорд–Бинеттің кейінгі нұсқаларымен тікелей салыстыру мүмкін емес екені көрсетілді, себебі бұл тесттер зерттелушілердің өзінің жас тобымен қалыпты үлестірілімде салыстырылады (Ruf, 2003). Жаңа мүмкіндіктер қосылса да, бұл қайта жаңартуға жаңа элементтер енгізілген жоқ. Керісінше, 1937 жылғы нысандағы элементтердің 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейінгі кезеңде қиындығында едәуір өзгеріс болмағандары жойылды немесе түзетілді (Roid & Barram, 2004). Роберт Торндайк Меррилл зейнеткерлікке шыққаннан кейін оның жұмысын жалғастырды. Элизабет Хаген мен Джером Саттлердің көмегімен Торндайк 1986 жылы Стэнфорд–Бинет интеллект шкаласының төртінші басылымын жасады. Бұл басылым екі жастан жиырма үш жасқа дейінгі балаларды қамтиды және алдыңғы басылымдармен салыстырғанда маңызды өзгерістерге ие (Graham & Naglieri, 2003). Бұл басылымда бұрынғы жас шкаласының орнына он бес субтест пен ұпайлық шкалалар қолданылды. Когнитивтік қабілетті кеңейту мақсатында субтесттер топтастырылып, төрт аймақтық балл алынды, бұл басқару мен түсіндірудің икемділігін арттырды (Youngstrom, Glutting, & Watkins, 2003). Төртінші басылым дарынды балаларға арналған бағдарламаларға жіберілген балаларды бағалауда қолданылады. Бұл басылымда кең ауқымды қабілеттер қарастырылған, бұл жасөспірімдерге арналған сынақтарды қиындатады, ал сол кездегі басқа интеллект тесттері үлкен балалар үшін жеткілікті қиындық тудырмады (Laurent, Swerdlik, & Ryburn, 1992). Гейл Ройд Стэнфорд–Бинет интеллект шкаласының ең соңғы нұсқасын жариялады. Ройд Гарвард университетінде Дэвид МакКлелландтың ғылыми көмекшісі болды. МакКлелланд жетістікке ұмтылу туралы зерттеулерімен танымал. Бесінші басылымда осы шкалалардың классикалық дәстүрлері сақталғанмен, бірнеше маңызды өзгерістер енгізілді.

Стэнфорд Биннет ақыл-ой шкаласы: Бесінші басылым

Бинет алғаш рет IQ тестісін жасаған кезде қолданылғандай, Стэнфорд-Бинет интеллект шкаласы: Бесінші басылым (SB5) интеллектті бағалау үшін оқу процесіне негізделген. Ол әртүрлі жастағы адамдардың қабілеттерінің барлық деңгейін үздіксіз және тиімді бағалайды. Сонымен қатар, ол қабілеттердің көптеген өлшемдерін өлшеуге қабілетті (Ruf, 2003). SB5 екі жастан бастап қолдануға болады. Бұл түзетуге ауызша және ауызша емес салаларды қамтитын он кіші жиынтық кіреді. Бұл шкалаға сонымен қатар бес фактор енгізілген, олар тікелей Каттэлл-Хорн-Кэрроллдің (CHC) танымдық қабілеттердің иерархиялық моделімен байланысты. Бұл факторларға сұйық ойлау, білім, сандық ойлау, визуалды-пространдық қабылдау және жұмыс жады кіреді (Bain & Allin, 2005). Бұрынғы басылымдардан көптеген таныс суреттер, сөздік, сөйлемдерді есте сақтау және ауызша абсурдтар сақталған (Janzen, Obrzut, & Marusiak, 2003), бірақ түзетілген бесінші басылым үшін көбірек заманауи суреттер мен мазмұн қосылған. Қолданылатын әрбір ауызша субтест үшін барлық факторлар бойынша ауызша емес баламасы бар. Бұл ауызша емес тапсырмалар көрсету немесе манипуляторларды құрастыру сияқты қозғалыс жауаптарын жасаудан тұрады (Bain & Allin, 2005). Бұл баламалар көпмәдени қоғамдардағы тілдік шектеулерді ескере отырып қосылған. Жасы мен қабілетіне байланысты, тестілеу он бес минуттан бір сағат он бес минутқа дейін созылуы мүмкін. Бесінші басылымда интеллекттің төрт жиынтық ұпайы, бес факторлық индекс және он субтест ұпайы сияқты көптеген ақпараттарды ұсынатын жаңа бағалау жүйесі енгізілген. Қосымша бағалау ақпарына проценттік рейтингтер, жасқа сәйкес келу және өзгерістерге сезімтал балл кіреді (Janzen, Obrzut, & Marusiak, 2003). SB5 дарынды балаларды бағалауды оңтайландыру үшін кеңейтілген IQ ұпайлары мен дарындыларға арналған жиынтық ұпайларын ұсынады (Ruf, 2003). Қателерді азайту және диагностикалық дәлдікті арттыру үшін бағалар енді компьютерлерді пайдалану арқылы электронды түрде алынады. SB5 стандарттау үлгісіне жас, жыныс, нәсіл/этникалық топ, географиялық аймақ және әлеуметтік-экономикалық жағдай бойынша әртүрлі 4800 қатысушы кірді (Bain & Allin, 2005).

Сенімділік

SB5 бойынша сенімділікті анықтау үшін бірнеше сынақтар жүргізілді, оның ішінде жартылай сенімділік, өлшеудің қатесі, сынақ ақпараттық қисықтарын құру, сынақты қайталаудың тұрақтылығы және бағалаушылар арасындағы келісім. Орташа есепте, бұл шкала бойынша IQ көрсеткіштері уақыт өте келе тұрақты болып табылды (Janzen, Obrzut, & Marusiak, 2003). Ішкі сәйкестік жартылай сенімділік арқылы тексерілді және басқа когнитивтік жиынтықтармен салыстырылатын және маңызды деңгейде екені хабарланды (Bain & Allin, 2005). Орташа медианалық бағалаушылар арасындағы корреляция 0,90 құрады (Janzen, Obrzut, & Marusiak, 2003). SB5 жоғары нәтижелерде жоғары дәлдікке ие екені анықталды, яғни бұл тест балалардың қабілетін анықтауда өте тиімді (Bain & Allin, 2005). Қайта сынаудың сенімділігінде тәжірибелік әсерлер мен сынақ процедураларымен танысудың әсері шамалы болды, бірақ олар маңызды емес деп танылды. Сенімділіктегі шамалы орташа айырмашылықтарға байланысты SB5-ті бір жыл емес, алты ай сайын қайтадан тапсыруға болады (Bain & Allin, 2005).

Қолданылу мерзімі

Мазмұндық жарамдылық Ройд алған кәсіби бағаларға негізделген, олар сұрақтардың әділдігі мен мазмұнына, сондай-ақ дарындылықты бағалауға қатысты болды (Бэйн және Аллин, 2005). Жас ерекшеліктерін қарастыру арқылы құрылымдық жарамдылық расталды, сонымен қатар SB5-тің бұрынғы нұсқаларымен салыстырғанда, оның жоғары g көрсеткішінің эмпирикалық дәлелдері де қолдау тапты. SB5-тен алынған нәтижелер факторлар ішінде немесе олардың арасында, сондай-ақ сөздік және сөзсіз салаларда түрлі салыстырулар жасау мүмкіндігін ұсынады, бұл бағалы деп танылды (Bain & Allin, 2005).

Соңғы кезде қолданылуы

Стенфорд-Биннет тесті бастапқыда жасалғаннан бері бірнеше рет қайта қарастырылды. Қазіргі нұсқасы – бесіншісі, ол Стенфорд-Биннет интеллект шкаласы, Бесінші нұсқасы немесе SB5 деп аталады. Баспагердің веб-сайтында былай делінген: «SB5 2000 жылғы АҚШ халық санағына сәйкес келетін 4800 адамнан тұратын қабатталған кездейсоқ үлгіде нормаландырылды». АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан кездейсоқ түрде таңдалған көптеген адамдарға Стенфорд-Биннет тестін жүргізу арқылы, нәтижелердің қалыпты үлестірімге жуық екендігі анықталды. Стенфорд-Биннет тестісінің қайта қарастырылған басылымдары уақыт өте келе тесттерді ұсыну тәсіліне маңызды өзгерістер енгізді. Тест параллель форманы және нақты стандарттарды енгізу арқылы жақсартылды. Біріншіден, тестте сөздік емес IQ компоненті де бар, бұрын тек сөздік компонент қана болған. Ол теңдестірілген сөздік және сөздік емес мазмұнға ие болды. Бұған қоса, ол басқа тесттерге қарағанда көбірек анимацияланған, тестке қатысушыларға көрінеу өте әдемі суреттер, ойыншықтар мен манипуляторлар ұсынады. Бұл тестке қатысушылардың жас диапазонын кеңейтуге мүмкіндік береді. Бұл тесттің жас балалардан бастап жас ересектерге дейінгі адамдардың интеллектуалдық қабілеттерін бағалауда пайдалы екендігі айтылады. Дегенмен, тест әртүрлі жастағы адамдарды салыстыру мүмкін болмайтындығы үшін сынға ұшырады, себебі әр жас санатына әртүрлі тесттер беріледі. Сонымен қатар, өте кішкентай балалар тестті жақсы орындай алмайды, өйткені олар оны аяқтау үшін жеткілікті концентрациялай алмайды. Тесттің қолданылу салалары: клиникалық және нейропсихологиялық бағалау, білім беруге орналастыру, сыбайлас ақыны есептеу, мансаптық бағалау, ересектерге нейропсихологиялық емдеу, сот медицинасы және қабілеттіліктерді зерттеу. Әртүрлі жоғары IQ қоғамдары да өз қатарына қабылдау үшін осы тестті қабылдайды; мысалы, Triple Nine Society L немесе M формасы үшін кемінде 151 ұпай, 1986 жылға дейін немесе одан бұрын алынған L M формасы үшін 149 ұпай, SB IV үшін 149 ұпай және SB V үшін 146 ұпай талап етеді; барлық жағдайларда үміткердің жасы кемінде 16 болуы керек. Intertel SB5 бойынша 135 ұпай және LM формасы бойынша 137 ұпай қабылдайды.