Кіріспе
Нейропсихологиялық тесттер – белгілі бір ми құрылымымен немесе жолмен байланысты деп танылған психологиялық функцияларды өлшеуге арналған арнайы жасалған тапсырмалар. Тесттер мидың жұмыс істеуін зерттеу және клиникалық жағдайда кемшіліктерді диагностикалау үшін қолданылады. Олар, әдетте, ресми ортада нақты анықталған процедураларды жүйелі түрде орындауды қамтиды. Нейропсихологиялық тесттер көбінесе бір адамға, тексерушімен тыныш кеңседе, алаңдатушы факторларсыз жүргізіледі. Осыған байланысты, нейропсихологиялық тесттер кейде адамның танымдық қабілеттерінің ең жоғары деңгейін бағалауға мүмкіндік береді деуге болады. Нейропсихологиялық тестілеу – жеке, қарым-қатынас және контексттік факторлармен қатар, нейропсихологиялық бағалау процесінің маңызды бөлігі болып табылады. Қазіргі кезде қолданылатын нейропсихологиялық тесттердің көпшілігі дәстүрлі психометриялық теорияға негізделген. Бұл модельде адамның тестте алған бастапқы ұпайлары үлкен, жалпы халықтың нормативтік үлгісімен салыстырылады, ол тексеріліп отырған адамға ұқсас популяциядан алынуы тиіс. Нормативтік зерттеулер көбінесе жас, білім деңгейі және/немесе этникалық принадлежность бойынша жіктелінген деректерді ұсынады, егер зерттеулер көрсеткендей, мұндай факторлар белгілі бір тесттегі нәтижеге әсер ететін болса. Бұл адамның нәтижелерін тиісті бақылау тобымен салыстыруға және осылайша олардың қазіргі танымдық функциясын объективті бағалауға мүмкіндік береді. Ларри Дж. Сейдманның айтуынша, нейропсихологиялық тесттердің кең ауқымын талдау төрт санатқа бөлінеді. Біріншісі – жалпы нәтижелерді талдау, яғни адамның тесттен тестке қаншалықты жақсы орындағаны және орташа баллмен салыстырғандағы көрсеткіштері. Екіншісі – сол және оң жақ арасындағы салыстыру: адамның дененің сол және оң жағымен байланысты нақты тапсырмаларды орындау деңгейі. Үшіншісі – патогномикалық белгілер, яғни нақты аурумен тікелей байланысты нақты тест нәтижелері. Соңғысы – ерекше үлгілер, олар көбінесе нақты ауруларды немесе зақымдану түрлерін диагностикалау үшін қолданылады.
Neuropsychological tests are specifically designed tasks that are used to measure a psychological function known to be linked to a particular brain structure or pathway. Tests are used for research into brain function and in a clinical setting for the diagnosis of deficits. They usually involve the systematic administration of clearly defined procedures in a formal environment. Neuropsychological tests are typically administered to a single person working with an examiner in a quiet office environment, free from distractions. As such, it can be argued that neuropsychological tests at times offer an estimate of a person's peak level of cognitive performance. Neuropsychological tests are a core component of the process of conducting neuropsychological assessment, along with personal, interpersonal and contextual factors. Most neuropsychological tests in current use are based on traditional psychometric theory. In this model, a person's raw score on a test is compared to a large general population normative sample, that should ideally be drawn from a comparable population to the person being examined. Normative studies frequently provide data stratified by age, level of education, and/or ethnicity, where such factors have been shown by research to affect performance on a particular test. This allows for a person's performance to be compared to a suitable control group, and thus provide a fair assessment of their current cognitive function. According to Larry J. Seidman, the analysis of the wide range of neuropsychological tests can be broken down into four categories. First is an analysis of overall performance, or how well people do from test to test along with how they perform in comparison to the average score. Second is left right comparisons: how well a person performs on specific tasks that deal with the left and right side of the body. Third is pathognomic signs, or specific test results that directly relate to a distinct disorder. Finally, the last category is differential patterns, which are typically used to diagnose specific diseases or types of damage.
Санаты
Көптеген таным түрлері бірнеше танымдық функциялардың үйлесімде жұмыс істеуін қамтиды, бірақ тесттер басымдықпен қандай танымдық функцияны бағалайтынына қарай кең санаттарға жіктеледі.
Ақпараттық қызмет
Клиникалық жағдайда интеллектті тестілеу кезінде, алынған нәтижелермен салыстыру үшін түрлі әдістермен анықталатын, бұрынғы күйге қатысты бағалаулар қолданылуы мүмкін. Мысалы, тест нәтижелерін бұрынғы білім беру және жұмыс тәжірибесіне сәйкес күтілетін жетістік деңгейімен салыстыруға болады.
Нейропсихологиялық тестілеудің пайдасы
Нейропсихологиялық бағалаудың ең пайдалы жағы – психологқа науқастың қандай аурудан зардап шегетіні белгісіз болғанда, науқасқа аурудың нақты диагнозын қою мүмкіндігін береді. Бұл, емдеу процесінде дұрыс емдеуді қамтамасыз етеді, себебі емдеу аурудың нақты көріністеріне және науқастың әртүрлі емдеулерге қалай ден қоятынына байланысты жүргізіледі. Бағалау психолог пен науқасқа кемістіктің қырқын түсінуге және екеуіне де дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі.