Кіріспе

"Қара мысық" – 1934 жылы түсірілген американдық кодекстен бұрынғы қорқыныш фильмі. Режиссері – Эдгар Г. Ульмер, басты рөлдерде Борис Карлофф және Бела Лугоси ойнаған. Бұл Universal Pictures компаниясының сол жылғы ең табысты фильмі болды және Карлофф пен Лугоси екеуінің де түскен сегіз фильмнің алғашқысы (олардың алтауы Universal компаниясының өндірісінде жасалған). 1941 жылы Лугоси сол атаумен комедиялық қорқыныш детективінен ойнады, ол да Эдгар Аллан Поның әңгімесінен шабыттандырылып, оның атымен аталып, "ұсынылған" деп есептелді. Фильм үздіксіз музыкалық қосымшасы бар алғашқы фильмдердің бірі болды және атмосфераға, құбыжықты дыбыстарға, адам психикасының қараңғы жақтарына, сондай-ақ қорқыныш және кінә танымы сияқты сезімдерге баса назар аудару арқылы психологиялық қорқыныш жанрын қалыптастыруға және танымал етуге көмектесті.

Сюжет

Венгриядағы бал айларында америкалық құпия романдар жазушысы Питер Элисон мен оның жаңа әйелі Джоанға бір қателікпен байланысты пойыздың кабинасын венгр психиатры доктор Витус Вердегастпен бөлісу керектігі айтылады. Түннің соңына таман ерлі-зайыптылар Вердегасттың 18 жыл бұрын үйінен шығып, Бірінші дүниежүзілік соғыста соғысқа қатысқанын және соңғы 15 жылды Сибірдегі атақты тұтқын лагерінде өткізгенін біледі. Қараңғыда және жаңбыр астында Питер, Джоан, Вердегаст және Вердегасттың қызметшісі Тамал кішкентай автобусқа көтеріледі. Олар Вердегасттың баратын жеріне, австриялық сәулетші Хьяльмар Пьелциг Форт Марморус қираған жерінде салған шалғай үйге жақындағанда, автобус жүргізушісі басқаруды жоғалтып, жолдан шығып кетеді. Ол апатта қаза тауып, Джоан жарақаттанады, бірақ Питер, Вердегаст және Тамал оны Поэльцигтің үйіне алып бара алады. Жоанның жарақаттарын емдегеннен кейін Вердегаст пен Пьелциг жеке сөйлесуге барады. Вердегаст ол кек алу үшін келгенін айтады, өйткені ол Поэльцигтің поэльцигтің қолбасшылығындағы Марморус фортын орыстарға сатқандығын біледі, нәтижесінде мыңдаған австро-венгерлік сарбаздар қаза тапты және Вердегаст түрмеге қамалды, және ол өлгенін айтқаннан кейін оның әйелі мен қызы Каренді ұрлады. Питер кіргенде және араласуға тырысқанда, Поэльцигтің қара мысығы өтіп кетеді және ауыр ауруфобиядан зардап шегетін Вердегаст оны тастаған пышақпен өлтіреді. Сол сәтте Джоан кіріп келеді, ол Вердегаст берген гиосин дәрісін инъекциялағандықтан, өзін-өзі дұрыс ұстамайды. Қонақтар өз бөлмелеріне барады, ал Поэльциг қара мысықты қолдарына ұстап, жертөледегі шыны ыдыстарда сақталған өлі әйелдердің "жинағын" бақылайды. Ол Вердегастты әйелдердің бірін көруге алып келеді, оны Вердегаст өзінің әйелі деп таниды және ол соғыстан екі жыл өткен соң өкпе ауруынан қайтыс болғанын айтады, сонымен қатар кіші Кареннің де өлгенін айтады. Жүрегі жараланған Вердегаст Поэльцигті өлтіруге жақындады, бірақ ол мысықтан қорқып қалды, ал Поэльциг олардың қарсыласуын Алисондар кеткеннен кейін күту керектігін айтты. Ерлер бөлінеді, ал Поэльциг тереліп, оның әйелі болып табылатын Вердегасттың қызы Каренмен бірге төсекте болады. Ол оған келесі күні бөлмеден шықпауды бұйырып, "Люцифердің ырымдары" атты кітапты ашады. Таңертең Жоан оянып, өзін жақсы сезінеді, Питер екеуі сол күні жолға шығуға үміттенеді. Вердегаст Поэльцигке Жоанға қалай қарағаны туралы айтады, ал Поэльциг сол түні жоспарланған рәсімді атап өтіп, оның қалуын қалайтынын мойындайды. Ол Вердегастпен бірге Алисонның тағдырын шешуге шахмат ойнайды, ал жеңілгеннен кейін Вердегаст Тамалдан Петерді жертөледегі камераға орналастыруға және Джоанды бөлмесіне кіргізуге көмектеседі. Кейінірек Карен Жоанға тап болады, ол Каренге Вердегаст әлі тірі екенін, бірақ әйелдерді Поэльциг ұстағанын айтады. Ол Каренмен шығып кетеді де, Джоан Кареннің айқайлағанын естиді. Сол түні Поэльцигтің табыны оның үйінде жиналады. Жоанна әкелінеді және Поэльциг оған жақындаған кезде әйел акульт бір нәрсені көріп, оны айқайлап, құлап қалады. Осы жағдайдан пайдаланып, Вердегаст пен Тамал Джоанды ұстап алып, алып кетеді. Тамалды Poelzig қызметшісі оны жібермес бұрын өлтіреді, ал Вердегаст Джоанды Питер туралы ұмытып, қашып кетуді сұрайды. Ол оған қызының тірі екенін және Поэльцигке үйленгенін айтады, ол Каренді өлі табады. Поэльциг кіріп, қарсыластар шайқасады. Өлім құшағында жатқан Тамал Вердегастқа Поэльцигті жеңуге көмектеседі және оны бальзамалау сөресіне шынжырлап қояды, ал Вердегаст Поэльцигті тірідей терісін алып тастай бастайды. Питер камерадан қашып шығып, Джоанды іздеді. Ол Вердегасттың Тамалдың өлі қолынан кілтті алып тастауға көмектесу үшін оның қасында тұрғанын байқайды, бірақ Вердегаст оған шабуыл жасап жатыр деп ойлайды, сондықтан ол психиатрды өлтіреді. Өлімге ұшыраған Вердегаст ерлі-зайыптыларға кетуге бұйырады және үйдің әскери қондырғы болған кезден қалған бұзылу зарядтарын тұтастырады, ғимаратты жояды және Поэльцигтің сектасын жояды. Жаңа ғана керемет оқиғаға тап болғаннан кейін, үйге оралғанда Питер мен Джоан оның соңғы романының сын-қағазынан оқыды, онда сюжеттің тым алыс екендігі туралы шағым айтылды.

Өндіріс

Эдгар Аллан Поға "негізінде жасалған" деген атау берілсе де, фильмнің оның 1843 жылғы "Қара мысық" атты әңгімесімен байланысы шамалы. Оның орнына режиссер Эдгар Г. Ульмер мен жазушы Питер Рурик (әсіресе "Пол Кейн" атты детектившіл жазушы ретінде танымал) психиатрияға кенеттен артып жатқан қоғамдық қызығушылықты пайдаланған оқияны құрастырды, ал Рурик осы оқия бойынша сценарий жазды. 1941 жылы Базил Ратбоунның басты рөлде ойнаған, сол аттас фильм, Поның осы әңгімесінен "негізінде жасалған" деп есептелсе де, Лугосидің қатысуынан басқа, бұл фильмбен ешқандай байланысы жоқ. Хьяльмар Поэльциг кейіпкері оккультист Алестер Кроулидің өмірінен шабыт алды, ал "Поэльциг" есімі архитектор Ханс Поэльцигтен алынған, ол туралы Ульмер Пауль Вегенердің нұсқаусыз фильмі "Голем" (1920) түсірілімінде бірге жұмыс істегенін айтқан. Фильмнің шамамен 80% -ін Лист, Чайковский, Шопен және тағы басқалардың классикалық шығармаларынан алынған үзінділер құрайды. Саундтректі Хайнц Ромхелд жинақтаған.

Шығару

1931 жылы «Дракула» және «Франкенштейн» фильмдерінен кейін қорқынышты дыбыстық фильмдердің қарқынды дамуының бір бөлігі ретінде «Қара мысық» Universal Pictures үшін 1934 жылғы ең табысты фильм болды. Eureka Entertainment 2020 жылдың шілдесінде «Бела Лугози жұлдыздық құрамындағы Эдгар Аллан Поның үш бейімделуі» жинағының бір бөлігі ретінде фильмді Blu-ray форматында шығарды, бұл жинаққа «Рю Моргтағы қырқындар» және «Қарға» фильмдері де кірді.

Сыни қабылдау

Фильм алғаш рет жарық көрген кезде The New York Times сыншысы былай деп жазды: "Қара мысық қорқыныштан гөрі ақымақтырақ. Оқиғасы мен диалогы қайғы-қасіретті тым артық көрсетіп, көрерменге шынайы қорқыныш сезімін тудырмайды". Алайда, фильмнің сыншылар арасындағы беделі уақыт өте келе артты, Rotten Tomatoes шолулар жинағында 34 шолу негізінде 88% мақұлдау көрсеткіші бар, орташа бағасы 7,7/10; сайттың "сынықтамалық консенсусы" мынадай: "Карлофф пен Лугосидің тамаша жұптасуын және қорқынышты атмосфераны толыққанды пайдаланған «Қара мысық» – Universal монстр фильмінің кітапханасындағы алғашқы классика". 2007 жылы британдық сыншы Филип Френч бұл фильмін "жеті Карлофф/Лугосидің бірлескен түсірілімінен біріншісі (және ең жақсысы)" деп атады. Фильмде некрофилия, мысықтан қорқу, есірткі, өлімге тәуекелді шахмат ойыны, азаптау, терісін сыпыру және адамдық құрбандықпен қара жын шақыру сияқты оқиғалар орын алады. Бір сағаттан аспайтын бұл ерекше, мүлдем қисынсыз шедеврде есте қалатын кадрлар көп". 2010 жылдары Time Out қорқыныш жанрында жұмыс істеген авторлар, режиссерлер, актерлер мен сыншылар тобынан сауалнама өткізіп, «Қара мысық» барлық уақыттағы ең жақсы қорқынышты фильмдердің 89-шысы деп танылды. Сонымен қатар, фильм «тері сыпыру» көрінісі үшін Bravo телеарнасының «100 ең қорқынышты кино сәттері» тізімінде 68-орынды иеленді. Cramps тобының гитаристі және қорқыныш жанрын жақсы білетін Poison Ivy бұл көрініс туралы былай деді: "Карлоффтің терісі тірідей сыпырылады, бірақ оның көлеңкесін ғана көрсетеді, және бұл одан да қорқынышты".

Танымал мәдениетте

Вердегасттың "Бәлкім, табиғаттан тыс күштер. Baloney, мүмкін емес" деген сөзі Monkees тобының 1968 жылы түсірілген "Head" фильмінде және сол фильмнің саундтрек альбомында қолданылған. Бұл фраза комик Синбадтың 1990 жылғы "Brain Damaged" комедиялық көрсетілімінде, сондай-ақ Deee Lite тобының 1990 жылғы "World Clique" альбомынан "E. S. P." әнінде де кездеседі.