Кіріспе

Өсімдік түрі Chenopodium pallidicaule, cañihua, canihua немесе cañahua (кечуа тілінен 'qañiwa, qañawa немесе qañawi') және kaniwa деп аталады, бұл қаз аяғы тұқымдасына жататын, сипаттары мен қолданылуы жақын туысқан квиноаға (Chenopodium quinoa) ұқсас өсімдік. Cañihua Анд тауларына тән, 200-ден астам сорты бар және мыңдаған жылдар бойы Альтипланода өсіріліп келеді. Егіс дақыл ретінде cañihua-ның ерекше қасиеттері бар, оның ішінде биік тау жағдайларына төзімділік, жоғары протеин және талшық мөлшері, сондай-ақ бай фенолдық құрамы бар.

Ботаникалық сипаттама

Канихуа - бір жылдық шөптесін өсімдік. Бұл түр диплоидты, оның хромосома саны 2n = 18. Бұл түрдің екі нұсқасы бар, олардың тармақтануымен ерекшеленеді. Ласта нұсқасы көп тармақталады, ал сагуя нұсқасы аз тармақталып, тік өседі. Өсімдіктің биіктігі 20–60 см-ге жетеді, сондықтан ол жақын туысы квиноадан кішкентай. Канихуа гүл шоғыры мен гүлдерінің сипаттамаларымен де квиноадан өзгешеленеді. Канихуаның дәмі жаңғаққа ұқсас, оны таңғы асқа су мен сүтпен араластырып дайындауға болады. Ол калорияға және белокқа бай болғандықтан, жергілікті халық оны ұзақ сапарларға алып жүреді. Сонымен қатар, канихуа ұнын нан, кондитерлік бұйымдар және кеспе жасау сияқты көптеген мақсаттарда пайдалануға болады. Кейбір канихуа сорттарын тіпті тәттілерге, дәмдік тағамдарға және балалар тағамына қосуға болады. Зерттеу нәтижелері 12% бастапқы ылғалдылық жақсы физикалық-химиялық қасиеттері бар экструдат алу үшін ең қолайлы екенін көрсетті (мысалы, желатинизация дәрежесі, көлденең кеңею индексі, су сіңіру индексі, суда ерігіштік индексі және тығыздық).

Азық-түлік қауіпсіздігіне маңыздылығы

Канихуа – Анд аймағында азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ететін маңызды дақыл. Ең көп зардап шегетін топ – кедейлік пен құрғақшылық салдарынан тауарларға қолжетімділігі шектеулі ауылдық отбасылар. Канихуаға қол жеткізу оңай және ол құрғақшылыққа төзімді, соның арқасында таулы аймақтағы шаруаларға азық-түлік пен табыс табуға мүмкіндік береді. Канихуа дәнінің құрамындағы ақуыз мөлшері (15,3%) киноа мен кивишадан жоғары. Бұл екі ақуыз түрі де глютенсіз және аминқышқылдарының өте жақсы тепе-теңдігіне ие. Дәндерде тоғыз есімдік аминқышқылының барлығы – лизин, гистидин, треонин, метионин, валин, изолеуцин, лейцин, фенилаланин және триптофан бар, бұл балалар мен ересектердің есімдік аминқышқылдарына тәуліктік қажеттілігін қанағаттандырады. Олар әсіресе күкірт аминқышқылдарына, лизинге және ароматты аминқышқылдарына бай. Липидтердің құрамында негізінен қанықпаған май қышқылдары бар. Анд астығы ретінде канихуаның құрамында көмірсулар көп, ал ең көп таралған қант крахмал. Глюкозаның 1%, сахарозаның 2% және мальтозаның 1% құрамындағы еркін қанттардың мөлшері салыстырмалы түрде аз, бірақ киноа мен амарантқа қарағанда сәл жоғары. Квиноадан айырмашылығы, канихуаның құрамында дәм мен текстураға әсер ететін ащы сапониндердің мөлшері аз. 100 г канихуаның қоректік құндылығы 1-кестеде көрсетілген. + 100 г үшін тамақтану құндылығыЭнергия1331-1595 кДж (318-381 ккал)Көмірсулар61,0-66,2 гҚолданылатын көмірсулар45,5 гТамақталдық талшықтар15,5 гМайлар3,5-8,9 гАқуыздар13,8-15,7 гМинералдық заттарҚалций87-171 мгТемір10,8-17,07 мгФосфор320-496 мгМырыш4,55 мгВитаминдерСан Ниацин (B3)1,2-1,56 мгРибофлавин (B2)0,3-0,75 мгТиамин (B1)0,47-0,67 мгВитамин С0,0-2,2 мгБасқа құраулыларСан Су10,7-12,4 г

Өсіру

Канихуа – Боливия және Перудің таулы аймақтарында жартылай егістілген өсімдік, оның тұқымдары үшін жалған дәнді дақыл ретінде өсіріледі. Бұл өсімдік бұрын Оңтүстік Америкада кеңінен өсірілген. Боливияда 200-ден астам түрі белгілі, бірақ қазір олардың небәрі жиырмасы қолданылады, ал көптеген шаруалар тек бір түрін ғана өсіреді.

Қоршаған ортаға қойылатын талаптар

Канихуа Анд климатына жақсы бейімделген, сондықтан өсудің барлық кезеңдерінде суыққа төзімді. Ересек өсімдіктер түнгі аязға да төзімді және жеткілікті ылғалдылық болғанда 28°C дейін температурада өсе береді. Канихуа 1500 м-ден 4400 м-ге дейін өсірілуі мүмкін, бірақ көбінесе 3800 м-ден төмен өсірілмейді. Өсімдік абиотикалық факторларға жоғары төзімділік көрсетеді. Канихуа құрғақшылыққа төзімді, себебі ол аз жауын-шашын мен құрғақ жағдайларға бейімделген. Егер өсу маусымында жауын-шашын 500-800 мм болса, суарудың қажеті болмайды. Канихуа орташа құнарлы кез келген топырақта, тіпті беткей, қышқыл және сілтілі топырақтарда да өсіріледі. Канихуа температураның жоғары және төмен диапазонына төзімді және қыраудың зияны тимейді. Сонымен қатар, оның тұқымдары төмен температурада да өнеді.

Әлеуетті және тәуекелдер

Канихуа анд тауларында бұрын кеңінен қолданылған, бірақ қазір қарақұмық сияқты басқа дақылдармен ығыстырылған, көбінесе ұмытылған дақыл ретінде қарастырылады. Бүгінде канихуа биік таулы жерлерде ғана маңызды, онда киноа мен қарақұмық өспейді. Перудің таулы аймақтарында көптеген жергілікті сорттар кездеседі, олардың кейбіреулері пайдалы агрономиялық қасиеттерге ие. Бұл сорттар канихуаны ірі көлемде өндіруге бейімделуін арттыруға бағытталған селекциялық бағдарламаларға қосуға ыңғайлы. Қазірге дейін канихуаның агрономиялық жақсартуына шектеулі инвестициялар жұмсалды. Мүмкін, себебі Амарант тұқымдасына ұқсас сипаттағы өсімдіктер кіреді, бұл нарықта бәсекелестікке әкелуі мүмкін. Екінші жағынан, киноаның жетістігі және батыс елдеріндегі оған деген сұраныстың артуы әлемдік нарыққа енуге мүмкіндік беруі мүмкін. Бұл дақыл Финляндияда тәжірибелік түрде өсіріліп, жақсы нәтижелер көрсетті. Әдетте, қиын жағдайларда, арамшөптің аз қысымымен өсірілетін болғандықтан, бұл дақыл әртүрлі климаттық жағдайларда өнімділіктің төмендеуіне ұшырауы мүмкін. Арамшөптердің күшті өсуін бақылау үшін қатарлап отырғызу арамшөптерді кетіруді жеңілдетуі мүмкін.

Генетика

Канихуа – қазқылдақ (Amaranthaceae) тұқымдасының мүшесі және Chenopodium түріне жатады, осы тұқымдасқа 150 түрлі шөптесін гүлді өсімдік кіреді. Бұл өсімдік жалған дәнді дақылдарға жатады, ол киноаға (Chenopodium quinoa) ұқсас және онымен тығыз байланысты. Канихуа (AA, 2n = 2x = 18) – аллотетраплоидты киноаның (AABB, 2n = 4x = 36) диплоидты А геномдық туысы болып табылады. Киноаның геномы – қазіргі киноаның А және В субгеномдарын құраған Солтүстік Америка және Еуразия диплоидты түрлері арасындағы жақындағы полиплоидация процесін көрсетеді. Оңтүстік Америкадағы канихуа киноаның А геномын тікелей бермегені, бірақ оған жақын туыс екені есептеледі.

Өсіру

Көптеген зерттеушілер псевдодорманы жартылай егістікке келтірілген өсімдік деп санайды. Осы дақылдың одан әрі немесе қарқынды өсірілуі үшін канихуаның генетикалық жақсарту жұмыстарын бастау қажет. Өсімдік морфологиялық тұрғыдан арамшөп сипаттарын, біркелкі емес пісуді және дәнді шашыратуға бейімділікті көрсетеді. Тағы бір агрономиялық мәселе – тұқымның кішкентай өлшемі, ол оны жинау және өңдеуді қиындатады. Селекциялық мақсаттардың қатарында өсімдік биіктігін арттыру және басқа да сипаттарымен қатар, дәнді шашыратпау қабілетін жақсарту бар. 2019 жылдан бері канихуаның толық геномдық анықтамасы қолжетімді, ал сарапшылар заманауи өсімдік шаруашылығы арқылы агрономиялық қасиеттерін жақсартуға жаңа қызығушылық күтілуде.

Үйге үйрету

Көптеген зерттеушілер канихуаны жартылай отандық өсімдік деп санайды. Дегенмен, жабайы және өрістік сорттар арасындағы айқын айырмашылықтар филогенетикалық тұрғыдан көрсетілуі мүмкін. Chenopodium pallidicaule Анды Альтипланода дамыған Колумбияға дейінгі Тиуанаку мәдениетімен отандықтандырылған. Титикака көлінің жағалау аймағы – канихуаның шығу орталығы болып саналады, және осы аймақта генетикалық әртүрлілігі ең жоғары. Тұқымның морфологиялық зерттеулері мен библиографиялық шолулар отандыққа енгізілуі қазіргі уақыттан 3500 жыл бұрын болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Археологиялық қазбаларда 5000 жылдан 3200 жылға дейінгі канихуа крахмалының қалдықтары табылды. Басқа дереккөздерде оның өсірілуі 7000 жылға дейін соққандығы айтылады. Отандықтандырудың нақты тарихы әлі де болжамды күйде. Испан жаулап алудан кейін канихуаның өсірілуі, оның жергілікті мәдениеттермен байланысы болғандықтан, ынталандырылмады. Бүгінде канихуа Перу мен Боливияда ғана кездеседі және шөлді таулы аймақтардан тысқары таралмаған. Ол Перудің Сьерра аймағында және Боливияның Альтипланосында өсіріледі, соның ішінде Пунио департаменті канихуа өсіру үшін ерекше маңызды.

Өсімдіктер

Перу таулы аймағында шамамен 50 түрлі генотип себіледі. Канихуа сорттарының айырмашылықтары әртүрлі және атаулары аймаққа қарай өзгеруі мүмкін. Тұқымдардың түсі немесе флуоресценциясы арқылы ажыратуға болады: Вила (қызыл), Киллу (сары), Жанку (ақ), Чиара (қара) және басқалары. Тағы бір жиі кездесетін жіктеу – сорттарды өсу ортасына қарай ажырату. Саива сорттары тік өседі, Ластас – жартылай төмен қарай, ал Пампа Ластас – жер бетіне жақын немесе бойымен өседі. Саива түрлері еңістерге жақсы бейімделген, себебі олардың басы бұғылуға төзімді, ал Ластас сорттары жазық жерлерге артық. Егілетін жергілікті сорттардың көп бөлігі Ластас түріне жатады. Канихуаның жақсартылған жергілікті сорттары немесе сорттары аз ғана. Перуде Ұлттық ауыл шаруашылығы инновациялары институты (INIA) жақсы агрономиялық қасиеттері бар төрт жергілікті сортты іріктеді: Купис, Рамис және Илльпа INIA 406. Боливияда Ластас түріне жататын үш жақсартылған сорт бар: Куллака, Ильмани және соңғы Канавири. Жақсартылған жергілікті сорттар әдетте жоғары өнімділік пен пісіп-жетілу кезеңінде және егін жинау кезінде астық шығынының азаюын көрсетеді. Перуде канихуаның генетикалық әртүрлілігін сақтау жұмыстары жүргізілуде. Камакани UNA Пуно және Illpa INIA Пуноның гендік плазма банктерінде нақты локациялардан алынған 430 уникалды үлгі, паспорттық деректермен және агрономиялық және морфологиялық сипаттамалармен сақталуда.