Кіріспе

Тұрғын үй мен қызметтердің үйлесімі

Қолдау көрсетілетін тұрғын үй – адамдарға тұрақты, өнімді өмір сүруге көмектесудің тиімді жолы болып табылатын тұрғын үй мен қызметтердің үйлесімі. Бұл АҚШ бойынша белсенді "қоғамдық қызметтер мен қаржыландыру" ағыны болып табылады. Оны тұрғын үйді қолдаған түрлі кәсіби ғалымдар мен АҚШ үкіметтік ведомстволары әзірледі. Қолдау көрсетілетін тұрғын үй ең күрделі проблемаларға тап болған адамдар үшін тиімді деп саналады – баспанасыздыққа тап болған жеке тұлғалар мен отбасылар, сондай-ақ өте төмен кірісі бар және/немесе маскүнемдікке бейімділік (алкоголизм қоса алғанда), психикалық денсаулық, ЖИТС/АҚСҚ, созылмалы аурулар, әртүрлі мүгедектер (мысалы, зиякерлік кемістік, қимыл-қозғалыс немесе сезімталдық бұзылыстары) немесе тұрақты тұрғын үйге қатысты басқа да күрделі қиындықтарға тап болғандар.

Оңалтудағы көмекші тұрғын үйлер

Қолдау көрсетілетін тұрғын үйді жұмысқа оқыту, өмірлік дағдыларды үйрету, алкоголь және есірткіге тәуелділікті емдеу, қоғамдық қолдау көрсету қызметтері (мысалы, бала күтімі, білім беру бағдарламалары, әлеуметтік жиылыстар) және көмекке мұқтаж адамдарға жағдайды басқару сияқты әлеуметтік қызметтермен бірге ұсынуға болады. Қолдау көрсетілетін тұрғын үй – адамдардың өмірін жақсартуға көмектесетін, сонымен бірге, мүмкіндігінше, күтімнің жалпы құнын төмендететін тиімді шешім. Қоғамдық тұрғын үй ретінде, қолдау көрсетілетін тұрғын үйді төмен кірісті және құрылыс кешендерінің дәстүрлі жолымен ғана емес, сондай-ақ аралас кірісті, шашыраңқы тұрғын үй ретінде дамытуға болады. Қолдау көрсетілетін тұрғын үй психиатриялық мүгедектер мен психиатриялық оңалту саласында кеңінен зерттелді, бұл зерттеулер негізінен еліміздегі жетекші қоғамдық интеграция ұйымдарының тұрғын үй және қолдау принциптеріне негізделген. Сонымен қатар, қолдау көрсетілетін тұрғын үй, даму және интеллектуалдық мүгедектерге арналған қолдау көрсетілетін өмір сүрудің ұлттық бастамаларымен байланысты, мүгедектік бойынша тәжірибе алмасуға және жеке үйлерді дамыту жөніндегі ұлттық және халықаралық күш-жігерге де қатысты. Психикалық денсаулық саласында қолдау көрсетілетін тұрғын үй қоғамдық қолдау жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады, ол қолдау көрсетілетін білім беру, қолдау көрсетілетін немесе уақытша жұмыспен қамту, жағдайды басқару қызметтері, клубтар, қолдау көрсетілетін демалыс және отбасы мен достардың қатысуын қамтиды, бұл көбінесе психопедагогикалық бағдарламаларға аударылады. 2002 жылдан 2007 жылға дейін АҚШ-та шамамен 65 000-ден 72 000-ға дейін қолдау көрсетілетін тұрғын үй бірліктері құрылды. Бұл қолдау көрсетілетін тұрғын үй бірліктерінің шамамен жартысын құрайды. Жаңадан салынған бірліктердің жартысына жуығы созылмалы түрде баспанасыз қалған адамдарға, ал бестен бірі баспанасыз отбасыларға бағытталған. АҚШ Тұрғын үй және қала құрылысы департаментінің (HUD) мәліметтері бойынша, АҚШ-тағы тұрақты қолдау көрсетілетін тұрғын үй орындарының саны 2007 жылдан 2017 жылға дейін 188 636-дан 353 800-ге дейін өсті. Баспана іздеушілердің көпшілігі жалғыз, ересек ер адамдар (шамамен 65%) болғанымен, 38%-ы 31 мен 50 жас арасында болды және 38%-ы мүгедектікке ұшыраған; қалғандары баспанасыз отбасылар, олардың көп бөлігі (әсіресе тұрғын үйдің қымбаттығына байланысты) Калифорния, Нью-Йорк және Флорида штаттарында шоғырланған.

Қызмет көрсететін халық

Қолдау көрсетілетін тұрғын үй жобаларының демеушілері көбінесе белгілі бір топқа қызмет етуді мақсат етеді; қызмет көрсетілетін адамдардың ерекшеліктері мен тұрғын үй бағдарламасының ауқымы кең. Дегенмен, қауымда тұрақты тұрғын үй және қолдау көрсету қызметтерін жақтаушылар, нақты демографиялық топқа емес, жеке, әлеуметтік және жағдайлық факторларға негізделген таңдауды ұсынады (мысалы, бөлмелес немесе үйлес таңдау, олар тұратын аудандар). Бүгінде, тұрақты аудандардағы қолдау көрсетілетін тұрғын үй үшін маңызды жаңа топтарға жұмыс істейтін отбасылар, әсіресе тұрғын үйге жұмсалатын шығындары жоғары отбасылар, зейнеткерлер, қарттар үйіне түсуден аулақ болу үшін күшейтілген қызметтерге мұқтаж жандар, сондай-ақ ескі үлгідегі психиатриялық мекемелердің жабылуына байланысты тұруға орын іздеушілер кіреді. Жұмыссыздық артқан сайын, жаңадан құрылған топтар үшін де, мысалы, заңды түрде тіркелген гомосексуал және лесбиян жұбайлар, жаңа көпмәдени әлемдегі әр буыннан келген иммигранттар, сондай-ақ ата-анасының үйінен шығып, жаңа қоғамдық мүмкіндіктерге ұмтылған жасөспірімдер үшін де қолдау көрсетілетін тұрғын үй қажеттілігі артуда. 2000 жылдардағы қолдау көрсетілетін/мемлекеттік тұрғын үй тақырыбындағы оқулықтардың бірі – АҚШ-тағы зейнеткерлерге арналған мемлекеттік жобалар туралы есеп. Онда үйде және қоғамда күтім көрсету (HCBS) бас тартуын қолдану, штаттардағы 43-тен астам ұжымдық тұрғын үй санаттарын реформалау, кірісі аз адамдарға арналған тұрғын үй субсидияларын пайдалану, көмектесетін тұрғын үй нұсқалары, "кешенді күтімді басқару", және "қауіп төндіретін" тұрғын үй, коммерциялық емес даму сияқты техникалық салалар қарастырылған.

Қаржылық тиімділік

Кейбір жобалар іске аспайды, себебі мемлекеттік бағдарламалардың қаражатының жетіспеуі, сондай-ақ қайырымдылық гранттары, банк несиелері немесе осы қаржыландыру түрлерінің комбинациясы, қаржылық тұрғыдан тиімді қолдау көрсетілетін тұрғын үй құру және оны пайдалану шығындарын жабуға жеткіліксіз болады. Дегенмен, басқа ұйымдар ерекше топтарға арналған, көзге түсетін қоғамдық демонстрацияларды өткізу үшін әртүрлі қаржыландыру көздерін табысқа қол жеткізді. Қоғамда тұрғын үйді және қолдау көрсету қызметтерін қаржыландырудың бастапқы бағыттарына тұрғын үй кооперативтері, аралас кірісті тұрғын үй қауымдастықтары, қоғамдық дамуға арналған гранттар, қолжетімділік бағдарламаларына несиелер, салықтан босатылған облигациялар, сенім қорлары, тұрғын үйге субсидиялар және арзан пайыздық мөлшерлемелі несиелер кірді. АҚШ-тағы тұрғын үй қауымдастықтары мен институттарының арасында 1980-ші жылдардың басында Қоғамдық экономика институты, МакОули институты, Әйелдердің тұрғын үй және экономикалық даму институты, «Адамзатқа мекен», ARC-нің тұрғын үйді техникалық қолдау жобасы, Жергілікті қолдау корпорациясы (LISC), Вермонт университеті (Тұрғын үй және қолдау арқылы қоғамдық өзгерістер орталығы), «Шығармашылық басқару серіктестері», «Кәсіпорын қоры» және Ұлттық тұрғын үй коалициясы болды. АҚШ Тұрғын үй және қала құрылысы департаменті өз веб-сайтында АҚШ-тағы тұрғын үйді қаржыландыру және дамыту туралы ақпаратты тегін ұсынады, оның ішінде «Зерттеу жұмыстары» (2011 жылы тұрақтылық және «жасыл» бастамалар туралы) және «АҚШ тұрғын үй нарығының жағдайы» туралы мәліметтер бар. Сонымен қатар, қызмет көрсетушілер мен зерттеушілерге 8-бөлім немесе тұрғын үй купондары (көшірілетін купондар) сияқты арнайы техникалық ресурстар қолжетімді.

Мемлекеттік саясат пен жоспарлар

Дәстүрлі шешімдер – институттар, қайырымдылық ұйымдары немесе басқа да әдістер – жағдайды шешу үшін жеткіліксіз деп танылған жағдайларда, ұлттық, аймақтық және жергілікті шенеуніктер баспанасыздықтың басқа жолдармен шешілуі мүмкін және шешілуі керек проблема деп санайды. Кейбір аймақтарда бұл, баспана жүйесі, түрмелер, психиатриялық емдеу орындары және ауруханалар сияқты дәстүрлі шешімдерді қаржыландыруды жалғастырудың орнына, балама шешімдерді іздеуге бағытталған қозғалысқа әкелді. Баспанасыздықтан өзге, бүгінгі күні психиатриялық орталықтарды қысқарту немесе жабу (мысалы, Олмстед бастамасы) көзделуде. АҚШ-та жүздеген қалалық әкімдіктер 2003 жылдан бастап Буш әкімшілігінің ынталандыруымен созылмалы баспанасыздықты жою мақсатында "10 жылдық жоспарлар" жасады. Мақсаты – күрделі жағдайлары мен қажеттіліктері бар баспанасыз адамдарды тұрақты немесе уақытша "қолдау" тұрғын үйіне орналастыру, оларға өздері қалаған салауатты өмір салтын қалыптастыруға көмектесетін кеңес беру қызметтерін ұсыну. Дәлелдер көрсеткендей, қолдау көрсетілетін тұрғын үй тиімді шешім болуы мүмкін: АҚШ қалаларында көшеде қалған адамдардың саны 1980 жылдардан бері алғаш рет төмендеді. 2005–2006 жылдары Флорида штатының Майами қаласында баспанасыз халқының саны 20%-ға азайды, ал Сан-Франциско, Калифорния (30%), Портленд, Орегон (20%), Даллас, Техас (28%), Нью-Йорк, Нью-Йорк (13%) сияқты АҚШ-тың басқа да ондаған қалалары ұқсас деректерді хабарлады. Зерттеулерге сүйене отырып, Конгресс тұрақты қолдау көрсетілетін тұрғын үй құрылысын ынталандыру үшін бірнеше қадамдар жасады. 1990 жылдардың соңынан бастап, қаржы бөлу туралы заңдар АҚШ Тұрғын үй және қала құрылысы департаментінің баспанасыз азаматтарға көмек көрсету бағдарламаларына қаржыландыруды арттырды және кем дегенде 30 пайызын тұрақты қолдау көрсетілетін тұрғын үйге бағыттады. Конгресс сондай-ақ АҚШ Тұрғын үй және қала құрылысы департаментінің Shelter Plus Care бағдарламасы арқылы қаржыландырылатын тұрақты қолдау көрсетілетін тұрғын үйдің бәсекесіз жаңаруын қамтамасыз ету үшін қаржы бөлді, бұл созылмалы баспанасыз азаматтардың өз үйлерінде қалуына көмектеседі. 2009 жылғы Баспанасыздыққа жедел көмек және баспанаға жылдам көшу туралы (HEARTH) заң баспанасыздықты жоюға бірлескен тәсілді қабылдау үшін екіпартиялық саяси қолдау жасады. Осы күш-жігердің нәтижесінде АҚШ-тың баспанасыздық жөніндегі агенттіктер аралық кеңесі 2010 жылы баспанасыздықты алдын алу және жою мақсатындағы "Есіктерді ашу" стратегиялық жоспарын жасады. Тұрақты қолдау көрсетілетін тұрғын үйді созылмалы баспанасыздықты жою құралы ретінде қарастыра отырып, жоспарда тұрғын үй, денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қызметтерді үйлестіру бойынша агенттіктер аралық күш-жігер көзделген.

Даму мен пайдаланудағы тәжірибе жетіспеушілігі

Қосымша тұрғын үй қорын дамытуға кедергі келтіретін бір мәселе – тұрғын үйді сатып алу, салу және қаржыландыру саласындағы біліктіліктердің мемлекеттік органдар мен коммерциялық емес (үкіметтік емес) ұйымдарда жетіспеушілігі, олар мұқтаж және қолдау көрсетілген тұрғын үйді қалайтындарға көмектесуге мүдделі. АҚШ Тұрғын үй және қала құрылысы департаменті ел бойынша нарық және тұрғын үй жағдайы туралы жүйелі есептерді және барлық типтегі тұрғын үй құрылысының статистикасын (мысалы, жекеменшік үйлер, көппәтерлі үйлер) ұсыну арқылы осы ақпарат пен білімнің арасындағы алшақтықты қысқартуға тырысады. Сонымен қатар, тұрғын үйге қолжетімділік мәселесі күрделеніп, әсіресе ең төмен табысты шаруашылықтар үшін қиындық тудырып отыр. Сарапшылар бұл мәселеге әсер ететін бірнеше факторды атап көрсетеді: тұрғын үй қорының тозуы, жоғары тұрғын үй бағалары, нақты жалақының төмендеуі, орташа жалақылы жұмыс орындарының азаюы, көлік құнының өсуі, құрылыс талаптарының қымбаттығы, реттеуші шектеулер және қажеттіліктерді қанағаттандыруға жеткіліксіз тұрғын үйге көмектесу қаражаты.

Қосалқы тұрғын үйден тұрғын үйге және қолдауға

АҚШ-та жайлы көршілес аудандардағы үйлерде тұру және қолдау көрсетуге негізделген қызметтерге көшуге бағытталған күш-жігер жұмсалды. Бұл қозғалысқа мемлекеттік, федералдық және университеттердің бірлескен жұмысы кіреді, соның нәтижесінде, жатақтардағы (жинақталған бағдарлама) тәсілден тұрғын үйге және қолдауға көшуге мүдделі әртүрлі мүгедектер тобына қолданылатын тұрғын үй және қолдау принциптері әзірленді. Осы принциптер: Барлыққа тұрғын үй. Интеграцияланған тұрғын үй. Таңдау мүмкіндігі. Жеке тұлғаның қажеттіліктеріне негізделген қолдау. Тұрғын үй мен қолдауды бөлу. Қолдау көрсетілетін тұрғын үй, әсіресе, психикалық денсаулық саласындағы дәстүрлі тұрғын үй үлгілерінен (мысалы, жартылай жол үйлері мен топтық үйлер, уақытша тұрғын үйлер/пәтерлер бағдарламалары, Fairweather Lodges) пәтерлестерді, үйлерді және аудандарды таңдауда үлкен икемділік пен мүмкіндік беретін жаңа қоғамдық қолдау тәсілдеріне көшуді қамтиды. Бұл кезеңде тұтынушылардың тұрғын үйге қатысты пікірлері ескеріліп, сапалы тұрғын үйді қамтамасыз етуге және тұтынушылардың таңдау құқығын мойындауға негіз болды. Дегенмен, басты мәселе тұрғын үймен қамтамасыз етушілердің талаптары (осы салада ешқандай бас тарту саясаты болмауы), әсіресе, нашақорлық проблемасы бар бірнеше адамдар үшін қалып келді. Қолдау көрсетілетін тұрғын үй, сапаны қамтамасыз ету процедураларынан өзге, күтім мен өмір сапасын жақсартуға бағытталған. Шихан мен Оукс (2004) тұрғындар қанағаттану сауалнамаларында шағымдануға құлшынбайтынын, себебі олардың тіпті қатаңрақ емдеу орталықтарына ауыстырылуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, бұл жобалар мүгедектердің тәуелсіз өмір сүру мүмкіндіктерін арттыру және 3 қауымдастықты (Коннектикут штатында) мүгедектерді қосудың үлгісіне айналдыруға, сондай-ақ емдеу орталықтарынан көшуге көмектесу үшін «Нақты жүйелерді өзгерту» гранттарын қамтыды. Қолдау көрсетілетін тұрғын үй (тұрғын үйді қамтитын алғашқы қоғамдық бастама, бірақ бұл дамуға бұрынғысынан үкіметтік емес ұйымдардың қоғамдық үйлерді сатып алуы және жалға беруі себеп болды) қазір университеттердегі, мемлекеттік және қоғамдық секторларда 4-ші онжылдығын меңгеріп, дәстүрлі медициналық секторлардан тұрғын үй және денсаулық сақтау үлгілеріне ұласты.

Қосымша тұрғын үймен қамтамасыз етуші ұйымдар

АҚШ Тұрғын үй және қала құрылысы департаменті 2019 жылы қоғамдастықтарды ("жоспарланған қоғамдастықтар", АҚШ Конгресі) дамыту немесе қайта дамыту жоспарларын, сондай-ақ "ірі масштабты тұрғын үй және көп мақсатты дамыту" (мысалы, аралас кіріс тұрғын үй жобалары, Мэдисон Өзара тұрғын үй қауымдастығы және кооперативтері сияқты; тұрғын үй, бизнес, көлік, демалыс, білім беру нысандары жобалары) қолдайды, оның ішінде АҚШ-тағы үнді резервациялары мен жерлерде де.