Кіріспе

Американдық эволюциялық биолог және социобиолог (1943 жылы туған)

Роберт Лудлоу "Боб" Триверс (19 ақпан 1943 жылы туған) – американдық эволюциялық биолог және социобиолог. Триверс өзара көмек (1971), ата-аналық инвестиция (1972), жағдайға қарай жыныс қатынасын анықтау (1973) және ата-ана мен бала арасындағы қақтығыс (1974) теорияларын ұсынды. Ол сондай-ақ өзіндік алдануды эволюциялық бейімделу стратегиясы ретінде түсіндірді (алғаш рет 1976 жылы сипатталған) және геном ішіндегі қақтығыстарды талқылады.

Білім

Триверс 1968-1972 жылдары Гарвардта Эрнст Майр және Уильям Дрюримен эволюциялық теорияны зерттеді, одан кейін биология ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Гарвардта ол эволюциялық биология саласындағы ең ықпалды және көп сілтеме жасалған мақалалар сериясын жариялады. Оның аспирантурадағы тұңғыш маңызды еңбегі – 1971 жылы жарық көрген «Қарсылық альтруизмнің эволюциясы». Бұл мақалада Триверс туыс емес адамдар арасындағы ынтымақтастық мәселесіне ұзақ жылдар бойы шешім табуға тырысқандарға жаңа көзқарас ұсынды және табиғи іріктеудің алдамшыларды қалай анықтай алатынын ұсыну арқылы жүйені қадағалау мәселесін шешті. Оның келесі маңызды жұмысы «Ата-аналық инвестиция және жыныстық таңдау» келесі жылы жарияланды. Бұл еңбекте Триверс Чарльз Дарвиннен бері эволюциялық ойшылдарға қол жеткізбеген жыныстық таңдауды түсінуге арналған жалпы аялды ұсынды. Оның ең маңызды мақаласы Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы үшінші қабаттағы пәтерінен көгершіндерді бақылауынан және Ангус Бейтменнің 1948 жылғы «Дрозофиладағы ішкі жыныстық таңдау» атты мақаласын оқуынан туындады. Бұл мақалада жеміс шыбындарының іріктеу қарқындылығындағы жыныстық айырмашылықтардың олардың жұптасу қабілетіне байланысты екені көрсетілген. Триверстің негізгі ойы – түрлер арасындағы жыныстық айырмашылықтардың эволюциясын анықтайтын басты фактор ата-ананың ұрпаққа салған салыстырмалы инвестициясы екендігі болды.

Мансап және зерттеу

Триверс 1973 жылдан 1978 жылға дейін Гарвард университетінің профессоры болды, содан кейін Калифорния университетіне, Санта-Крузға көшті, онда ол 1978 жылдан 1994 жылға дейін профессор қызметін атқарды. Қазіргі уақытта ол Ратгерс университетінің танымал профессоры. 2008-09 оқу жылында ол Берлиннің жоғары білімді зерттеу институтында (Berlin Institute for Advanced Study) стипендиянт болды. Триверс 2007 жылы «әлеуметтік эволюция, қақтығыс және ынтымақтастық туралы негізгі талдауы» үшін Биоғылымдар саласындағы Крафорд сыйлығымен марапатталды. Триверс 1978 жылы «Қара пантералар» партиясының төрағасы Хьюи П. Ньютонмен танысты, ол түрмеде отырғанда Санта-Круз университетіндегі сана тарихы бойынша магистратура бағдарламасы аясында Триверспен оқу курсын оқуға өтініш берді. Триверс пен Ньютон жақын дос болды: Ньютон Триверстің бір қызының шайқасы болды. Триверс 1979 жылы «Қара пантералар» партиясына қосылды. Триверс пен Ньютон Флорида әуе компаниясының 90 рейсінің апатында ұшқыштардың өзін-өзі алдауының рөлін талдаған мақала жариялады. Триверс 1982 жылы Ньютонның «өз мүддесі үшін» партиядан шеттетуіне ұшырады. Триверс Ричард Докинстің «Эгоист ген» кітабына түпнұсқа алғы сөз жазды, онда Триверс өзін-өзі алдаудың адаптивті теориясын алғаш рет ұсынды. 2006 жылғы «Эгоист ген» кітабының мерейтойлық басылымында Докинс жаңа кіріспе жазды, онда ол былай деді: «Бұл басылым, әрине, мен үшін ерекше қуаныш сыйлайды, Роберт Триверстің түпнұсқа алғы сөзін қайта жариялайды. Мен Билл Гамильтонды кітаптың төрт интеллектуалдық батырының бірі деп атадым. Боб Триверс тағы біреуі. Оның идеялары 9, 10 және 12 тараулардың үлкен бөлігін, сондай-ақ 8 тараудың барлық бөлігін анықтайды. Оның алғы сөзі кітапка әдемі кіріспе ғана емес, сонымен қатар ол әдеттегідей әлемге өзін-өзі алдаудың эволюциясы туралы жаңа идеясын жариялау үшін орта таңдады. Мен оған осы мерейтойлық басылымға түпнұсқа алғы сөзді енгізуге рұқсат бергені үшін шын жүректен ризамын».

Күші жойылды

2015 жылы Рутгерс университеті антропология бөлімі оған тапсырған "Адамдық агрессия" тақырыбындағы сабаққа байланысты туындаған даудың бөлігі ретінде Триверсті жалақысымен қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Триверс өзіне бұл сабақты жүктегендерін, бірақ ол бұл тақырып бойынша ештеңе білмейтінін айтты. Алғашқы лекциясында Триверс студенттерге осы пәнді бірге оқып, сондай-ақ қонақ лекторлардың көмегімен үйренуге тырысатынын мәлімдеді. Rutgers университеті студенттерді осы дауға тартуы үшін Триверсті қызметтен шеттетуге ұшыратты. Триверс университеттің баспасөз қызметіне берген сұхбатында, университет басшылары онымен кездесуден бас тартқанын айтты. Студенттік газетке берген сұхбатында ол: "Университет менің жақсы білетін пәндерім бойынша оқыту қабілетімді құрметтеуі және мен мүлдем білмейтін пән бойынша сабақ беруге мәжбүрлемейді деп ойлаған едім" деді. Триверстің Рутгерс университетіндегі соңғы жылдары шиеленіске толы болды.

Ықпал

Триверс – бүгінгі таңда тірі жүрген ең ықпалды эволюциялық теоретиктердің бірі. Стивен Пинкер Триверсті «Батыс ой-пікірі тарихындағы ұлы ойшылдардың бірі» деп санайды, ол: психология және биология салаларындағы керемет зерттеулер мен пікір-толғауларға түрткі болды – социобиология, эволюциялық психология, дарвиндік әлеуметтік ғылымдар және мінез-құлық экологиясы салаларының көп бөлігі Триверстің идеяларын тексеруге және дамытуға бағытталған тыраштанған әрекеттер. Е.О.Уилсонның «Социобиология» және Ричард Докинстің «Эгоист ген» еңбектерінің 1975 және 1976 жылдары, Триверстің маңызды еңбектерінен кейін жарық көргені бекер емес. Екі бестселлер авторы да Триверстің идеяларын және олардың нәтижесінде туған зерттеулерді насихаттағанын ашық мойындады. 1990 жылдардағы эволюциялық психология туралы көп талқыланған кітаптар да осылай – «Адаптанған сана», «Қызыл патшайым», «Бұзғыншылыққа шақырған», «Игіліктің бастауы», «Ахлақты жануар» және менің өзімнің «Ақылдың жұмыс істеу механизмі». Бұл кітаптардың әрқайсысы Триверстің идеялары мен ондаған жануар түрлерін, математикалық және компьютерлік модельдеуді, сондай-ақ адамның әлеуметтік және когнитивтік психологиясын қамтыған зерттеулердің өркендеуіне негізделген.

Маңызды құжаттар

Триверс, Р. Л. (1972) Ата-аналық инвестиция және жыныстық таңдау. Б. Кэмпбелл (ред.) Жыныстық таңдау және адамның шығу тегі, 1871–1971 (136–179 бб.). Чикаго, Aldine. Триверс, Р. Л. (1991) Алдау және өзіндік алдау: коммуникация мен сана арасындағы байланыс. М. Робинсон және Л. Тайгер (ред.) Адам мен жануар қайта қарастырылды, Смитсонов институты, Вашингтон, округ Колумбия, 175–191 бб.

Жеке өмір

2016 жылы Триверстің екі ямайкалық бұрынғы әйелі, бес баласы және сегіз немересі болған.

Көзқарастар

Триверс қыздар бұрынғыдан ертерек жетілетініне сенімді. Ол: «Олар 14-15 жасқа келгенде, 60 жыл бұрын ересек әйелдердің деңгейіне жетеді» деп жазады.