Кіріспе

Телегония (грекше: Τηλεγόνεια, Tēlegoneia; Телегония) – Киркінің Одиссейден туған ұлы Телегон туралы ежегі грек эпосының жоғалған жалғасы. Оның аты ("алыс жерде туған") Одиссейдің Итакадағы үйінен алыс, Аэаяда туғанын көрсетеді. Бұл поэма Троя соғысының мифтерін, сондай-ақ оған дейінгі және одан кейінгі оқиғаларды баяндайтын поэмалардың эпикалық циклының бір бөлігі болды. Телегонияның оқиғасы хронологиялық тұрғыдан "Одиссеядан" кейін келеді және эпикалық циклдің соңғы эпизоды болып табылады. Ежелгі заманда бұл өлең кейде Спарталық Синаэтонға (б.з.д. 8 ғасыр) жатқызылған, бірақ бір дереккөзде оны Мусейден Киринелік Евгамон немесе Евгамон (б.з.д. 6 ғасыр) ұрлаған деп айтылады (циклдық ақындарды қараңыз). Поэма дактильдік гексаметрмен жазылған екі кітаптан тұрады.

Атау

Көне заманда Телегония Теспротис (грекше: Θεσπρωτίς) деп те белгілі болған болуы мүмкін, оны б.з. 2 ғасырында Паузания бір рет айтады; сондай-ақ Теспротис Теспротияда өтетін Телегонияның бірінші кітабының аты болуы да мүмкін. Үлкен эпикалық шығармалардың жеке эпизодтарын атау ежелгі Гомер эпостарын оқитын адамдар үшін әдеттегі жағдай еді. Үшінші мүмкіндік – Теспротис деген жеке, бөлек эпикалық шығарма болған; ал төртінші мүмкіндік – Телегония мен Теспротис екі жеке өлең болған, кейіннен олар біріктіріліп, бір Телегония құрастырылған.

Күні

Телегонияның жазылған уақыты белгісіз. Кирена, болжамды авторы Евгаммонның туған қаласы, б.з.д. 631 жылы құрылған; алайда, оқиғаның егжей-тегжейлері Евгаммонның нұсқасынан бұрын, тіпті ауызша дәстүрде болған болуы мүмкін. Одиссея авторы Телегония оқиғасының кем дегенде бір нұсқасын білгені мүмкін (Теспаротиялық эпизод және Телегониядағы Телегонияның ерекше найзасы Одиссеяның 11-ші кітабындағы Тирезийдің болжауына негізделген болуы мүмкін; бірақ Одиссея ақыны Тирезийдің болжауын құру үшін Телегония оқиғасын пайдаланған болуы да мүмкін). Әрине, Евгаммонның поэмасы б.з.д. 6 ғасырында жазылған болуы ең ықтимал.

Мазмұны

Тек поэманың бастапқы мәтінінен екі жол ғана сақталды. Оның сюжеті үшін біз негізінен "Проклдың" Хрестоматиясындағы Телегон мифінің қысқаша мазмұнына сүйенеміз. Телегония екі бөлек эпизодтан тұрады: Одиссейдің Теспротияға сапары және Телегонның тарихы. "Телегонияның" екі кітабының әрқайсысы осы эпизодтардың бірін баяндаған болуы мүмкін. Поэма "Одиссеяда" суреттелген оқиғалардан кейін басталады. Проклдың қорытындысына сәйкес, Телегония Пенелопаның күйеуін өлтіргендерін жерлеумен басталады. Одиссей Нимфаларға құрбандық шалады. Ол Элис еліне сапар шегеді, онда ол әзірге белгісіз Поликсенмен кездеседі, ол оған Трофоний тарихын бейнелейтін тостаған сыйлайды. Одиссей Итакаға оралады, содан кейін Тирезийдің "Одиссеяның" 11-ші кітабында бұйырған құрбандықтарды жасау үшін Теспротияға сапар шегеді. Сол жерде ол Теспротия патшайымы Каллидикаға үйленеді, одан Полипоет есімді ұлы дүниеге келеді. Одиссей көршілес бригтерге қарсы соғыста теспротиялықтармен бірге шайқасады; құдайлар да соғысқа араласады, Арес Одиссей мен теспротиялықтарды жеңіске жетеді, бірақ Афина, Одиссейдің әрдайым қорғаушысы, оған қарсы тұрады; шайқасып жатқан құдайлардың арасына Аполлон араласады. Кейін Каллидика қайтыс болғаннан кейін Одиссей ұлы Полипоетті Теспротия патшасы етеді және Итакаға қайта оралады. Осы уақытта, Одиссейдің "Одиссеяның" (10-12 кітаптар) 1 жыл бойы қарым-қатынас жасаған Киркесі, оның ұлы Телегонды (Τηλέγονος, "алыс жерде туған") дүниеге келтіргенін білдіреді. Ол Аэя аралында Киркемен бірге өседі. Афинаның кеңесімен Кирке оған әкесінің есімін айтады. Ол өзін қорғау үшін табиғаттан тыс найзаны сыйлайды, ол улы сүңгіртке тігізілген және құдай Гефест жасаған. Дауыл Телегонды өзі қайда екенін білмей Итакаға итеріп жібереді. Гомерлік батырларға тәндей, жау территориясында ол қарақшылықпен айналысады және білмей тұрып Одиссейдің малын ұрлай бастайды. Одиссей мүлкін қорғауға келеді. Соңынан болған шайқаста Телегон ерекше найзасымен Одиссейді өлтіреді, осылайша Тирезийдің "Одиссеяның" 11-ші кітабындағы "өлім Одиссейге "теңізден" (яғни, сәуле уытынан) келеді" деген болжамын ішінара орындайды. (Дегенмен, басқа жағынан, Одиссейдің өлімі Тирезийдің болжамына қайшы келеді, ол (Од. 11.135) Одиссейге "жағымды өлім" "қарт жасында" келеді деп айтқан.) Одиссей өлім аузында жатқанда, ол мен Телегон бір-бірін таниды, ал Телегон қатесіне өкінеді. Телегон әкесінің мәйітін, Пенелопаны және Одиссейдің басқа ұлы Телемахты Аэяға алып келеді, онда Одиссей жерленеді, ал Кирке қалғандарын өлмес етеді. Телегон Пенелопаға, ал Телемах Киркеге үйленеді.

Кейінгі дәстүрлер

Кейінгі эллиндік дәстүрге сәйкес, Кирке Одиссейді өлімнен кейін қайта тірілтіп, Телемахқа өзінің жарты қарындасы Кассифонаны, Одиссей мен Киркенің қызын үйлендірді. Бірақ Киркемен дауласып қалғаннан кейін Телемах қайын анасын өлтіреді, ал Кассифона ашуға толы күйінде оны өлтіріп, анасының өлімін құдайша қысты. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында өмір сүрген римдік жазушы Гигин Проклдан кейбір егжей-тегжейлі мәліметтермен ерекшеленеді. Біріншіден, Одиссей мен Телемах екеуі де Телегонмен жекпе-жекке шығады. Гигин сондай-ақ Одиссейдің өзінің ұлынан сақтану туралы болжам алғанын айтады. Соңында, Гигин Телегонға Италияның негізін қалаушы Италус есімді ұлды тағайындайды; ал Телемахқа латын тілінің атын алған Латин есімді ұлды тағайындайды. Көптеген латын ақындары Телегонды маңызды латын қалалары Пранесте немесе Тускулумның негізін қалаушы деп есептейді.

Данте өнертабысы

Дантедің "Құдайлық комедиясында" тозақтың сегізінші шұңқырында Данте мен оның жетекшісі жалған кеңесшілердің арасында Улисске кездеседі және оның "теңізден" қаза табуы туралы әңгімені тыңдайды. Бес айлық саяхатында Геркулес қос тірегінен әрі асып, тазару тауына жақындаған теңізшілерді құршап алған ағынға ұшырап, мерт болады. Данте үшін грек тіліндегі бастау көзі болған жоқ, тек Диктис пен Дарес еңбектерінің латын тіліндегі редакциялары ғана қол жетімді болды. Одиссей және оның айналасындағы мифтерге негізделген көптеген опералардың арасында Карло Груаның "Телегон" операсы ғана Телегонға арналған (Дюссельдорфта 1697 жылы тұңғыш рет қойылған). Оның "Dia le mosse a miei contenti" ариясы ерекше атауға лайық. Құдайдың араласуы, өлім және соңында көптеген тойлар опера-серияның қағидаларымен үйлесімді болды.