Кіріспе
Агамменон – грек мифологиясының кейіпкері, Микен патшасы, Троя соғысы кезінде ахейлерге басшылық еткен. Ол патша Атрей мен патшайым Аэропаның ұлы (немесе немересі), Менелайдың ағасы, Клитемнестраның күйеуі және Ифигения, Ифианасса, Электра, Лаодика, Орест және Хризотемиданың әкесі болған. Аңыз бойынша, ол Микен немесе Аргос патшасы атанған, бұл екі атаудың бір аймаққа қатысты екені айтылады. Агамменон Троядан қайтқаннан кейін Клитемнестра, ал ертерек нұсқада Клитемнестраның жары Эгист қолдарынан қаза тапты.
a character in Greek mythology
In Greek mythology, Agamemnon (///æ//g//ə/'/m//ɛ//m//n//ɒ//n/; Agamémnōn) was a king of Mycenae who commanded the Achaeans during the Trojan War. He was the son (or grandson) of King Atreus and Queen Aerope, the brother of Menelaus, the husband of Clytemnestra, and the father of Iphigenia, Iphianassa, Electra, Laodike, Orestes and Chrysothemis. Legends make him the king of Mycenae or Argos, thought to be different names for the same area. Agamemnon was killed upon his return from Troy by Clytemnestra, or in an older version of the story, by Clytemnestra's lover Aegisthus.
Этимология
Оның грекше есімі Ἀγαμέμνων, "өте тұрақты", "мойын бұрмайтын" немесе "қаралы" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз *Ἀγαμέδμων (*Agamédmōn) түбірінен шыққан, ол ἄγαν, "өте" және μέδομαι, "ойлау" сөздерінен құралған.
Сипаттама
Фригиялық Дарес баяндамасында Агаммнон "сары шашты, алып денелі және күшті" деп сипатталған. Ол сөзді шебер қолданушы, дана және мәрт адам, мол дарыны бар еді.
Ата-бабалары мен ерте өмір
Агаммнон Танталдың ұлы Пелоптың ұрпағы еді. Көпшілікке белгілі оқиқа бойынша (Гомердің «Илиада» және «Одиссея» дастандарында айтылғандай), Агаммнон мен оның інісі Менелай Микен патшасы Атрей мен Крит патшасы Катрейдің қызы Аэропаның ұлдары болған. Дегенмен, тағы бір дәстүрге сәйкес, Агаммнон мен Менелай Атрейдің ұлы Плейстеннің ұлдары еді, олардың анасы Аэропа, Клеолла немесе Эрифила болған. Бұл дәстүрде Плейстен жас кезінде қайтыс болып, Агаммнон мен Менелайды Атрей тәрбиелейді. Агаммнонның қарындасы Анаксибия (немесе Астиохе) Крисустың ұлы Строфийге үйленген. Агаммнонның әкесі Атрей өзінің егіз інісі Тиесттің ұлдарын өлтіріп, Тиесттің әйелі Аэропамен адалсыздық жасағанын білген соң, оларды Тиестке тамақ етіп берген. Тиест өзінің қызы Пелопиядан Агистті дүниеге келтірді, ал бұл ұл Атрейдің балаларынан қанды кек алуға ант берді. Агист Атрейді өлтіріп, Тиестті таққа отырғызып, Микен тағына ие болды және әкесімен бірге билік жүргізді. Осы кезеңде Агаммнон мен оның інісі Менелай Спарта патшасы Тиндарейге паналады. Спартада Агаммнон мен Менелай Тиндарейдің қыздары Клитемнестра мен Еленаға үйленді. Кейбір оқиғаларда (мысалы, Еврипидтің «Аулистегі Ифигения» пьесасында) Клитемнестра бұрыннан Танталға үйленген еді, ал Агаммнон Клитемнестраға үйленер алдында оны және олардың нәресте ұлын өлтіреді. Агаммнон мен Клитемнестраның төрт баласы болды: Орест, Ифигения, Электра және Хризотемида. Менелай Спартада Тиндарейдің орнын басып алды, ал Агаммнон ағасының көмегімен Агист пен Тиестті қуғынға шығарып, әкесінің патшалығын қайтарып алды. Ол жеңістер арқылы билігін кеңейтіп, Грекиядағы ең қуатты билеушіге айналды. Агаммнонның отбасы тарихы кісі өлтіру, туысқа отырлық және сатқындықпен дағыды, бұл оның атасы Тантал жасаған қорқынышты қылмыстың және содан кейін Танталдың ұлы Пелопсқа Миртил салған қарғыстың салдары болды, оны ол өлтірген еді. Осылайша, Атрей әулетінің ұрпақтары бақытсыздыққа ұшырады, соңғысы Орест адамдар мен құдайлардың бірлескен сот отырысында кешірім алғанша.
Трояға қарай
Агаммнон Трояға қарай жүзуге батылдық танытқан грек әскерін жинады. Соғысқа бармау үшін өзін ақымаққа салып көрсеткен Одиссейді әскерге алу үшін Агаммнон Паламедті жібереді, ол Одиссейдің кіндік шешесі Телемахты өлтірумен қорқытады. Одиссей ұлын құтқару үшін ақымақ болып көрінуді тоқтатуға мәжбүр болады және жиналған грек күштеріне қосылады. Агаммнон әскері Беотиядағы Аулис портынан аттанбақшы болғанда, Артемида қаһарына ұшырайды, бірақ мифтер мұның себептерін әртүрлі баяндайды. Эсхилдің «Агаммнон» пьесасында Артемида ашуланып, Трояда көптеген жас жігіттер қаза боларын болжайды, ал Софоклдің «Электра»сында Агаммнон Артемидаға қасиетті жануарды өлтіріп, кейіннен аң аударуда оған тең екенін мақтанады. Індет және желдің болмауы сияқты қиындықтар әскердің жүзуіне кедергі келтіреді. Соңында, пайғамбар Калхас құдайдың қаһарын Агаммнонның қызы Ифигенияны құрбан ету арқылы ғана басылатынын жариялайды. Классикалық драмаларда әке мен қыздың осы тағдырға қаншалықты дайын екендігі әртүрлі көрсетіледі; кейбіреулері оны Ахиллге үйлендіретінін айту арқылы алдауға тырысады, бірақ Агаммнон ақырында Ифигенияны құрбан етеді. Оның өлімі Артемиданы жұбатқаннан кейін грек әскері Трояға жол тартады. Грек мифологиясында адамдық құрбанға баламалар ұсынылған. Мысалы, «Аулистегі Ифигения» бойынша, Агаммнон қызын өлтіруге дайын тұр, бірақ Артемида оның орнына еленді қабылдап, оны Қырым түбегіндегі Тавриске алып кетеді. Дегенмен, бұл нұсқа Еврипидтің өзі емес, кейінірек қосылған материал деп саналады. Гесиод оның Геката құдайына айналғанын айтады. Соғыс барысында, бірақ «Илиада» оқиғаларынан бұрын, Одиссей ұлының өміріне қауіп келтіргені үшін Паламедтен кек алуды жоспарлайды. Троя патшасы Приамнан келгендей көрінетін хатты жасап, Паламедтің шатырында алтынды жасырып, Одиссей Паламедті опасыздықпен айыптайды, ал Агаммнон оны таспен өлтіруге бұйрық береді.
"Илиада"
"Илиада" соғыстың соңғы жылында Агаммнон мен Ахилл арасындағы дау-жанжалды баяндайды. Бірінші кітапта Ахаи әскерінің шабуылынан кейін Агаммнон Аполлонның діни қызметшісі Хризестің қызы Хризейді соғыс олжасы ретінде алады. Хриз Агаммноннан қызын босатуды өтінеді, бірақ нәтижеге жете алмайды. Содан кейін Хриз Аполлонға қызының қауіпсіз оралуын тілейді. Аполлон Ахаи әскеріне оба жіберіп жауап береді. Пайғамбар Калхас Хризейді әкесіне қайтару арқылы обаның тоқтатылатынын айтады. Агаммнон Калхасты ауыр болжамдары үшін айыптап, алдымен қызын құрбандыққа шалуға, енді кәнизағын қайтаруға мәжбүрлегені үшін келісуге мәжбүр болады. Алайда, Агаммнон армиядан өтемақы ретінде жаңа олжа талап етеді және Ахиллдің олжасын, әдемі тұтқын Бризеиді тартып алады. Бұл Ахилл мен Агаммнон арасындағы өшпенділікке себеп болады, Ахилл шайқастан бас тартып, соғысудан бас тартады. Агаммнонға түсінде Зевс келіп, күштерін жинап, троялықтарға шабуыл жасауды бұйырады (Екінші кітапта). Бірнеше күнге созылған шайқастардан кейін, Менелай мен Парис, Аякс пен Гектор арасындағы жекпе-жектерден кейін ахаилер кемелерінің маңындағы бекіністерге қайта шегінеді. Тоғызыншы кітапта Агаммнон Ахиллдің соғыста жеңіске жетудегі маңыздылығын түсініп, оған байлық пен қызын үйлендіруді ұсына отырып, қайта оралуын сұрап елшілер жібереді. Ахилл бас тартады, бірақ Патрокл Гектордың қолынан қаза тапқаннан кейін ғана қайта оралады, ол Приам мен Геккубаның үлкен ұлы еді. Он тоғызыншы кітапта Агаммнон Ахиллмен келісіп, соғысқа оралғаны үшін оған уәде берілген сыйлықтарды табыс етеді. Ахилл троялықтарды кері тартуға және Гектормен жекпе-жекке шығуға аттанады. Гектордың қазасынан кейін Агаммнон Ахиллге Патроклдың қорымдық рәсімдерін өткізуге көмектеседі. Агаммнон Патроклдың құрметіне өткізілетін ойындардың бірі - найза тастау сайысына қатысады, бірақ оның найзамен шеберлігі соншалықты танымал болғандықтан, Ахилл оған бәсекесіз жүлде береді. Агаммнон Ахиллдей батыл болмаса да, ол "патшалық биліктің" өкілі еді. Бас қолбасшы ретінде ол ханзадаларды кеңеске шақырып, әскерді шайқасқа бастап шықты. Оның басты кемшілігі - шектен тыс мақтандығы, өзінің мәртебесін жоғары бағалауы, ол Хриз бен Ахиллді қорлап, гректерге үлкен апат әкелді. Агаммнон Троя соғысы кезінде гректердің бас қолбасшысы болды. Бір дереккөз бойынша, шайқас кезінде Агаммнон Антиф пен тағы он бес троялық сарбазды өлтірді. "Илиада" өзінде ол өзінің "арстеясы" кезінде жүздеген адамды өлтіргені көрсетілген, бұл "даңқ күні" деп аударылатын нәрсе, ол жиырма бірінші кітаптағы Ахиллдің арстеясына ұқсас. Арстеядан бұрын да Агаммнон грек жағындағы үш ең жақсы жауынгердің бірі саналды, бұл Гектор грек жағынан кез келген чемпионға күресуге шақырғанда дәлелденді, және Агаммнон (Диомед пен Ұлы Аякспен бірге) Гектордың ең күшті тоғыз грек жауынгерінің ішінде күресуді қалаған үштің бірі болды.
Соғыстың аяқталуы
Софоклдің "Аякс" трагедиясында Ахилл шайқаста қаза болғаннан кейін, Агамемнон мен Менелай Ахиллдің қаруын Одиссейге береді. Бұл Аяксқа ашу келтіреді, өйткені ол енді Ахай сауыттарының арасындағы ең батыры екенін ойлайды және осылайша қаруға лайық. Аякс оларды өлтіруді жоспарлайды, бірақ Афина оны уақытша есінен шығарып, оның орнына әлі бөліспеген малшылар мен малды қырғындырады. Содан кейін ол жасағандары үшін ұялып, өз-өзіне қол жұмсайды. Аякс өлімінде Атрей ұлдарына (Агамемнон мен Менелайға) және бүкіл Ахай армиясына қарғыс айтады. Агамемнон мен Менелай Аякс денесін шіріп қалдырып, оған лайықты жерлеу рәсімін жасаудан бас тартуды ойлайды, бірақ Одиссей мен Аякстың жартылай бауыры Тюкер оларды көндіреді. Трояны басып алғаннан кейін, Приамның қызы, бақытсыз болжамгер Кассандра, соғыс олжасын бөлісу кезінде Агамемнонның үлесіне тиеді.
Грекияға оралу және өлім
Дауылды сапардан кейін Агамемнон мен Кассандра Арголиске келді, немесе басқа нұсқада, бағыты бұрылып, Эгисттің еліне түсті. Агамемнонның әйелі Клитемнестра Тиесттің ұлы Эгистті махаббатқа берді. Агамемнон үйге келгенде оны Эгист (ертедегі нұсқаларда) немесе Клитемнестра өлтірді. Пиндар мен трагедия жазушыларының айтуынша, Агамемнонды әйелі жуынып жатқанда жалғыз өзі өлтірді, қарсылық таныстамауы үшін оның үстіне көрпе немесе тор лақтырылды. Гомердің "Одиссеясында" Эгист Агамемнонды Троядан оралған соң той беретіндей болып, той залында шабуылдап өлтірді. Клитемнестра сондай-ақ Кассандраны да өлтірді. Оның себебі – Ифигенияның құрбандығына деген ашуы (Орестея мен Аулистегі Ифигенияда) және Агамемнон әкелген Кассандра мен басқа соғыс олжаларына деген қызғанышы (Одиссея мен Овидийдің еңбектерінде). Содан кейін Эгист пен Клитемнестра біраз уақыт Агамемнонның патшалығын биледі, Эгист Атрейдің Тиестке жасаған зұлымдықтары үшін кек алу құқығын талап етті (Тиест кейін "Плейстеннің барлық руы қырылсын!" деп айқай салды, осылайша Эгисттің іс-әрекетін әкесінің қарғысымен түсіндірді). Агамемнонның ұлы Орест әкесінің өлімінен кек алу үшін, әпкесі Электраның көмегімен немесе ынтасымен Эгист пен Клитемнестраны (өз анасын) өлтірді, осылайша Эриниялардың (аңшы иттің мұрнындай сезімтал қанатты құдайлар) ашуын қоздырды, олар қылмыскерлерді іздеп тауып, ақылынан айырды.
Атрей әулетінің қарғысы
Агаммнонның отбасы тарихы сан алуан қарғыстардың нәтижесінде туған, отбасындағы қайғы-қасіреттерге толы бақытсыздықтармен кездеседі. Агаммнонның бес атасы Тантал Зевстің құрметіне ие болғанмен, құдайлардың барлығын білу қабілетін сынау үшін ұлы Пелопсты құдайларға жем ретінде беруге тырысады, сондай-ақ амброзия мен нектарды ұрлайды. Тантал содан кейін жер астына қуылады, онда ол суға жеткен сайын буланып кететін су тоғанында тұрады, ал оның үстінде жеміс ағашы бар, оның бұтақтары жеміске қол жеткізбей желмен соғады. Осыдан бастап Атрейлер үйі қарғысқа ұшырайды, ал оның ұрпақтары осыған ұқсас немесе одан да жаман тағдырға тап болады. Кейін Пелопс Посейдонмен байланысын пайдаланып, құдайдан өзіне арба беруін сұрайды, сонда ол Пиза патшасы Эномайды жарыста жеңіп, қызы Гипподамияның қолын сұрайды. Кейбір деректерде Пелопқа арба жарысында жеңіске жетуге көмектескен Миртил Пелоптың жаңа әйелі Гипподамиямен қарым-қатынас жасауға тырысады. Ашуға буған Пелопс Миртилді тік жардан лақтырып жібереді, бірақ Миртил Пелопсты және оның бүкіл әулетін қарғыйды. Атрей мен Аэропаның үш баласы болады: Агаммнон, Менелай және Анаксибия. Атрейлер үйін қоршап тұрған миазма олардың өміріндегі бірнеше оқиғаларда көрінеді. Агаммнон құдайларды ынталандыру үшін және грек әскерлеріне Трояға теңізден өтуге мүмкіндік беру үшін өз қызы Ифигенияны құрбандыққа шалуға мәжбүр болады. Агаммнон Хризеиді әкесі Хризге қайтарудан бас тартқанда, грек лагеріне індет жібереді. Кейіннен оны әйелі Клитемнестра, Ифигенияның өлімі үшін кек алу үшін жаңа сүйіктісі Эгистпен сөз байласады, өлтіреді. Менелайдың әйелі, Троялық Елена, Париспен бірге қашып кетеді, нәтижесінде Троя соғысы басталады. "Одиссеяның" төртінші кітабында айтылғандай, соғыстан кейін оның флоты құдайлар тарапынан Мысыр мен Критке таратылады. Менелай соңында үйіне оралғанда, оның Еленамен некесі шиеленіседі және олар ұл таппайды. Ол оны құрметпен қабірге қойып, Афродита Аргиниске арналған қабір және ғибадатхана салады. Бұл оқиға Александриялық Климент, Византиялық Стефан (Копай және Аргун) және Проперцийдің III кітабында да кездеседі, бірақ шағын өзгерістермен. Агаммнонның тағдыры көптеген ежелгі және қазіргі заманғы трагедиялардың тақырыбы болды, ең танымал - Эсхилдің "Орестеясы". Пелопоннес аңыздарында Агаммнон ең күшті монархтың үлгісі ретінде қарастырылды, ал Спартада ол Зевс Агаммнон атағымен құлшылық етілді. Оның қабірі Микена және Амикла қираған жерлерінде көрсетілген. Көркем өнерде құдайлардың патшасы Зевс пен адамдардың патшасы Агаммнон бейнелерінің арасында үлкен ұқсастық бар. Ол әдетте патшалардың атрибуттары - патша таяғы мен тәжін ұстап бейнеленеді. Агаммнонның биесі Аита деп аталады. Ол сонымен қатар Патроклдің жерлеу ойындарында Менелай айдаған екі жылқының бірі. Гомердің "Одиссеясында" Агаммнон өлімінен кейін Аид патшалығында пайда болады. Ол жерде бұрынғы патша Одиссеймен кездесіп, өзін қалай өлтіргенін түсіндіреді, содан кейін Одиссейге әйелге сенудің қауіптілігі туралы ескертеді. Агаммнон Уильям Шекспирдің "Троил мен Крессида" пьесасының кейіпкері. Франк Герберттің "Дюна" романында Атреидтер әулеті Атрейлер әулетінен шыққандығын айтады. "Дюна балалары" романындағы маңызды сәтте Алия Атреид өзінің ата-бабаларының естеліктерімен күресіп, Агаммнонның "Мен, сіздің ата-бабаңыз Агаммнон, аудиенцияны талап етемін!" деп айқайлағанын естиді.
Екіншілік көздер
Аэскіл, Агаммемнон, Аэскілдің Агаммемноны, Герберт Вейр Смит аударған ағылшын тілінде, Ph.D., екі томдық, 2-том, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 1926 жыл, Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Аполлодор, Аполлодор, Кітапхана, сэр Джеймс Джордж Фрейзер, F.B.A., F.R.S. аударған ағылшын тілінде, 2 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd. 1921 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Афиней, Білімді той жасаушылар, VI том: 12 кітап, 13.594b, С. Дуглас Олсон редакциялап, аударған, Loeb Classical Library No. 345, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 2011 жыл. Гарвард университетінің баспасындағы онлайн нұсқасы. Коллард, Кристофер және Мартин Кропп (2008a), Эврипид фрагменттері: Эгей – Мелангер, Loeb Classical Library No. 504, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 2008 жыл. Гарвард университетінің баспасындағы онлайн нұсқасы. Коллард, Кристофер және Мартин Кропп (2008b), Эврипид фрагменттері: Эдип Хрисипп: Басқа фрагменттер, Loeb Classical Library No. 506, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 2008 жыл. Гарвард университетінің баспасындағы онлайн нұсқасы. Диктис Кретенский, Троя соғысы. Р.М. Фрейзердің (Кіші) аудармасындағы «Креттік Диктис пен фригийлік Дарес жылнамалары». Индиана университетінің баспасы, 1966 жыл. Эврипид, Гелена, Е.П. Колеридж аударған, «Толық грек драмасы», Уитни Дж. Оутс және Юджин О’Нилл кішілер редакциялаған, 2-том, Нью-Йорк, Random House, 1938 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Эврипид, Тавридегі Ифигения, Роберт Поттер аударған, «Толық грек драмасы», Уитни Дж. Оутс және Юджин О’Нилл кішілер редакциялаған, 2-том, Нью-Йорк, Random House, 1938 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Эврипид, Орест, Е.П. Колеридж аударған, «Толық грек драмасы», Уитни Дж. Оутс және Юджин О’Нилл кішілер редакциялаған, 1-том, Нью-Йорк, Random House, 1938 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Ганц, Тимоти, Ерте грек мифологиясы: Әдеби және көркемдік көздерге нұсқаулық, Джонс Хопкинс университетінің баспасы, 1996 жыл, екі томдық: (1-том), (2-том). Грималь, Пьер, Классикалық мифология сөздігі, Wiley Blackwell, 1996 жыл. Хард, Робин, Грек мифологиясының Рутледждік анықтамалығы: Х.Дж. Роуздың «Грек мифологиясының анықтамалығы» негізінде, Psychology Press, 2004 жыл, Google Books. Гомер, Илиада, А.Т. Мюррей, Ph.D. аударған ағылшын тілінде, екі томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd, 1924 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гомер, Одиссея, А.Т. Мюррей, Ph.D. аударған ағылшын тілінде, екі томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd, 1919 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гигин, Гай Юлий, Fabulae, «Гигин мифтері», Мэри А. Грант редакциялап, аударған, Лоуренс: Канзас университетінің баспасы, 1960 жыл. ToposText онлайн нұсқасы. Most, G.W., Гесиод: Қалқан, Әйелдер каталогы, Басқа үзінділер, Loeb Classical Library No. 503, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 2007, 2018 жылдар. Гарвард университетінің баспасындағы онлайн нұсқасы. Парада, Карлос, Грек мифологиясының генеалогиялық анықтамалығы, Йонсеред, Пол Астрёмс Фёрлаг, 1993 жыл. Паузания, Паузанияның Грекия сипаттамасы, W.H.S. Джонс, Litt.D., және H.A. Ормерод, M.A. аударған ағылшын тілінде, 4 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd, 1918 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Софокл, Софоклдің Аякс. Сэр Ричард Джебб редакциялаған, кіріспесі мен түсіндірмелерімен, Сэр Ричард Джебб. Кембридж, Кембридж университетінің баспасы, 1893 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы.