Кіріспе

Мифологиялық пайғамбар және Троя ханшайымы, грек мифологиялық пайғамбар Кассандра немесе Кассандра (/k//ə//'//s//æ//n//d//r//ə/; Ежелгі грекше: Κασσάνδρα, сондай-ақ Κασσάνδρα, кейде Александра деп аталады) грек мифологиясында Аполлон құдайына арналған троялық діни қызметкер, оған болашақты дұрыс болжау қабілеті берілген, бірақ ешкім оның сөздеріне сенбеді. Қазіргі уақытта оның есімі риторикалық тәсіл ретінде қолданылады, ол жақында болатын апатты дұрыс болжаған, бірақ оған сенбеген адамды білдіреді. Кассандра Троя патшасы Приам мен патшайымы Геккубаның қызы болды. Оның үлкен ағасы – грек-троя соғысының батыры Гектор. Мифтің ескі және кең таралған нұсқаларында ол Аполлон құдайының назарында болған, ол оның махаббатын жеңіп алу үшін болашақты көру сыйы арқылы тырысқан. Эсхилдің айтуынша, ол оған өзінің құрметін көрсетуге уәде берген, бірақ сыйлық алғаннан кейін уәдесінен бас тарған. Аполлонның ашуына тіреліп, ол оған берген қабілетін қайтаруға мүмкін болмады, сондықтан ол оның болжамдарына ешкімнің сенбеуіне қарғыс қосты. Гигин мен Псевдо-Аполлодор сияқты басқа дереккөздерде Кассандра Аполлонға берген уәдесін бұзған жоқ, керісінше, оған романтикалық қарым-қатынасқа түсуге ынталандыру үшін алдын ала көру қабілеті берілді, ал қарғыс тек құдайдың күткен нәтижесі орындалмаған кезде ғана қосылды. Ал кейінгі нұсқаларда ол ғибадатханада ұйықтап қалған, онда жыландар оның құлағын жалаған (немесе сыбырлаған), соның арқасында ол болашақты естуге мүмкіндік алған.

Этимология

Хьяльмар Фриск (Грецкий этимологический словарь, Гейдельберг, 1960–1970) «түсіндірілмеген этимологияны» атап өтеді және Вильгельм Шульце, Эдгар Говард Штуртевант, Дж. Давро және Альберт Карной еңбектерінде кездесетін «әртүрлі гипотезаларды» келтіреді. Р. С. П. Бикес Гарсия Рамонның атаудың прото-үнді-еуропалық *(s)kend түбірінен, яғни «көтеру» деген мағынадан шыққандығын айтады. Онлайн этимология сөздігінде «екінші элемент грекше андрос – «адам, еркек» сөзінің женіс жайына ұқсағанмен» делінген. Уоткинс екінші элементтің көзі ретінде PIE *(s)kand – «жарық беру» дегенді ұсынады. Бұл атау сонымен қатар kekasmai – «басып өту, жоғарылау» сөзімен де байланыстырылған.

Сипаттама

Хронографиялық жазбасында Малалас Кассандраны "бойы орташа, дөңгелек бетті, ақ терілі, ер адамша келбетті, мұрны жақсы, көзі жақсы, қарашығы қара, сары, бұйра шашты, мойны әдемі, кеудесі тоқ, аяғы кішкентай, тыныш, асыл, діншіл, бәрін дәл болжайтын, жаттығумен шұғылданатын, бойжеткен" деп сипаттаған. Ал Дарес Фригиялықтың баяндамасында ол "бойы орташа, аузы дөңгелек, шашы қызыл қоңыр түсті. Көзі жарқырады. Ол болашақты білді."

Өмірбаян

Кассандра Троя патшасы мен патшайымы Приам мен Геккубаның көптеген балаларының бірі болды. Ол Хеленнің ағасы-інісі, сондай-ақ Гектор мен Парисдің әпкесі. Оның мифінің ең көне және ең көп таралған нұсқаларының бірінде Кассандраның сұлулығы мен ақыл-ойына Аполлон құдайы тәнті болды, ол оны болашақты көру сыйымен баурап алуға тырысты. Эсхилдің айтуынша, Кассандра Аполлонға жақсылық жасауға уәде берген, бірақ сыйлық алғаннан кейін уәдесінен бас тартып, Аполлонды мойындамады. Ашуланған Аполлон құдайлық күшін кері қайтара алмағандықтан, Кассандраның болжамдарын ешкімге сендірмейтіндей қарғыс жіберді.

Мифология

Кассандра Гомер, Вергилий, Эсхил және Еврипид жазған мәтіндерде кездеседі. Әр автор оның пайғамбарлық қабілетін әртүрлі бейнелейді. Гомердің еңбегінде Кассандра төрт рет "Приамның пәк қызы, Гектордың өлімін жоқтаған, Троя тоналып алынғаннан кейін Агаммнонның құл сүйіктісі ретінде таңдалған және Агаммнонның өліміне байланысты Клитемнестрамен өлтірілген" деп айтылады. Вергилийдің шығармасында Кассандра оның "Энеида" атты эпикалық поэмасының екінші кітабында пайғамбарлық қабілеті қайта қалпына келген күйінде пайда болады. "Энеиданың" 2-ші кітабында Гомерден өзгеше, Вергилий Кассандраны эйфориялық күйге түскендей көрсетеді және оның болжамдары осыны көрсетеді. Сондай-ақ, жас Сенеканың "Агаммнон" пьесасында ол Агаммнонның неге өлімге лайық екендігін болжайды: "Quid me vocatis sospitem solam e meis, umbrae meorum? te sequor, tota pater Troia sepulte; frater, auxilium Phrygum terrorque Danaum, non ego antiquum decus video aut calentes ratibus ambustis manus, sed lacera membra et saucios vinclo gravi illos lacertos. te sequor (Ағ. 741–747)" – "Неге маған, сіздердің отбасыңыздан жалғыз аман қалған мені, көлеңкелерім деп шақырасыздар? Мен сенің соңыңнан келемін, бүкіл Троямен бірге жерленген әке, троялықтардың қорғаны, гректердің қорқынышы, мен сіздің бұрынғы сұлулығыңызды немесе күйген кемелерден жылыған қолдарыңызды емес, сіздің жараланған дене мүшелеріңізді және ауыр тізбектермен шарпылған әйгілі иықтарыңызды көремін. Мен сенің соңыңнан келемін."

Трояның құлауынан бұрын

Троя құлағанға дейін Кассандра, егер Париж Спартаға барып, Еленаны әйелі ретінде алып келсе, Еленаның келуі Троя соғысы кезінде Трояның құлауы мен қирауына себеп болады деп болжады. Пайғамбарлыққа қарамастан және Кассандраның ескертуін елемеген Париж Спартаға барып, Еленаны алып қайтып келді. Троя халқы қуанғанда, Кассандра Еленаның келуіне ашуланып, оның алтын жамылғысын жыртып алып, шашын жұлып тастады.

Трояның құлауы кезінде

Коребус пен Отрон Троя соғысы кезінде Кассандраға деген махаббаты мен оның қолына ие болу ниетімен Трояға көмекке келді, бірақ екеуі де қаза тапты. Бір дерек бойынша, Приам Кассандраны Телефтің ұлы Эврипилге, оның троялықтар жағында күресуіне ықпал ету үшін ұсынған. Кассандра ағасы Гектордың денесін қалаға әкелгенін бірінші болып көрді. Квинт Смирнейдің "Трояның құлауы" атты шығармасында Кассандра троялықтарға грек әскерлері Троялық аттың ішінде жасырынып отырғанын ескертуге тырысты. Кассандраға сенбеген троялықтар оны масқаралап, сөкпекке тырысты. Өзін ақтауға тырысқан Кассандра бір қолына шабуыр, екінші қолына тұтанған машақ алып, гректерді өзі өлтіру ниетімен Троялық атқа қарай жүгірді, бірақ троялықтар оны тоқтатты. Аттың ішінде жасырынып отырған гректер жеңілдегенімен, оның жоспарларын қалай білгеніне таң қалды. Троя құлағанда Кассандра Афина храмында пана тапты. Ол Афинаның ағаштан жасалған бейнесін құшақтап, одан қорғау тіледі, бірақ Аякс Кіші оны зорлап алып, қатыгездікпен зорлады. Кассандра қасиетті бейнеге тым берілгендіктен, Аякс оны сүйреп әкеткенде оны тұғырынан құлатты. Аякс жасаған әрекет қасиеттілікке қарсы болды, себебі Кассандра храмда жалбарынушы болып, Афинаның қорғауында болған. Аякс Кассандраны зорлап, храмды одан әрі ластады. Аполлодордың 6-тарауының 6-бөлімінде Аякс өліміне Афина мен Посейдон кінәлі: "Афина Аякс кемесіне найзағай лақтырды; кеме қирағаннан кейін ол жартасқа қауіпсіз жетті және Афинаның ниетіне қарамастан құтқарылғанын мәлімдеді. Бірақ Посейдон үш тісті қылышымен жартасты соғып, жарып жіберді, ал Аякс теңізге құлап, мерт болды. Оның денесі жағаға шығып, Тетис Mycenae-де жерледі". Кейбір деректерде Кассандра Трояда сандықты қасақана қалдырып кеткен, ал оны бірінші ашқан грекке қарғыс тиеді. Сандықтың ішінде Гефест жасаған және Зевс троялықтарға сыйлаған Дионис бейнесі болды. Ол грек басшысы Эврипилге Троя жеңісінің олжасының бір бөлігі ретінде берілді. Ол сандықты ашып, құдайдың бейнесін көргенде, ақылынан айырылды. Кассандраның соңғы бейіті Амиклада немесе Mycenae-де орналасқан. Кассандраның мүсіндері Амиклада да, Mycenae-ден Leuctra-ға дейінгі Пелопоннес түбегінде де сақталған. Mycenae-де неміс бизнесмені және археолог-пионер Генрих Шлиман А қабірінде Кассандра мен Агамемнонның қабірлерін тапты және Грекия королі Георг I-ге телеграмма жіберді: "Мажарлықтарымды сіздің мәртебеңізге жеткіземін, мен Паузанияның айтуынша Агамемнон, Кассандра, Эвримедон және олардың серіктерінің қабірлерін таптым, олардың барлығы Клитемнестра мен оның жары Аэгист банкет кезінде өлтірді". Алайда кейіннен бұл қабірлер Троя соғысынан кем дегенде 300 жыл бұрын салынғандығы анықталды.

Агамменнонның Эскилдің

Агмамнон пьесасы Эсхилдің "Орестея" трилогиясынан алынған. Ол қызыл кілемге басып, сахнадан өліміне қарай кетеді. Ал ол бұл кезде сахнада үнсіз және назарсыз қалған. Оның енді оянған ақылы грек трагедиясындағы басқа кейіпкерлердің, мысалы, Эврипидтің "Геракл" немесе Софоклдің "Аякс" пьесаларындағы физикалық құлқынастары емес. Автор Сет Шэйннің сөзінше, оның ақылының тағы екі таныс сипаттамасы – "Трахис әйелдері" немесе "Зындандағы Прометей" пьесаларындағы Ио. Ол өткен мен болашақ оқиғалардың куәсі. Шэйн былай дейді: "Ол шизофрениямен ауыратын адамдар сияқты зор қорқыныш, үрей және аяныш сезімін тудырады". Бұл сахнада айтылған және әнмен берілген диалогтардың күшті контрастын көрсетеді. Қорқып, құрметпен қарайтын хор оны түсіне алмайды. Ол Клитемнестраның қолынан болатын өлтіміне толыққанды хабардар болып барады.