Кіріспе
Аякс (гр. Αἴας, gener. Αἴαντος Aíantos; архаикалық ΑΣϜΑϺ) – грек мифологиясындағы батыр, Теламон патшасы мен Перибояның ұлы, Теукердің жартылай бауыры. Ол Троя соғысында маңызды рөл атқарады және Гомердің "Илиадасы" мен Троя соғысы туралы эпикалық өлеңдер жинағы – Эпикалық циклде грек батырлары арасында Ахиллден кейін екінші батыр ретінде бейнеленеді. Ол сондай-ақ "Теламондық Аякс" (Αἴας ὁ Τελαμώνιος, этрус тілінде Aivas Tlamunus деп тіркелген), "Ұлы Аякс" немесе "Аякс Ұлы" деп те аталады, бұл оны Ойлевтің ұлы Аякс, сондай-ақ "Кіші Аякс" деп белгілейді.
Ajax ('/eɪ//dʒ//æ//k//s/) or Aias ('/aɪ//.//ə//s/; Αἴας , gen. (genitive) Αἴαντος Aíantos; archaic ΑΣϜΑϺ ) is a Greek mythological hero, the son of King Telamon and Periboea, and the half brother of Teucer. He plays an important role in the Trojan War, and is portrayed as a towering figure and a warrior of great courage in Homer's Iliad and in the Epic Cycle, a series of epic poems about the Trojan War, being second only to Achilles among Greek heroes of the war. He is also referred to as "Telamonian Ajax" (Αἴας ὁ Τελαμώνιος, in Etruscan recorded as Aivas Tlamunus), "Greater Ajax", or "Ajax the Great", which distinguishes him from Ajax, son of Oileus, also known as Ajax the Lesser.
Отбасы
Аякс – Теламонның ұлы. Теламон – Эакастың ұлы, Зевстің немересі және оның бірінші әйелі Перибояның ұлы. Теламон арқылы ол Тевкрдің үлкен туысы. Пелей (Теламонның інісі) арқылы ол Ахиллмен туыс. Оның есімінің этимологиясы белгісіз. Халықтық этимология бойынша, оның есімі "аяулау" деген мағына беретін aiazō αἰάζω түбірінен шыққан, яғни "аза тұтушы, жоқтаушы". Гесиод өзінің "Ұлы Эоялар" атты шығармасында басқа халықтық этимологияны келтіреді, онда Геракл Зевске Теламон мен Эрибояға ұл нәсіп етсін деп дұға етеді, сол кезде Зевс белгі ретінде бүркіт (аэтос αετός) жібереді, ал Геракл ата-анасына ұлдарына Аякс деп ат қоюды бұйырады. Көптеген белгілі афиналықтар, оның ішінде Кимон, Мильтиад, Алкивиад және тарихшы Фукидид өз тегін Аяксқа дейін жегізеді. Болоньядағы Ракви Сатлнейге арналған этрус қабіріндегі (б.з.д. 5 ғасыр) жазуда "aivastelmunsl" деп жазылған, бұл "[Теламондық Аякс] әулеті" дегенді білдіреді.
Сипаттама
Фригиялық Дарес жазбаларында Аякс "... күшті деп суреттелген. Оның дауысы анық, шашы қара және бұйра. Ол өте бірбеткей және шайқас кезінде кешірімсіз шабуылдаған." Ал Гомердің "Илиадасында" ол зор бойлы, алып денелі және барлық ахейлердің ең күштісі ретінде сипатталған. "Ахейлердің бекінісі" деп аталған ол, кентавр Хироннан оқытылған (ол Аякс әкесі Теламонды және Ахилл әкесі Пелейді оқытқан, содан кейін Ахиллмен бірге оқытып жүрген Гераклдың салдарынан алған жарақатынан қайтыс болған). Ол батыл, күшті және қуатты, сонымен қатар жоғары деңгейдегі жауынгерлік шеберлікке ие болған. Аякс әскеріне жеті сиыр терісінен жасалған, қоламен жабылған үлкен қалқанмен басшылық етеді. Ең қызығы, Аякс "Илиадада" сипатталған шайқастардың ешқайсысында жараланбайды, және ол екі жақтағы басты кейіпкерлердің ішінде шайқастарға қатысқан құдайлардан (Агамемноннан басқа) айтарлықтай көмек алмаған, бірақ 13-тарауда Посейдон Аяксқа таяғымен соққы беріп, оның күшін жаңартады. Диомед, Агамемнон және Ахиллден айырмашылығы, Аякс грек лагері мен кемелерін, сондай-ақ Патроклдың денесін қорғауда маңызды рөл атқарған қорғаныс жауынгері ретінде көрінеді. Троялықтар шабуылға шыққанда, ол көбінесе ахейлердің шегінуін қамтамасыз етеді. Маңыздысы, Аякс поэмадағы ең қауіпті батырлардың бірі болғанымен, оны шабуылда бейнелейтін ешқандай артистия жоқ.
Троя соғысы
Илиадада Аякс зор күшімен және батылдығымен ерекшеленеді, әсіресе Гектормен болған екі жекпе-жегінде жақсы көрінеді. 7-кітапта Аякс Гектормен бір күнге созылған жекпе-жекке түсу үшін құрбандық арқылы таңдалады. Аякс бастапқыда жекпе-жектің басымдығын алады, Гекторды найзасымен жаралайды және үлкен таспен құлатады, бірақ Гектор Зевстің бұйрығымен әрекет ететін елшілердің араласуымен тең түседі, екі жауынгер сыйлармен алмасады – Аякс Гекторға қызғылт түсті белбеу сыйлайды, ал Гектор Аяксқа өткір қылышын береді. Аякс пен Гектордың екінші шайқасы, Гектор микендік лагерге басып кіргенде және кемелер арасында гректермен шайқасқанда болады. 14-кітапта Аякс Гекторға алып тас лақтырып, оны өлтіруге азда-аздан жақындатады. 15-кітапта Аполлон Гектордың күшін қайтарады және ол кемелерге шабуыл жасау үшін қайта оралады. Аякс зор найзасын қару ретінде пайдаланып, кемеден кемеге секіріп, троялық әскерлерді дерлік жеке өзі тоқтатады. 16-шы кітапта Гектор мен Аякс тағы да жекпе-жекке шығады. Содан кейін Гектор Аяксты қарусыздандырады (бірақ Аяксқа ешқандай зиян тигізбейді) және Аякс Зевс Гекторды айқын түрде қолдап тұрғанын көріп, кері шегінуге мәжбүр болады. Гектор мен троялықтар бір грек кемесін өртеп жіберуге жетеді, бұл соғысты аяқтауға жақын болған шабуылдың шыңы. Аякс көптеген троялық батырларының, соның ішінде Форкистің өліміне жауапты. Аякс көбінесе садақпен шеберлігімен танымал ағасы Тевкрмен бірге шайқасқан. Аякс өзінің керемет қалқанын ұстап тұратын, ал Тевкр оның артында тұрып, жау троялықтарын атқылап түсіретін. Ахилл осы кездесулерде Агамнемнонмен болған жанжалының салдарынан қатыспайды. 9-шы кітапта Агамнемнон мен басқа микендік батырлары Аякс, Одиссей және Фениксті Ахиллдің шатырына жіберіп, оны осы ұлы батырмен татуластыруға және оны қайтадан соғысқа шақыруға тырысады. Аякс шын ниетпен сөйлеп, жақсы қабылдануға ие болғанымен, Ахиллді көндіре алмайды. Патрокл өлтірілгенде, Гектор оның денесін ұрлап алуға тырысады. Аякс Менелайдың көмегімен троялықтарды жеңіп, оның денесін соғыс күймесімен қайтарып алады, бірақ троялықтар Патроклдың Ахиллдің қаруын бұрыннан алып қойған еді. Аякс шайқас алаңына түскен тұманды сыпырып тастау үшін Зевске дұға қылып, оларға күндіз күресуге немесе өлуге мүмкіндік беруі туралы тілегі мақалға айналды. Гигиннің айтуынша, Аякс Трояда барлығы 28 адамды өлтірген.
Өлім
"Илиада" аяқталысымен, Аякс және көптеген грек жауынгерлері тірі қалды. Ахилл Парис (Аполлонның көмегімен) қолынан қаза тапқан соң, Аякс пен Одиссей оның денесін алу және жолдасы Патроклмен бірге жерлеу үшін троялықтармен күресті. Аякс үлкен қалқаны мен сүйегімен мәйітті алып, кемелерге жеткізді, ал Одиссей троялықтарға қарсы тұрды. Жерленгеннен кейін, екеуі де Ахиллдің сиқырлы қаруын иеленгісі келді, ол құдай Гефест Олимп тауында жасаған еді, және бұл қару олардың ерлігінің белгісі болсын деген ниетте болды. Қайсысының қаруға лайықты екенін анықтау үшін жарыс ұйымдастырылды. Аякс өзінің күші мен гректер үшін жасаған ерліктеріне, кемелерді Гектордан қорғап, үлкен таспен оны кері қайтарғанына байланысты қаруға лайық екенін айтты. Алайда, Одиссей сөз өнерімен көзге түсіп, Афинаның көмегімен кеңес оған қаруды тапсырды. Аякс бұл шешімге қатты ренжіп, "өзінің қайғысына жеңіліп", қанжарын кеудесіне шаншып, өзін-өзі өлтірді. "Кіші Илиадада" Аякс Одиссейдің жеңісіне ашуланып, гректердің малын қырды. Есіне келген соң, ұяттан өзін-өзі өлтірді. Қазір Ватикан мұражайында сақталатын Белведер торсосы Аякс "өзін-өзі өлтіруді ойлап тұрған" сәттегі бейнесі деп есептеледі. Софоклдің "Аякс" пьесасында, Аякс қару Одиссейге берілгеннен кейін, қорланғанын сезініп, Агамемнон мен Менелайды өлтіргісі келеді. Афина оның санасын бұлып, көзін жояды, содан кейін ол қой қорасына барып, оларды сойып, оларды Ахай басшылары, соның ішінде Одиссей мен Агамемнон деп қате ойлайды. Қанға малшыланған күйі есіне келгенде, жасаған ісі ар-намысын түсіргенін түсінеді және ұятпен өмір сүруден гөрі өзін өлтіруді жөн көреді. Ол Гектормен сыйлық алмасқан кезде алған қанжарымен өзін-өзі өлтіреді. Оның қанынан гиацинт гүлі сияқты қызыл гүл өсіп шықты, оның жапырақтарында оның атының әріптері – "Ай" жазылған, бұл қайғыны білдіреді. Оның күлі Хеллеспонттың кіреберісіндегі Роэтеан мүйісіндегі алтын құмыраға салынды. Аякстың жартылай інісі Тьюкер әкесінің алдында Аякс денесін немесе қаруын әкелмегені үшін сотталды. Тьюкер жауапкершіліктен босатылды, бірақ салдарынан кінәлі деп танылды. Әкесі оны мұрагерлік құқығынан айырды және Саламис аралына, Афина жағалауына қайтуға рұқсат бермеді. Гомер Аякс өлімінің нақты себебін айқын түсіндірмесе де, оны Ахилл қаруы үшін болған дауға байланысты дейді; Одиссей Аидқа барғанда, Аякс жанынан сөйлеуін сұрайды, бірақ Аякс, әлі де ескі дауға ренжіген, бас тартады және үнсіз Еребуске қайта оралады. Ахилл сияқты, ол (Гомерде емес) Дунайдың сағасындағы Лейке аралында қайтыс болғаннан кейін де өмір сүрген деп есептеледі. Гомерден кейінгі аңыздарда Аякс, Айактың немересі және Зевстің шөбересі ретінде сипатталған, Саламис аралының қасиетті батыры болды, онда оның ғибадатханасы мен мүсіні болды және оның құрметіне Айантея фестивалі өткізілді. Фестиваль кезінде батырдың қару-жарағы қойылған диван орнатылды, бұл римдік лектистерниумды еске түсіреді. Аякс Эакс әулетімен байланыстыру афиналықтарды қызықтырды, Саламис олардың иелігіне өткеннен кейін, Солон аралға деген афиналықтардың талабын қолдау үшін "Илиадаға" (2.557–558) бір жол қосыпты деседі. Аякс аттикалық батырға айналды; оған Афинада табынып, базарда мүсіні орнатылды, ал Аянтис тайпасы оның құрметіне аталды.