Кіріспе

Вьетнам императоры (1066–1128)

Лы Нян Тонг (1066 жылғы 22 ақпан – 1128 жылғы 15 қаңтар), жеке аты Лы Кан Дык, храм аты Нян Тонг, Ли әулетінің төртінші императоры, 1072 жылдан 1128 жылы қайтыс болғанға дейін Дай Вьет патшалығын басқарды. 7 жасында әкесі Ли Сын Тонгтың орнына отырып, биліктің алғашқы кезеңінде анасы Йы Лан мен канцлер Ли Дао Тханьтың көмегімен билік жүргізді. Екеуі де тиімді регенттер саналды және император елдің гүлденуін сақтауға көмектесе алды. Ли әулетінің ұлы императоры ретінде құрметтелген Ли Нян Тонг Дай Вьеттің дамуына маңызды үлес қосты, әсіресе конфуциандықты мемлекеттік ресми философия ретінде орнату, конфуциандық негіздегі императорлық емтихандарды құру және конфуциандық оқу жүйесіне негізделген мектептер ашу арқылы. 55 жылдық билігі, барлық вьетнамдық монархтардың ең ұзақ билігі болды. Ли Нян Тонг өмірінде Дай Вьеттің көршілері – Сун әулеті және Чампа патшалығымен бірнеше соғыстарды бастан өткерді, олардың ішінде Қытай-Вьетнам соғысы (1075–1076) ең қатал болды. Ол қайтыс болғаннан кейін, ханшалық отбасы сарайдағы бақылауын канцлерлер мен бюрократияға жоғалтты.

Ерте өмір

Ли Кан Дюк (李乾德) 1066 жылы император Ли Сын Тонг пен оның кәнизагы Ы Ланның тұңғыш ұлы ретінде туды. Сондықтан, туылғаннан кейін Ли Кан Дюк Ли әулетінің мұрагер ханзадасы атанып, ал Ы Лан императорлық кәниза атанды. Императордың ұрпақсыз қалуына байланысты шектеуді жойған оқиғаны тойлау үшін, 1072 жылы ай күнтізбесінің бірінші айында оның әкесі, император Сын Тонг қайтыс болды, соның салдарынан мұрагер ханзада Ли Кан Дюк 7 жасында таққа отырды. Император дәуір атауын Тай Нин (1072–1076) деп өзгертті, және оның билігінде Ли Нян Тонг тағы жеті дәуір атауларын алды: Ань Ву Чьеу Тханг (1076–1084), Куанг Хыу (1085–1092), Хой Фонг (1092–1100), Лонг Фу (1101–1109), Хой Тыонг Дай Кань (1110–1119), Тьен Фу Дуе Ву (1120–1126) және Тьен Фу Кань Тхо (1127–1127).

Алғашқы жылдар

Бастапқыда жас императорға регент болу мәселесі канцлер (вьетнамша: thái sư) Ли Дьо Чан мен императрица Ана Шан Дьоңға берілді, бірақ ол көп ұзамай императордың анасы Ы Ланның ықпалынан кейін қызметтен босатылды. Кейіннен императрица Ана Шань Дзюнь және оның 76 императорлық қызметшісі Шан Дзюнь сарайына қамалды; олар ақырында өлтіріліп, Ле Сын Тонгтың мазарында жерленді. Император ананың өлтірілуінен кейін Ы Лан император ана Линь Нань атағын алды және император үшін регент лауазымында Ана Шань Дзюньнің орнын басты. Бұрынғы император ананың өліміне қатысты тарихшы Нго Сы Лиң: «Буддизмге берілгенімен, Ы Лан кінәсіз император ананы өлтіруде тым аяусыз болды» деді. Сондай-ақ канцлер Ли Дьо Чан Ы Ланның Шан Дзюньді өлтіруіне қарсы болғандықтан оның лауазымынан алынғанын айтты. Ы Лан Ли Сын Тонгтың Чампаға жасаған әскери жорығы кезінде регент болғаннан кейін, канцлер Ли Дьо Чан мен бас қолбасшы Ли Тхань Киетпен бірге елді басқаруда императорға көмектесудегі қабілетін көрсетті. 1117 жылдың екінші айында Ы Ланның кеңесімен Ли Нань Тонг бұқаларды өлтіруге тыйым салатын жарлық шығарды, себебі бұқалар егіншілік үшін маңызды болғандықтан, олардың өлімі егінге тәуелді көптеген адамдарға ауыр соққы болар еді; сондықтан бұқаларды өлтіргені үшін айыпталған қылмыскер және оның көмекшілері қатаң жазаға тартылуы керек еді. Канцлер Ли Дьо Чан да өзінің біліктілігімен және әділдігімен танымал болды, бұл жас император Нань Тонгқа елдің өркендеуін және Ли әскерінің күшін сақтауға көмектесті. Кейін Ле Ван Тхинь 1086 жылы канцлер лауазымына көтерілді. Алайда жаңа канцлер 1096 жылы сатқындық ісіне қатысқандығы үшін лауазымын жоғалтып, барлық атақтарынан айырылып, жер аударылды. Ли Нань Тонг патшасы Ли Тхань Киет пен Тон Джан генералдарына «қытай халқын қатыгез реформалардан құтқару» деген сылтаумен әскери науқанды бастауға бұйрық берді. 1075 жылы Ли Тхань Киет басқарған вьетнамдық әскер Сун Қытайының Лиан және Цин провинцияларына шабуыл жасады, ал Тон Джан басқарған басқа әскер Йонгчжоу цитаделін қоршап алды. Ли Тхань Киет Йонгчжоуға бағытталған Сун күштерін жеңуге сәттілік қойса да, Сун әскері мен қала тұрғындары әлі де 40 күн бойы қоршауға қарсы тұрып, вьетнамдық әскерге көп шығын келтірді. Нәтижесінде, вьетнамдық әскер Йонгчжоуді қоршауды аяқтағаннан кейін, вьетнамдық генералдар қаладағы 58 000-нан астам адамды өлтіру арқылы кек алуды шешті. Бірнеше дереккөздер осы науқан кезінде вьетнамдық әскерлер өлтірген адамдардың жалпы саны 100 000-ға жеткенін көрсетеді. Алғашқы жылдам ілгерілеуден кейін Сун күштері Ли Тхань Киет басқарған вьетнамдық қорғанысқа тоқтатылды. Ұлы Вьетнамның қатал ауа райы мен шайқастары. Сун әскері екі ел арасындағы шекараға жақын кең аймақты басып алғаннан кейін кері шегінді; алайда, бұл аймақ Вьетнам елшілері Дьо Тон Нгуен мен Ле Ван Тхиннің бірнеше дипломатиялық күш-жігерінен кейін біртіндеп Дай Вьетке қайтарылды. Оңтүстікте Дай Вьет пен Чампа арасында жауыздықтар тез жанданды. Ли Нань Тонг Ли Тхань Киетті Вьетнам армиясының бас қолбасшысы етіп тағайындады, ол көбінесе оңтүстік шекарадағы операцияларды жеке басқарды, онда ол Чампа армиясын бірнеше рет жеңді, соңғы жеңісі 1104 жылы болды, ол 1105 жылы қайтыс болғанға дейін бір жыл бұрын болды. Ли Тхань Киеттің Чампа патшалығына қарсы әскери науқандарындағы табысы Ли Нань Тонгқа өзінің билігінің соңғы жылдарында оңтүстік аймақты тұрақтандыруға көмектесті. Сондықтан император Ли Сын Хьен, Сын Кхань, Сын Куанг, Сын Чьеу, Сын Хың маркиздерінің ұлдарын қабылдауға шешім қабылдады, осылайша император таққа лайықты мұрагерді таңдай алатын еді. Ақырында, зиялы және көңілді ұл болған Сын Хьен маркизінің ұлы Ли Ян Хоан 1117 жылы 2 жасында тәж мұрагері болып жарияланды. Соңғы өсиетімен Ли Нань Тонг ел үшін алаңдауын білдірді және тек гүлденген мемлекетті (бөтен теңіздерде тыныштық пен қуаныш) және тұрақты шекараны (шекарада аз қырқыстар) тіледі. Өзінің үлкен еңбегі үшін Ли Нань Тонг Ли әулетінің ұлы императорларының бірі саналады, ол Вьетнамда Ли әулетінің билігін нығайтып, елді болашақ Ли императорлары үшін тұрақтандырды. 55 жылдық билігі кезінде Ли Нань Тонг Дай Вьеттің ауыл шаруашылығы мен әскери күшін дамытумен қатар, Конфуций білімі үшін ұлттық білім беру жүйесін құрды, алғашқы императорлық емтиханды және Тханг Лондағы Конфуций білімі үшін алғашқы императорлық мектепті құрды, ол бүгінге дейін сақталған. Бұл жетістіктерінен басқа, Ли Нань Тонг өзінің поэзия жазу талантымен де танымал, оның үш өлеңі бүгінге дейін сақталған: Тан Гиак Хай буддист ұстазына, Тонг Хюен даосына, Труй Тан Ван Хань буддист ұстазына және Лим Чун Ди Чьеу.