Вьетнамның алғашқы Ли әулетінің императоры Ли Нам Де

Кіріспе

Вань Сюаньның 544 - 548 жылдардағы императоры Ли Нам Де (chữ Hán: 李南帝, 503 – 13 сәуір 548), жеке аты Ли Би немесе Ли Бон (李賁), Вьетнамның Ерте Ли әулетінің негізін қалаушы императоры, 544 - 548 жылдар аралығында билік еткен. Бұрын ол Цзяочжоудағы қытайлық Лян әулетінің судьясы болған.

Шолу

Ли Бон (李賁, кейде Ли Би деп аударылады) – жергілікті аристократ, оның қашықтағы ата-бабалары бес ғасыр бұрын Батыс және Шығыс Хан әулеттері арасындағы кезеңде Ван Мангтың билікті басып алуынан қашқан қытай босқындары еді. Ол Цзяочжоу (қазіргі Вьетнамның солтүстігі) аймағындағы Лян әулетінің судьясы болды. «Түстік Ци кітабы» мен «Чэнь кітабы» Ли Бонның Қызыл өзен дельтасындағы жергілікті, синь тілінде сөйлейтін билеуші элитаның бір бөлігі болғанын және өз династиясын құруды қалағанын мәлімдейді. Оның туысы Ли Пхат Тзының кім екені нақты емес, кейде қытай мәтіндерінде «Цзяочжоудың Ли адамы» (Jiaozhou lǐ rén) және «Цзяочжоудың ұлы басшысы» (Jiaozhou jushuai) деп еске алынады. Кэтрин Черчман (2016) былай болжайды: Оңтүстік Қытай мен Солтүстік Вьетнамды қамтитын, біздің заманымыздан бұрын 200-750 жылдар аралығындағы Ли Лао барабан мәдениетінің үлкен ықпалынан туындап, солтүстіктен келген синь иммигранттары мен аймақта синь тегі бар адамдар жергілікті мәдениетке біртіндеп үйреніп алған. Осы кезеңде Қытайда үздіріліссіз азаматтық соғыс болып жатты. Ли Би үкіметтегі жемқорлыққа және жергілікті халыққа деген жаугершілікке наразылық білдірді. Оның досы Фам Ту оған шағын әскер даярлауға көмектесті. Содан кейін Ли Би 541 жылы Лян әулетіне қарсы көтеріліс жасап, лауазымынан кетті. Ол Қызыл өзен аңғарындағы жергілікті ақсүйектер мен тайпаларды біріктіріп, әскер мен флот құрды және 543 жылғы жазда Хепу шайқасында шешуші жеңіске жетіп, Лян әскерін Солтүстік Вьетнам аймағынан ығыстырды. Келесі жылы, 544 жылғы ақпанда, Ли Би халық тарапынан император деп жарияланды, бұл Қытай императорларымен тең мәртебелі екенін көрсету мақсатында жасалды. Ол жаңа мемлекетті «Вạn Xuân» (萬春, сөзбе-сөз «Мәңгілік көктем») деп атады. Оның әскерлері сол кезде Лянмен одақтас болған оңтүстіктегі Чампаның шабуылдарын да тойтарды.

Lý Bôn (李賁, sometimes rendered as Lý Bí) was a local aristocrat whose far distant ancestors were Chinese refugees who fled Wang Mang's seizure of power during the interregnum between the Western Han and Eastern Han dynasties five centuries earlier. He was a regional magistrate of the Liang dynasty in Jiaozhou (in modern day northern Vietnam). The Book of Southern Qi and Book of Chen assert that Lý Bôn was part of the localized Sinitic speaking ruling elite of the Red River Delta who wished to establish his own dynasty. His kinsmen Lý Phật Tử's identity appears to be more ambiguous, sometimes was referred in Chinese texts as a "Lǐ man of Jiaozhou" (Jiaozhou lǐ rén) and "great leader of Jiaozhou" (Jiaozhou jushuai). Catherine Churchman (2016) suggests that perhaps due to massive influences of indigenous preexisting non Chinese Li Lao drum culture ( 200–750 AD) that stretching all the way from the Pearl to the Red River in Southern China and Northern Vietnam, Sinitic immigrants from the north and people with Sinitic ancestry in the areas had gradually accustomed themselves with local culture. During this time China was experiencing constant civil war. Lý Bí became increasingly frustrated with the corruption in the government and hostility toward the local population. His friend Phạm Tu, subsequently helped him train a small army. Subsequently, Lý Bí resigned his post and revolted in 541 against the Liang dynasty. He gathered the local nobility and tribes within the Red River Valley, gathered together an army and navy, and won a decisive battle in Hepu in summer 543, expelling the Liang from Northern Vietnam region. The following year in February 544, Lý Bí was declared emperor by the people with the intention of demonstrating equality in status to China's own emperors. He named the new kingdom "Vạn Xuân" (萬春, literally "Eternal Spring"). His armies also repelled attacks from Champa in the south who had allied with the Liang at the time.

Өмірінің кейінгі кезеңдері

Ли Нам Им өзінің астанасын Лонг-Биенде (қазіргі Ханой) құрды және өзін әскери және әкімшілік сарапшылармен қоршады. Ли Нам Имді Фам Ту, Трио Тук, Тинь Тьо және Трио Кванг Фук (Трио Тук ұлы, кейін Трио Вьет Вунг атанды) сияқты белгілі әскери қолбасшылар күшті қолдады. Соңғысы вьетнам тарихында батыр ретінде танылып, 548 жылы Ли Нам Имнің орнын басып, билікке ие болды. Ли Нам Им солтүстіктегі Хань және оңтүстіктегі Чампа мемлекеттерінен туындаған қауіптерден қорғану үшін Вань Сюань өңірінде стратегиялық маңызға ие көптеген бекіністер салды. Ол сондай-ақ ғалымдарға арналған алғашқы ұлттық университеттің құрылуын ұйымдастырды, жер реформаларын жүзеге асырды және халық арасында сауаттылық деңгейін арттыруға ықпал етті. Ол қытайлық әлеуметтік құрылым үлгісіндегі көптеген реформалардың негізін қалады. Дегенмен, жаңа мемлекет ұзаққа соқпады. 544 жылдың қазан айында Лян әулеті Цзяочжоуды қайта басып алу және генерал Чэнь Басян бастаған бүліктерді басу үшін әскер жіберді. 545 жылдың көктеміне қарай Чэнь Цзяочжоудың көп бөлігін қиратты. Оның алғашқы шабуылы Лай Би әскерімен бірнеше айға тоқтатылды. Алайда, 545 жылдың қысында Чэнь муссон маусымында елорданы күтпеген жерден шапты. Ли Нам Имнің әскері дайындықсыз ұсталды, оның сарайы Лонг-Биенді тастап, көршілес батыс таулы аймаққа қашуға мәжбүр болды. Ли әскері шаршап, Ли Бидің денсаулығы айлар бойы жабайы жерде болудың салдарынан нашарлады. Ли Нам Им өзінің ауруының әскерді қайта жинап, қытай императорлық күштеріне қарсы табысты қарсылық көрсетуге мүмкіндік бермейтінін түсінді. 548 жылдың ақпан айында ол императорлық биліктен бас тартып, өкіметін үлкен інісі Ли Тьен Баоға (548 жылдан 555 жылы қайтыс болғанға дейін) және ең сенімді серігі әрі генералы Трио Кванг Фукқа (548-571 жылдары билік етті) тапсырды. 1548 жылдың сәуір айында, бірнеше ай бойы ауыр сырқатқа шалдыққан Ли Нам Им Қызыл және Қара өзендер арасындағы Солтүстік Вьетнамда қайтыс болды. Жергілікті Циулао (鳩獠) немесе Кулао (屈獠) тайпалары Лян әскерінің басып кіруін тоқтату ниетімен оны өлтірді. Оның тікелей мұрагері Трио Кванг Фук болды (кейін Трио Вьет Вунг атанды, яғни Трио Вьет патшасы). Жаңа патша қарсылықты жалғастырып, 550 жылы қытайларды Вань Сюань өңірінен ығыстырып шықты. Қытай шамамен 1000 жыл бойы Вьетнамды басып алған және оны басып алуын жалғастырғанмен, Ли Нам Им Солтүстік Вьетнамға шамамен 60 жылдық тәуелсіздік сыйлаған мемлекет құруға жетті.

Lý Nam Đế established his capital at Long Biên (modern day Hanoi), surrounded himself with effective leadership in military and administrative scholars. Lý Nam Đế was also strongly supported by famous military commanders such as Phạm Tu, Triệu Túc, Tinh Thiều, and Triệu Quang Phục, (son of Triệu Tuc, later known as Triệu Việt Vương). The latter emerged as a hero in Vietnamese history and eventually succeeded Lý Nam Đế as ruler in 548. Lý Nam Đế built many fortresses at strategic locations throughout Vạn Xuân to fend off potential threats from Han in the north and from the Champa Kingdom in the south. He also established the first national university for scholars, implemented land reforms, and promoted literacy amongst the population. He laid the foundation for many reforms modeled after the Chinese social structure. However, the new state was not long at peace. In October of 544 the Liang dynasty sent an army to reoccupy Jiaozhou and put down the rebellion, led by general Chen Baxian. By spring of 545, Chen had ravaged much of Jiaozhou. His initial invasion was stalled by Ly Bi's forces for months. However, in the winter of 545, Chen surprised the capital during the monsoon season. Lý Nam Đế's army were caught off guard, and his court was forced to abandon Long Biên and flee westward into the neighboring western highland. The Lý army became exhausted and Lý Bi himself grew increasingly ill due to months of being exposed in the wilderness. Lý Nam Đế realized that his illness would not enable him to rally the troops and accomplish a successful resistance against the imperial Chinese forces. In February 548, he relinquished imperial authority and transferred his power to his older brother Lý Thiên Bảo (co ruler from 548 until his death in 555) and Triệu Quang Phục (r. 548–571), who was his best lieutenant and general. By April 548, while suffering from serious disease for months, Lý Nam Đế died somewhere in Northwest Vietnam between the Red and the Black River when local Qiūlǎo (鳩獠) or the Qūlǎo (屈獠) tribesmen assassinated him in hope of warding off the invading Liang army. His immediate successor was Triệu Quang Phục (thereafter known as Triệu Việt Vương, which means Trieu Viet King). The new king continued the resistance and eventually drove the Chinese out from Vạn Xuân in 550. Although China had occupied and would continue to occupy Vietnam for approximately 1,000 years, Lý Nam Đế had successfully established a state that had given Northern Vietnam approximately 60 years of independence.

Бұрынғы Ли әулеті

Лы Нам Де I (542–548 ж. билік еткен)
Лы Тьен Бао (548–555 ж., Триеу Куанг Фукпен бірге билік құрған)
Триеу Вьет Ван (548–571 ж., 555–571 ж. жалғыз билеуші ретінде)
Лы Нам Де II (571–602 ж. билік еткен)