Кіріспе

Қысқа ғұмырлы вьетнамдық династия, 1400 жылдан 1407 жылға дейін. Хо династиясы (Вьетнам тілінде: Nhà Hồ, chữ Nôm: 茹胡; Вьетнам тілінде: triều Hồ, chữ Hán: 朝胡), ресми түрде Ұлы Нгу (; chữ Hán: 大虞), екі монарх – Хо Кви Ли мен оның кіші ұлы Хо Хан Тхыонгтың билік ету кезеңдерінен тұратын қысқа ғұмырлы вьетнамдық династия болды. Тақты белгіленген ұлға мұра ету тәжірибесі (жасы үлкеніне автоматты түрде берілмеуі) бұрынғы Тран династиясында болған жағдайға ұқсас еді және бауырластық бәсекелестіктен сақтану үшін жасалды. Хо Кви Лидің үлкен ұлы Хо Нгуен Трң династияның әскери генералы ретінде өзінің рөлін атқарды. 2011 жылы ЮНЕСКО Тан Хо провинциясындағы Хо династиясының цитаделін әлемдік мұра нысаны деп жариялады. 1407 жылы Хо династиясы Қытайдың Мин династиясымен басып алынды.

Шығуы және тарихы

Ху/Ху отбасы 940 жылдары Оңтүстік Тан әулетінің қазіргі Чжэцзян провинциясында пайда болды, ол әулет оңтүстік-шығыс Қытайдың көп бөлігін басқарды. Қытай сол кезде Бес әулет және Он патшалық дәуірінің хаостық кезеңінде болды. Ху отбасы Чэньнің Ху герцогінің (Чэнь Ху гун, 陳胡公) ұрпақтары екенін мәлімдейді, ал ол өз кезегінде ежелгі қытай императоры Шуньнің (Шунь, 舜) ұрпағы болған. Ху Лием (胡廉) тұсында, Хо Кви Лидің бес атасы, отбасы Оңтүстік Таннан оңтүстікке көшіп, солтүстік Вьетнамда қоныстанғанға дейін көшті. Ху Лием одан әрі оңтүстікке жылжып, Тан Хо провинциясына (қазіргі Ханой қаласынан оңтүстікке қарай 100 км) қоныстанды. Кейбір тарихшылар Хо Кви Лидің Ле Кви Ли деп те белгілі екенін айтады. Бала кезінде Хо Кви Лиді Ле Хуан асырап алып, оның әулеттік атын алды. Ол Тран әулетінің соңғы патшасын құлатқаннан кейін ғана әулеттік атын Леден Хуға өзгертті. Ху әулетінің қысқа ғұмыры мен елге әкелген трагедиялық жағдайларға байланысты "Ху" фамилиясы содан кейін ұятқа ұшырады. Алайда, тарихшылар Ху отбасының Ли және Тран әулеттері тұсында бірнеше көрнекті ғалымдарды, саяхатшыларды және мемлекеттік қызметкерлерді өсіргенін айтады.

Хо Кви Лының билікке көтерілуі

1370 және 1380 жылдары Трэнн әулетінің билігі мен күші Трэн Нхэ Тонның (1370-1372) билігінен кейін бірте-бірте төмендеді. Ол тақты ұлы Трэн Дуй Тонгқа (1372-77 жж.), немересі Трэн Фэ Императорына (1377-88 жж.) және кіші ұлдарының бірі Трэн Тхуан Тонгқа (1388-98 жж.) тапсырды. Трэн әулеті бірнеше жыл ғана билік еткен, содан кейін тақты сүйікті ұлына беріп, Thái Thượng Hoàng Đế атанған императорларымен белгілі болды – бұл "Hoàng Đế" император титулының әкесі атағын алған алғашқы әулет. Хо Кви Ли – Трэн әулеті кезінде пайда болған шебер және айлакер саясаткер. Ол өзінің айлакерлігі, батылдығы және қайраттылығымен кеңінен танымал болды және Чампаның Чамдарына қарсы сәтті әскери науқанда өзін ерекшелендірді. Оның саяси ойдағы шеберлігі мен ақылды неке одақтары (Император Трэн Дуй Тонг пен Трэн Тхуан Тонгтың қарындастарына үйлену арқылы) Хо Кви Лиді императорлардың аса қажет кеңесшісі ретінде сарайдағы маңызды тұлғаға айналдырды. 20 жылдан аз уақыт ішінде, оның төңірегінде сарай интригаларына қатысқан көптеген адамдар қаза тауып жатқанда, Хо Кви Ли 1399 жылы елдің генерал/қорғаушы/регенті лауазымын иеленді.

Хок Куй Лидің төңкерісі (1399)

Өзін билікке келуіне көмектесу үшін Хо Кви Ли алдымен Tây Đô (сөзбе-сөз "Батыс астанасы") деп аталған жаңа астана салдырды. 1399 жылы ол қазіргі император Трен Тхуан Тонгты осы жаңа астанаға шақырды. Императорды ханзада Анға (үш жасар бала) тақтан бас тартуға көндірген соң, ол Трен Тхуан Тонгты пагодаға қамап, кейіннен өлім жазасын берді. Ханзада Ан бір жыл "патшалық құрды", содан кейін 1400 жылы Хо Кви Ли оны тақтан түсіріп, өзін жаңа император деп жариялады.

Đại Ngu

Тәж кигеннен кейін Хо Кви Ли елдің атын бірден Đại Việt-тен Đại Ngu (大虞, "Ұлы тыныштық" мағынасында) деп өзгертті, бұл Хо Кви Лидің Хо әулетінің Ю Юның Шуннан Гу Ман (媯滿) арқылы таратылғаны туралы талаптарынан шабыттанған болуы мүмкін ("Ngu" – "虞 Yu" қытай сөзінің вьетнамша айтылуы). Бұрынғы Трэн әулеттерінің билік тәжірибесінен үлгі алып, Хо Кви Ли тақтан екінші ұлы Хо Хан Тхыонға өткенге дейін бір жылға жетпей билік жүргізді. Содан кейін ол императордың жоғары әкесі (太上皇, қытай-вьетнам: Thái thượng hoàng) деп аталды.

Чữ Nôm жазуын насихаттау

Хо династиясы тұсындағы Хунь ном жазуы, халықтық вьетнам тілінде жазу үшін классикалық қытай тілінен гөрі Хо әулеті тарапынан қолдауға ие болды.

Соңғы жылдар

1402 жылы генерал Дьо Ман басқарған Хо әулетінің әскері Чампаға қарсы маңызды табыстарға қол жеткізіп, Чампа патшасын Вьетнамға кең аумақтарды беруге мәжбүр етті.

Сыртқы дипломатия

Хо Кви Ли үшін Мин әулетімен тұрақты қарым-қатынас орнату ең маңызды мәселе еді. Өкінішке орай, бұл мәселені Хо азаматтық тәртіпсіздік кезінде іске асыру мүмкін болмады. Құлатылған Тран әулетінің ұрпақтары «басып алушы» Хо Куй Лиге қарсы агитация бастады. Бұл ішкі алаңдаушылық елде хаостың сақталуына себеп болды және Минге Тран жақтастарының көмегімен Дай Вьетті жаулауға мүмкіндік берді. 1403 жылдың мамыр айында Хо Кви Ли Мин сарайынан ұлының танылуын сұрады, себебі Тран әулетінің ұрпақтары қырылып, оның ұлы императордың туысы екенін мәлімдеді. Хоңның төңкерісінен хабарсыз Юнле императоры осы өтінішін қабылдады. 1404 жылдың қазан айында Чэнь Тянь Бинь (陳添平) Нанкинге келіп, өзін Тран ханзадасы деп таныстырып, Юнле императорынан таққа талап етуіне көмектесуді сұрады. Алайда, 1395 жылғы ата-бабалардың нұсқауында Юнле императорының әкесі Хунгу императоры Қытайдың Аннамға ешқашан шабуыл жасамауын қатаң бұйырған еді. Сондықтан Юнле императоры 1405 жылдың басына дейін ешқандай әрекет етпеді, осы кезде вьетнамдық елші жалған ханзаданың айтқанын растады. Хо Кви Ли жалған ханзаданың талаптарына күмән келтірді, бірақ оған қарамастан оны патша ретінде қабылдауға келісті. Сонымен қатар, Хо Миннің оңтүстік шекарасын да мазалауға кірісті.

Төмендеу

11 мамыр 1407 жылы Да Банг бекінісінің құлауы, Мок Фам Гянг және Хам Ту шайқастарындағы Хоу әскерлерінің жеңілісі Хоу әулетінің құлауына алып келді. Хам Ту шайқасында Хо әулеті жаудан қашып құтылуға әрекеттенді, бірақ Мин әскеріне түсіп, Қытайға жер аударылды.

Экономика және қаржы

1399 немесе 1400 жылдары Хок Кви Ли ел жүзінде қағаз ақша қолданысын енгізді. Оның басқа реформалары жер реформасы, порттарды шетелдік саудаға ашу, сот жүйесін реформалау, денсаулық сақтау және білім беру жүйесін кеңейтуді қамтыды, онда конфуцийшіл мәтіндермен қатар математика мен ауыл шаруашылығы да оқытылды.