Кіріспе

1009–1225 жылдар аралығында Вьетнамды билеген императорлық әулет. Кон Уань 974 жылы Cổ Pháp аймағында, Bắc Giang аймағында (қазіргі Từ Sơn, Bắc Ninh провинциясы, Вьетнам) дүниеге келді. Үш жасында Кон Уаньды Ли Хан Вэн асырап алды, және Кон Уань оның тегін мұра етті. Сырт келбеті әдемі және зиялы Кон Уань буддалық Дзен шебері Ван Хань тарапынан ерекше бала ретінде танылды. Есейген соң, ол сарай күзетшілеріне қосылып, шендік сатыдан өтіп, командирлікке дейін жетті. 1009 жылы Кон Уань Ле әулетінен Ле Лонг Диннің орнын басып, Ли әулетін құрды.

Елді мекенді ауыстыру

Таққа отырғанынан бір жыл өткен соң, 1010 жылы Ли́ Тхаи́ То́ астананы Хоа Лы́дан (Нинь Бинь) Даи́ Лаға (Ханой) көшіре бастады және оны Тханг Лонг деп атады. Жаңа орынға көшу жоспарын жариялау үшін ол астананы көшіру туралы жарлық жазды. Бұл шешім Вьетнамға елеулі әсер етіп, әулеттің гүлдену дәуірін ашты. Соңынан келген Чан, Ле және Мак династиялары да Ханойды өздерінің астанасы ретінде пайдаланды, және бүгінгі күні де Вьетнам Социалистік Республикасы осы қаланы астана етіп отыр.

Үш ханзаданың дағдарысы

1028 жылы Ли Тай То 55 жасында қайтыс болды. Ол өлімнен кейін Шэнь У хуанди (神武皇帝) деген атпен жерленді. Оның жерлеу рәсіміне оның мансап иелерінің көпшілігі ханзада Ли Фуа Маның (Принц Хай Тян) таққа отыруын күтті. Алайда оның үш бауыры: ханзада Дун Чинь (Дун Чинь ван), ханзада Дык Сын (Дык Сын ван) және ханзада Ву Дык (Ву Дык ван) бұл шешіммен келіспей, хан сарайына өз әскерлерімен шабуыл жасап, ханзада Хай Тянның тағын иеленуге тырысты. Ли Фуа Ма бұл қастандықты біліп, сарайдың барлық қақпаларын жабып, күзетшілерді дайындады. Алайда оның евнухы Ли Нян Нгиа оған сатқындармен келісімге келуге кеңес берді. Ли Фуа Ма Ли Нян Нгиаға өз бауырларына қарсы күресу үшін император әскерін басқаруға рұқсат берді. Ли Нян Нгиа жорығында сәттілікке жетіп, Ву Дык ванды тұтқазды, ал қалған екі ханзада қашып кетті. Ли Фуа Ма содан кейін таққа отырып, Ли Тай Тонг храмдық есімін алды. Ол өзіне қарсылық көрсетуге тырысқандардың барлығына мейірімділік танытып, бауырлары Дун Чинь ван мен Дык Сын ванға кешірім берді.

Мұрагерлік дағдарыстар мен регенттіктер

Ли Ньян Тонг Вьетнам тарихындағы ең ұзақ билік еткен император болды. Баласыз болғандықтан, оны асырап алған немере інісі Ли Дюнг Хоан (李陽煥), мұрагерлік әмірші болып таңдалды. Ли Ньян Тонг 1128 жылы қайтыс болды. Ли Дюнг Хоан 11 жасында таққа отырды және Ли Тэн Тонг (李神宗) деген храмдық есім алды. Ли Ньян Тонгтың өлімі мұрагерліктің бас желіден қанат желісіне ауысуын белгіледі. Ли Тэн Тонг 10 жыл билік еткен соң жас қайтыс болды. Ли Тян Тонг (李天祚) ханзадасы 3 жасында Ли Ан Тонг (李英宗) императоры болып таққа отырды. Тэн Тонгтың императрицасы Цэнь Сю (感聖) регенттікке ие болды. Оның жақыны, Комендант Дьо Ан Вю (杜英武) сарайда билікке көтерілді. Бұл басқа мандариндер мен императорлық отбасы мүшелерінің қарсылығына ұшырады, олар Дьо Ан Вюді тұтқындауға әрекеттенді. Бірақ императрицаның араласуымен ол өлтірілмей, керісінше, шаруа ретінде жер аударылды. Императрица-ана өз ықпалын Ан Вюдің лауазымын қалпына келтіру үшін пайдаланды, ол кейін кешірілді және оны тұтқындауға тырысқандардан кек алды. Император оны мақұлдауға мәжбүр болды, ал Ан Вюдің жаулары айыпталып, кейін өлім жазасына кесілді. Дьо Ан Вю 1158 жылы қайтыс болды. Ан Вюдің туысы То Хын Чан (蘇憲誠) кейіннен канцлер болды. То Хын Чан Ли әулетіне адал болды, оның шеберлігі мен таланты Чампа мен Лан Шанға қарсы сәтті әскери науқандарды ұйымдастыруда дәлелденді. 1174 жылы Ли Ан Тонгтың мұрагерлік ханзадасы Ли Лонг Ксян (李龍祥) императордың кәнизагымен әрекетсіздікке түсіп, лауазымынан шеттетіліп, Ли Лонг Кан (李龍熲) ханзадасымен ауыстырылды. 1175 жылы император Ан Тонг 40 жасында қайтыс болды, жас Ли Као Тонг (李高宗) таққа отырды, То Хын Чан қайтадан регенттік билікті иеленді. Ли Као Тонг үш жасында император болды. Оның анасы, Жәнібек Дьо (杜妃), Чьо Тьян Чи Ли (昭天致麗) императрицасы-ана атанды. Оның кіші інісі Дьо Ан Ди (杜安迪) Консорт Кин (宸妃) болды, ал То Хын Чан әлі де императордың тәрбиешісі және ұстазы қызметін атқарды. Императрица Чиу Лин (慈寧), биліктен шеттетілген ханзада Ли Лонг Ксянның анасы, ұлына тақты қайтаруға тырысты, бірақ То Хын Чанның нық қадамдарынан сәтсіз болды. 1179 жылы император Као Тонг алты жаста болған кезде канцлер То Хын Чан қайтыс болды және Дьо Ан Ди оны регент ретінде алмастырды. 1188 жылы Дьо Ан Ди қайтыс болды, ал Нго Ли Тин (吳李信) оны 1190 жылы қайтыс болғанға дейін алмастырды. Содан кейін Императрица Ан Тоанның (安 toàn) кіші інісі Джам Ди Монг (譚以蒙) регент болды. Ли Као Тонг императоры байлардың өздерін сатып алып, жоғары лауазымдарға ие болуына мүмкіндік беретін жемқорлық саясатын жүргізді, бұл елді дағдарысқа ұшыратты. Ол сән-салтанатқа толы өмірді сүріп, өз халқын өзіне сарайлар салуға мәжбүрледі, нәтижесінде халықтың наразылығы күшейіп, көтерілістер басталды.

Көтерілістер мен азаматтық соғыс

Куах Бок көтерілісі әулеттің әлсіреуінің басты себебі болды. 1207 жылы Хонг Чжудың (қазіргі Хай Дзюнь және Хай Фонг провинциялары) Губернаторы Đoàn Thượng (段尚) сарайға қарсы көтеріліс бастады. Император генералдар Фам Бин Ди (范秉異), Фам Ду (范兪), Дам Ди Монг және басқаларын көтерілісті басу үшін әскерге жетекшілік етуге бұйырды. Бірақ Đoàn Thượng Фам Дуды жеке әскерін кері шегіндіруге және императорды барлық әскерді кері шақыруға көндірді. Фам Ду Нхэ Анда әскери оқу орталығын басқаруға жіберілді, бірақ ол өзінің мақсаты үшін қылмыскерлерді жинауға кірісті. Император Цао Тонг Фам Бин Диді Фам Дуды ұстауға жіберді, Ду шайқаста жеңіліп, Хонг провинциясына қашып кетті. 1209 жылы Фам Бин Ди Đoàn Thượng көтерілісшілерін жеңді. Император Дуды Тханг Лонгқа шақырды, бірақ Ду өзін ақтау үшін Фам Бин Диді жамандады. Цао Тонг Дудың айыптауларына сеніп, Фам Бин Ди мен оның ұлын (Фам Фуды) ұстауға бұйрық берді. Лорды ұсталғаннан кейін, Бин Дидің генералы Куах Бок (郭卜) лордын құтқару үшін император сарайына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Император Цао Тонг Бин Ди мен оның ұлын өлтірді, ал олар Фу Тоға қашты. Куах Бок император сарайын басып алып, ханзада Ли Тханы жаңа император етіп тағайындады. Ханзада Ли Хао Сэм (李日) анасы, императрица Ан Тоанмен бірге Хай Капқа қашып кетті, онда олар Трен кланының басшысы Трен Ли (陳李) және генерал То Тхунг Тхумен кездесті. Олар Ли Хао Сэмді император етіп тағайындауды қолдады. Ли Хао Сэм Трен Лидің қызы Трен Ти Дунгқа (陳氏庸) үйленді. Император Ли Цао Тонг Сэмге қарсы күресті, бірақ тақты қайтарып алмады. Соңында Трен Ли Куах Бокқа қарсы әскерді басқарып, көтерілісті тоқтатты. Бірақ Đại Việt мемлекеті көптеген соғыс басшыларының арасында бөлініп қалды. 1210 жылы Ли Цао Тонг қайтыс болды. Ли Хао Сэм Ли Хуэ Тонг императоры болып таққа отырды. Генерал То Тхунг Тху тым көп билікке ие болғандықтан, басқа шенеуніктер оны өлтірді. Оның інісі Трен Тху Хан әскер жинап, астанаға қауіп төндірді. Император Хуệ Тонг бұрын көтерілген Đoàn Thượng әскербасына көмек сұрады, бірақ олар Tự Khánhтан жеңіліске ұшырады. Император Ланг Сонға қашуға мәжбүр болды. 1214 жылы Tự Khánh император Ли Нгуен Хуанды марионетка билеуші етіп орнатты. Сол кезде Нгуен Нөн, әскербас, астанаға шабуыл жасап, барлық сарайларды өртеп жіберді, соның салдарынан Tự Khánh пен император Нгуен Хуан Ханамға көшуге мәжбүр болды. Ел қайтадан көптеген соғыс басшыларының арасында бөлінді, олардың ішіндегі ең ірілері – Нгуен Нөн, Tự Khánh және Đoàn Thượng. 1214 жылдың соңында Трен Тху Хан әскерлері астананы қайта басып алып, біртіндеп соғыс басшыларын жеңді. 1217 жылы Đoàn Thượng сарайға бағынды, ол кешірілді және Хонг ханзадасы атағын алды. 1220 жылдың соңына қарай Нгуен Нөннен басқа барлық кішігірім соғыс басшылары бағындырылды. Нгуен Нөннің өзі 1229 жылы аурудан қайтыс болды.

Трен кланының өрлеуі

1216 жылы қыста Трэн Тхи Дунг императрица титулына ие болды. Trần тайпасының адамдары соттың бірнеше маңызды лауазымдарына тағайындалды: Trần Tự Khánh канцлер болды, оның інісі Trần Thừa маркиз атағын алды, Trần Thừaның ұлы Trần Liễu Пхунг Cần ханзадасы атағын алды. 1217 жылы император Ли Хуэ Тонг ауыр сырқатқа шалдығып, психикалық жағдайы нашарлады. Ол кейде өзін "Аспан генералы" деп атап, күні бойы қылыш пен қалқан ұстап биледі. Осы кезде сот мәселелерінің көп бөлігін император емес, канцлер Trần Tự Khánh басқарды, сот билігінің негізі біртіндеп Trần тайпасына ауысты. 1223 жылы канцлер Trần Tự Khánh қайтыс болды, Trần Thừa оның орнына келді және императордан одан да көп жеңілдіктер алды.

Ли Чио Хуанның орнынан түсуі

Хуэ Тонг императорының мұрагер ретінде ұлы болған жоқ. Капитан Трэн Тхь Тху (Трэн Тханың туысы) сол кезде императордың екінші қызы, ханшайым Чьё Тхь Тхудың Đại Việt патшайымы болып тағайындалуын шешті. 1224 жылы Хуэ Тонг тақтан бас тарды және таққа отырған ханшайымға тақтың билігін тапсырды. Ли Чье Хуан 6 жасында Вьетнамның алғашқы патшайымы атанды. Трэн Тхь Тху Ли сарайының күнделікті басқаруын өз қолына алды. Ол өзінің жүрегі жақын немере інісі Трэн Чанны (Трэн Тханың екінші ұлы) жас патшайымның сенімді адамы ретінде таныстырды. Олардың арасы тығыз қарым-қатынасқа ұласты. Ли әулетінің билігін құлату мақсатымен Трэн Тхь Тху келесі жылы олардың некелерін ұйымдастырды. Трэн Чэнь кейін Ли әулетінің жұбайы болды. 1226 жылы Трэн Тхь Тху Ли Чье Хуанды тақты Трэн Чанға беруге мәжбүр етті, ал Трэн Тха зейнеткер император атанды. Ли әулетінің билігі ресми түрде Трэн әулетіне көшті. Бұрынғы император Хуэ Тонг Чан Тьин ғибадатханасында өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. 1232 жылы Thủ Độ Ли аристократиясын қырғынға ұшыратты. Ли әулеті тоқтатылып, Трэн әулеті ресми түрде құрылды. Ли әулеті құлағаннан кейін, әулеттің кейбір мүшелері Кореяға қашып, Горё әулетінің генералдары болды.

Мемлекеттік қызмет жүйесі

Орталық деңгейде патшаның төменінде Тай лауазымдары болды: Үш әдеби мандаринге арналған Там Тай (Тай-си, Тай-бао және Тай-фо) және әскери мандаринге арналған Тай-юй. Тайлардың төменінде Тхэу лауазымдары болды, оларға Тхэу-си, Тхэу-бао, Тхэу-фо және Тхэу-юй кірді.

Әкімшілік бөлім

1010 жылы Ли Тай Тхэ 10 đạo бөлімдерін 24 lộ-ға өзгертті. Лоу таулы аймақтарда châu немесе төмендіктерде phủ болып тағы бөлінуі мүмкін. Châu және phủ бұдан әрі huyện мен giáp-қа, ал олардың астында hương мен ấp-қа бөлінді.

Заң

Ли әулеті тұсында Đại Việt заңдары негізінен императорлық бұйрықтарға негізделген, бірақ азаматтық, қылмыстық, сот процесі және неке-қадаққа қатысты заңдар жиынтығы болған. Дегенмен, Ли билеушілері шын ниетпен буддистер болғандықтан, осы кезеңде жазалар аса қатал болған жоқ.

Сыртқы қатынастар

Ли әулеті Қытаймен, Дали мемлекетімен және басқа Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерімен сауда байланыстарын ұстап келді.

Дали патшалығы

1013 жылы Ви Лонг таулық префектурасында (қазіргі Оңтүстік-Шығыс Юньнань) Ха Трак Туан Дали патшалығымен бірігіп, Ли үкіметіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. 1014 жылдың көктемінде Дали әскерлері мен Туан тайпалық қолдаумен Đại Cồ Việt-ке басып кірді. XIV ғасыр тарихшысы Ле Тэк жазған "Ан Нам Чи Ше" еңбегінде Дали және көтерілісшілердің саны шамамен 30 000 сарбазға жетеді делінген. Олар Bình Nguyên провинциясын (Оңтүстік-Шығыс Юньнань және Hà Giang провинциясы) жаулап алып, онда бекініп, Ли әскерінің күшеюін күтті. Ли Тай Тхэ әскер жіберіп, көтерілісшілерді жеңді. Дали генералы Ян Чжанхе тұтқындалды. Алдағы бірнеше жылда таулы шекарада тыныштық орнады.

Шампа

Лилер Чампамен сауда қатынастарында болды және 1044 және 1069 жылдары Чам-Вьетнам соғыстарында екі шайқасқа қатысты. Бірінші Ли императоры буддалық монах болған және буддалық басшылардың қолдауында болды. Ли императорлары буддалық Сангханың қаржы жинаушылары және демеушілері болды. Императорлық отбасының мүшелері мен ақсүйектер діни саяхаттар жасағанда, пагодалар салуға қолдау көрсеткенде, кейде тіпті монастырь өміріне кіргенде және басқа да буддалық тәжірибелерге белсенді қатысқанда буддизм мемлекеттік дінге айналды. Патшалық буддалық идеялар мен заңдарға сәйкес басқарылды. Императорлар әскери жеңістерді еске алу үшін пагодалар салды, мысалы, Ли Тханг Киет Сунгты жеңген кезде Бао Ан пагодасы Буддаға алғыс айту үшін салынды. Буддизммен қатар императорлар жергілікті рухтар, Индра және Брахма құдайларына арналған басқа да діни рәсімдерге қатысты. Тхунг әпкелері мен Пхунг Хунг патшасының құрметіне киіз үйлер (ғибадатханалар) салынды. Монастыр мүшелері салықтан және әскери міндеттен босатылған, жер иеленушілердің жеңілдік алған тобына жатты. 1209 жылғы Бао Ан пагодасынан табылған тас жазуда императордың дін қызметкерлеріне 126 акр жер, пагода күзетушілеріне үш акр және рухани мерекелерге жер сыйға тартқаны айтылған. Басқа жазулар мен рундық тастар да буддизмнің монархия мен вьетнамдық қоғамдағы маңызды рөлін көрсетеді.

Асылдар

Император алтын шапан, күлгін шалбар киіп, шашын алтын брошьпен байлап, түйіп ұстаған. Патша сарайының лауазымды тұлғалары мен аристократтар төрт жапырақты қара көйлек киіп, жағасын түймелеп, қара шалбар киіп, темір брошьпен бекітілген түймелі шаш тағынған. Бастарына қара шапан мен шапалақ тағып, бас киім киген. Олар былғары құлаққап киіп, аққу қауырсынынан жасалған желпіштер ұстаған. Әскери киім – құлақты жабатын “дау мау” бас киім, тізеге дейін жететін көйлек, білекке тығыз тігілген, жақсы тігілген жеңдер. Көйлектің беті спиральді ою-өрнектермен немесе кеудесінде көп жапырақты гүлдердің үлгілері бар кішкентай қарулы пластиналармен қапталған. Оған қоса, иілген шеттері немесе төмен ілінген спиральді ою-өрнектер, ал төменде шағын қоңыраулар, махраталар және соңында қоңыраулар тізімі болған. Кейбір киімдердің иық белдіктері қоңыраулармен, екі иық белдігі мен белдігі жолбарыс басының бейнесімен безендірілген. Көйлектің бетіне кішкентай, көп жапырақты гүлдер жағылған. Матаның беті плитка немесе қабықша тәрізді өрнекпен кестеленген немесе тоқылған болуы мүмкін. Белдік матадан байланып, екі ұшы алға қарай түсіп тұрған. Егер былғары белдік киілсе, дене бұлшықтарын көрсету үшін құрсаққа тығыз байланған. Аяқ киім тізеге дейін жететін, қарапайым безендірілген болған. Әйел бишілердің маңдайшасына сәндік махратасы бар “көкке қарай” түймелі шашы болған, ал шаштары гүлдермен безендірілген. Олар білезік, мұқаббас, көп қабатты қысқа юбка киген. Музыкант киімдері өте ерекше болған. Шашты толық жабатын бас киім, жоғары және зигзаг тәрізді махратасы бар. Ішкі көйнегі ұзын жеңді, білегіне тығыз кигізілген. Сонымен қатар, қысқа жеңді, vân kiên сынықтары бар көйнегі де болған. Олар белдеріне кең, кестеленген және махратасы бар матадан белдік байлаған. Буттарында гетры, ал аяқтарында үшкір мұрынды канвас аяқ киім болған. Бұл кезеңде татуировка жасау әдетке айналған, патша мен оның әскерлері үшін де бұл қалыпты жағдай болған. Император сақшылары кеуделеріне және аяқтарына ерекше белгілер, сондай-ақ айдаһар суретін татуировкалаған. Алдыңғы Ле әулеті сияқты, олар маңдайларына “Тяньцзы цзюнь” деген үш сөзді таңбалаған. Әскери басшылардың қаруларына қоңыраулар ілінген, бұл олардың меценаттарына өте риза екендіктерін білдірген. Бұл ұлттық мақтаныш пен дәстүрлі әдет-ғұрыптарды дамыту рухында жасалған. Бұл кезеңде ерекше әдемі киімді көрсететін мүсін бар. Будда Амитабха мүсіні, кейде Буддалоканатта мүсіні деп аталады, Пхат Тич пагодасында – күрделі киімдермен таңғажайып әдемі тас мүсін. Салтанатты шапанның қисық, тік, зигзаг немесе төмен түсетін махраталары бар, бұл оны қозғалысқа толы етеді. Киімнің қаптамалары лотос жапырағының тамырлары сияқты денеге жақын орналасқан және көктемгі ағын сияқты тік немесе мұхиттағы толқындар сияқты иілгіш келеді, тіпті көлденеңге жұмсақ түрде кеңейеді. Мүсін тастан жасалса да, жоғарыда айтылған белгілер шапанның кең және тегіс, нәзік матадан жасалғандығын көрсетеді. Ішкі киім, көйлек сияқты, кең жағалы, қиылысқан шеттері бар. Жеңдері өте кең. Көйлектің сыртынан байланған белдік көлденең 8 пішінін бейнелейді, төмен түсетін баулары бар.