Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Trần Hưng Đạo (; 1231–1300), нағыз аты Trần Quốc Tuấn (陳國峻), сондай-ақ Ұлы ханзада Hưng Đạo (Hưng Đạo Đại Vương – 興道大王) деп те белгілі, Вьетнамның ханзадасы, мемлекет қайраткері және Трэн әулеті кезінде Đại Việt әскери күштерінің әскери қолбасшысы болды. Өлгеннен кейін халық оны қасиетті санап, құдайлап, Đức Thánh Trần (德聖陳) немесе Cửu Thiên Vũ Đế (九天武帝) деп атады. Хунг Дьо 13-шы ғасырдың соңында үш ірі моңғол шапқындығының екеуін тарттырып, вьетнамдық әскерлерге басшылық етті. Хубилай ханның басқаруымен келген Юань әулетіне қарсы оның бірнеше жеңісі Вьетнам тарихындағы ең ұлы әскери жетістіктердің қатарына жатады.
Trần Hưng Đạo (; 1231–1300), real name Trần Quốc Tuấn (陳國峻), also known as Grand Prince Hưng Đạo (Hưng Đạo Đại Vương – 興道大王), was a Vietnamese royal prince, statesman and military commander of Đại Việt military forces during the Trần dynasty. After his death, he was considered a saint and deified by the people and named Đức Thánh Trần (德聖陳) or Cửu Thiên Vũ Đế (九天武帝). Hưng Đạo commanded the Vietnamese armies that repelled two out of three major Mongol invasions in the late 13th century. His multiple victories over the Yuan dynasty under Kublai Khan are considered among the greatest military feats in Vietnamese history.
Шығу тегі
Трэн Хунг Дао 1231 жылы Трэн Куан Туан (陳 國 峻) ханзадасы ретінде, жаңа бала император Трэн Тай Тонгтың үлкен ағасы, принц Трэн Лиудің отбасында дүниеге келді. 1225 жылы Трэн әулеті Ли әулетінің орнына келгеннен кейін бұл оқиға болды. Кейіннен, император Ли Чьеу Хуанның сол кездегі күйеу ағасы Трэн Лиу, Трэн кланының династиялық тұрақтылығын нығайту үшін император регенті Трэн Тхэдудың қысымымен өзінің әйелін (Принцесса Тхуан Тхиенді) кіші ағасы, император Тхен Тонға беруге мәжбүр болды. Трэн Лиу мен император Трэн Тай Тонг ағалары өздерінің ағасы Трэн Тхэдуға осы мәжбүрлі некеге байланысты ренжістік сезімдерін сақтады. Трэн Куан Туан, оның әкесі Трэн Лиу және император Трэн Тай Тонг өте жақын қарым-қатынаста болды. Лиу ұлы Трэн Куан Туанды оқыту үшін ең жақсы ұстаздарды іздеді, оның бір күні Đại Việt-тің ұлы басшысы болып, отбасының абыройын қайтаруына үміттенеді. Өлім төсегінде Лиу өз ұлына, патшалық регенті Трэн Тху Доның өзіне және оның ағасы Трэн Тай Тонгқа жасаған жеке қорлықты еске салып, одан кек алуды тапсырды.
Trần Hưng Đạo was born as Prince Trần Quốc Tuấn (陳 國 峻) in 1231 to Prince Trần Liễu, the elder brother of the new child emperor, Trần Thái Tông, after the Trần dynasty replaced the Lý family in 1225 AD. Later, Trần Liễu—the Empress Lý Chiêu Hoàng's brother in law at the time—was forced to defer his own wife (Princess Thuận Thiên) to his younger brother Emperor Thái Tông under pressure from Imperial Regent Trần Thủ Độ to solidify Trần clan's dynastic stability. The brothers Trần Liễu and Emperor Trần Thái Tông harboured grudges against their uncle Trần Thủ Độ for the forced marital arrangement. Trần Quốc Tuấn, his father Trần Liễu, and Emperor Trần Thái Tông had a very close relationship. Liễu would find great tutors to teach his son, Trần Quốc Tuấn, with the hope of one day becoming a great leader of Đại Việt and regain his family honour. On his deathbed, Liễu told his son to avenge what he felt was personal shame forced upon him and his brother, Trần Thái Tông, by the Imperial Regent Tran Thu Do.
Моңғолдардың алғашқы шабуылы
1258 жылы Вьетнамға алғашқы моңғол шапқыншылығы кезінде Трэн Хунг Дьоу шекарадағы әскерлерді басқаратын офицер болды.
During the first Mongol invasion of Vietnam in 1258, Trần Hưng Đạo served as an officer commanding troops on the frontier.
Моңғолдардың екінші шабуылы
1285 жылы Хубилай хан Юань әскерінің Чампа патшалығын (қазіргі Вьетнамның орталық бөлігінде) басып алу үшін Đại Việt арқылы өтуін талап етті. Дай Вьет үкіметі бас тартқан кезде, Тоган ханзадасы бастаған моңғол әскері Дай Вьетке шабуыл жасап, императорлық астана Тханг Лонгты (қазіргі Ханой) басып алды. Император Эмеритус Трэн Сын Тонг және император Трэн Нань Тонг Трэн Хунг Дьоны әскерлердің бас қолбасшысы (Quốc công tiết chế thống lĩnh chư quân) етіп тағайындады. Хунг Дьоның ханзадасы бастапқыда шекаралық аймақтарда қорғаныс желілерін салды, бірақ оларды Тоган әскерлері жылдам бұзды. Осы оқиғада оның адал қызметшісі Йет Киу оны моңғолдардың қолға түсуінен арашалап қалды. Содан кейін ол Вань Кипке қайтып, император Трэн Нань Тонгпен ақылдасты. Екеуі де солтүстік-шығыс аймақтарынан 200 мың әскерді Вань Кипке шақыруға келісті. Осы жерде, 1285 жылдың 11 ақпанында, император мен Хунг Дьоның әміршісі тікелей басқарған Вьет әскери-теңіз күштері Тоган флотымен үлкен шайқасқа түсті. Юань флоты ауыр зардап шекті, бірақ шайқаста жеңіске жетті. Император Трэн Нань Тонг пен Хунг Дьоның ханзадасы ақырында императорлық астана Тханг Лонгқа қайтты. Юань әскерлері Тханг Лонгқа қуып жетіп, оның қорғанысын бұзды; алайда Хунг Дьоның әскерлері екі императордың императорлық отбасымен және әскердің көп бөлігін қаладан қашуына жеткілікті уақыт берді. Хунг Дьоның ханзадасы және басқа да генералдар патша отбасын сүйемелдеп, моңғол армиясының қуып жететінінен оқшау қалып, жылдам жылды. Юань әскері Аннамның көп бөлігін бақылап, қалған Дай Вьет басшылығын құрлықта қоршады; бірақ соңғылары аралға қашты. Әскери жетістікке қарамастан, Юань әскерлері ыстыққа және ауруларға шыдамады. Осының салдарынан Юань әскерлері қайта шегініп, суық ауа райы күтуге мәжбүр болды. Содан кейін Вьет әскерлері екі императордың басшылығындағы далалық әскерлерге бөлінді; Ұлы канцлер Трэн Куан Кха, Чио Миннің Ұлы ханзадасы; Трэн Nhật Дуật, Чио Ванның ханзадасы; және Трэн Quốc Туấn, Хунг Дьоның ханзадасы өте тиімді қарсы шабуылдар жасады, Согету сияқты көптеген Юань генералдары қаза тапты. Тоган ханзадасының атты әскеріне сәттілік келді. Олар генерал Фам Нгу Лаоның Nội Bàng арқылы өтетін жолда шабуылға ұшырады, бірақ оның қалған күштері күштерін кішірек топтарға бөліп, Қытайға қашып құтыла алды, бірақ көпшілігі шекараға қайтып бара жатқанда шайқаста тұтқындалды немесе қаза тапты, нәтижесінде қалған армияның жартысы жоғалды.
In 1285, Kublai Khan demanded passage through Đại Việt for his Yuan army to invade the Kingdom of Champa (in modern day central Vietnam). When the Đại Việt government refused, the Mongol army, led by Prince Toghan, attacked Đại Việt and captured the imperial capital Thăng Long (modern day Hanoi). The Emperor Emeritus Trần Thánh Tông and Emperor Trần Nhân Tông appointed Trần Hưng Đạo as the Commander in chief of the armies (Quốc công tiết chế thống lĩnh chư quân). The prince of Hưng Đạo initially built defensive lines in the frontier areas, but those were rapidly broken by Toghan's armies. It was in that episode that his loyal servant, Yết Kiêu, saved him from being nearly captured by the Mongols. Then he retreated to Vạn Kiếp, where he had a discussion with Emperor Trần Nhân Tông. The two agreed to call 200.000 troops from north east areas to assemble in Vạn Kiếp. Here, on 11 February 1285, the Viet navy under the direct commander of the emperor and the prince of Hưng Đạo fought a huge battle with Toghan's fleet. The Yuan fleet suffered heavily but they managed to win the battle. Emperor Trần Nhân Tông and Prince of Hưng Đạo eventually retreated to the imperial capital, Thăng Long. The Yuan forces pursued to Thăng Long and broke its defenses; however, the prince of Hưng Đạo's troops kept the enemy at bay long enough for the two emperors to escape from the city with the imperial family and the bulk of the army. The prince of Hưng Đạo and other generals escorted the royal family, staying just ahead of the Mongol army in hot pursuit. The Yuan army effectively controlled most of Annam, and surrounded the remaining Dai Viet leadership on land; however the latter fled to an island. Despite their martial success, the Yuan forces struggled greatly with heat and disease. As a result, the Yuan forces again retreated to wait until colder weather. Then Viet forces, divided into field armies commanded by the two emperors; Grand Chancellor Trần Quang Khải, Grand Prince of Chiêu Minh; Trần Nhật Duật, Prince of Chiêu Văn; and Trần Quốc Tuấn, Prince of Hưng Đạo conducted highly effective counterattacks, killing many Yuan generals like Sogetu. The cavalry force of Prince Toghan was more fortunate. They were ambushed by General Phạm Ngũ Lão along the road through Nội Bàng, but his remaining force managed to escape back to China by dividing their forces into smaller retreating groups but most were captured or killed in skirmishes on the way back to the border frontier, resulting in losing half the remaining army.
Өлім
1300 жылы ол ауырып, 73 жасында табиғи себептерден қайтыс болды. Оның денесі кремацияланып, күл-тозаңы өсиеті бойынша Тханг Лонг маңындағы патшалық отбасылық елтанысына өзі отырғызған сүйікті емен ағашының астына шашылды. Вьет халқы оны қайтыс болғаннан кейін зәулім патшалық мазарда және ресми салтанатпен жерлеуді жоспарлаған, бірақ ол қарапайым, жекелеген рәсімді қалаған. Өмір бойы Đại Việt-ті қорғаудағы әскери қабілеті үшін император Трень Хунг Дьоға өлгеннен кейін Хунг Дьо Đại Vương (Ұлы ханзада Хунг Дьо) атағын берді.
In 1300 AD, he fell ill and died of natural causes at the age of 73. His body was cremated and his ashes were dispersed under his favorite oak tree he planted in his royal family estate near Thăng Long in accordance to his will. The Viet intended to bury him in a lavish royal mausoleum and official ceremony upon his death, but he declined in favour of a simplistic private ceremony. For his military brilliance in defending Đại Việt during his lifetime, the Emperor posthumously bestowed Trần Hưng Đạo the title of Hưng Đạo Đại Vương (Grand Prince Hưng Đạo).
Жергілікті атаулар
Вьетнамның көптеген қалалары мен кенттерінің басым бөлігінде оның атымен аталатын орталық көшелер, аудандар мен мектептер бар. Ханойдың Тран Хун Дао көшесі (Француз Индоқыстаны кезінде бұрынғы Гамбетта бульвары) – Хоан Кьем ауданының оңтүстігіндегі маңызды жол. Ол қаланың Бірінші айналма жолын (алғашқыда Route Circulaire) Орталық вокзалдың бас залымен байланыстырады. Хайфон қаласындағы Тран Хун Дао жолы орталық саябақ алаңы бойымен өтеді және Хайфон опера үйі мен Цам өзенін қосады. Данаң қаласындағы Тран Хун Дао жолы – Хан өзенінің шығыс жағындағы жағажайлық бульвар. Хошимин қаласындағы Тран Хун Дао жолы – оның Қытай кварталындағы кең көше. Бұл жерде қалалық полиция мен өрттен қорғау басқармасының кеңселері де орналасқан. Оның құрметіне қала орталығындағы маңызды алаңда ескерткіш орнатылған. Калифорния штатының Вестминстер қаласында оған арналған мүсін орнатылған, ал Болса даңғылына "Đại Lộ Trần Hưng Đạo" ("Тран Хун Дао бульвары") деген қосымша атау берілген.
The majority of cities and towns in Vietnam have central streets, wards and schools named after him. Hanoi's Tran Hung Dao street (previously Boulevard Gambetta during the French Indochina time) is a major road in the south of Hoan Kiem District. It links the city's First Ring Road (originally Route Circulaire) to the main hall of the Central Station. Hai Phong's Tran Hung Dao road runs along the central park square and links the Haiphong Opera House and the Cấm River. Da Nang's Tran Hung Dao road is a waterfront boulevard on the eastern side of the Hàn River. Ho Chi Minh City's Tran Hung Dao road is a thoroughfare of its Chinatown. It also hosts the headquarters of the city police and fire departments. A statue in honor of him is placed at a major square at city downtown. A statue in Westminster, CA is dedicated to him, with the road Bolsa Avenue given an alternative name "Đại Lộ Trần Hưng Đạo", translating to "Trần Hưng Đạo Boulevard".
Қасиетті орындар
Вьетнам халқы оны ұлттық батыр ретінде құрметтейді. Оған арналған көптеген киелі орындар бар, тіпті діни наным мен жобалаушылықта да оған құдай ретінде сену бар, Đức Thánh Trần (Tín ngưỡng Đức Thánh Trần).
He is revered by the Vietnamese people as a national hero. Several shrines are dedicated to him, and even religious belief and mediumship includes belief in him as a god, Đức Thánh Trần (Tín ngưỡng Đức Thánh Trần).
Басқа
2018 жылы Вьетнам Халықтық Әскери-теңіз күштеріне тапсырылған "Тран Хунг Дао" кемесі оның құрметіне аталған.
The Tran Hung Dao a commissioned in 2018 for the Vietnam People's Navy is named after him.