Кіріспе
Граздан (әрм. Hrazdan) – Армениядағы маңызды өзен және екінші үлкен өзен. Ол Севан көлінің солтүстік-батыс бөлігінен басталып, Котайк облысы және Арменияның астанасы Ереван арқылы оңтүстікке қарай ағады; көлдің өзі бірнеше арналармен толысады. Арарат жазығында Түркиямен шекарада Арас өзенімен бірігеді. Оның сулары Каспий теңізіне құятын бұрын Кура өзеніне қосылады. Өзенде бірнеше су электр станциялары салынған. Суару үшін оның суына үлкен сұраныс бар.
Аттар
Храздан атауы Орта Иран тіліндегі Авестадағы Frazdānu түрінен шыққан, зороастризм мифологиясында Виштаспаның зороастризмге көшкен су алабы. Frazdānu сөзі "жоғары, биік" деген мағына беретін fraz және "өзен" деген мағына беретін dānu элементтерінен құралған. Dānu, Еуропадағы Дон, Днепр, Дунай және Днестр сияқты көптеген гидронимдердің түбірімен ортақ ирандық түбірге ие. Сөз басындағы fr-дың hr-ға ауысуын армян тіліне иран тілінен алынған сөздерде де көруге болады. Храздан Мовсес Хоренацидің тарихында еске алынған. Себеосқа жатқызылатын тарихта Хураздан түрі қолданылса, кейбір армян тарихшылары Хурастан түрін пайдаланады. Өзенді урарт тілінде Ильдаруни деп атаған. Түркі тілдерінде оның атауы Зангу, Занга, Занги немесе Зенги болып келеді.
География
Севан көлдері (оның қорын толықтыруға 30 өзен үлесін қосады), елдің орталық бөлігінде орналасқан ең ірі көл және одан бастау алатын Граздан өзені бірге "Севан-Граздан басқару аймағын" құрайды, ол Арменияның Кура және Аракс бассейндерінің 14 кіші бассейнінің бес кіші бассейнінің бірі. Өзен көлден денгейінен бастау алады. Өзеннің жалпы су жиналатын алабы. Жауын-шашын мөлшері 1572 миллион текше метрді құрайды. Өзенде екі ротифер түрі, 13 кладоцера түрі және 10 копепод түрі бар 25 түрлі омыртқасыздар тіркелді. Көлдегі балық түрлері Севан форелі (Salmo ischchan) немесе "Принц балығы", сига, крейсер, карп, шағалақай, божақ (Salmo ischchan danilewskii) және қысқы бахтак (Salmo ischchan ischchan) және жазғы бахтак (Salmo ischchan aestivalis) тұрады, ал өзенде шағалақай түрлері, сондай-ақ қарабалық пен шағалақай көптеп кездеседі.
The river drains a total catchment area of Precipitation volume is 1572 million cubic metre 25 species of invertebrates comprising two species of rotifers, 13 species of cladocerans and 10 species of copepods have been recorded in the river. While the fish species contained in the lake consist of the Sevan trout (Salmo ischchan) or “Prince Fish,” siga, crucian, carp, crayfish, bojak (Salmo ischchan danilewskii) and winter bakhtak (Salmo ischchan ischchan) and summer bakhtak (Salmo ischchan aestivalis), the river is reported to have species of crayfish as well as karas and crayfish in abundance.
Даму
Көл сулары 19 ғасырдан бері суаруға қолданылып келеді, ал 20 ғасырдың басынан бастап гидроэнергетиканы дамыту ісі де жүзеге асырылды. Көл суын өзен арқылы Арарат жазығында суару үшін пайдалану жоспарланды, нәтижесінде суару жүйесі құрылды. Гидроэнергетиканы дамыту өзенде Севан-Граздан каскады ретінде жоспарланды, ол өзеннің бір учаскесінде орналасқан, жалпы орнатылған қуаты 560 МВт болатын, ал орташа жылдық энергия өндірісі шамамен 500 миллион киловатт-сағатты құрайтын жеті жобаны қамтиды; бұл Армениядағы ең ірі гидроэнергетикалық кешен. Азаматтық жұмыстарға су бұру құрылыстары, ашық каналдар немесе туннельдер және гидроэлектростанция салу кірді, олардың барлығы 20 ғасырдың ортасында салынғандықтан, жылдар бойы масштабты жөндеуді қажет етті. Жұмыстар Азия Даму Банкінен алынған 25 миллион АҚШ доллары көлеміндегі несие есебінен жүргізілді.
Өзендердің ластануы
Өзен суы ауыл шаруашылығы, сауда, өнеркәсіп және тұрғын үйлерден шығатын сарқынды сулармен, әсіресе Ереван қаласының тазартылмаған сарқынды суларымен ластануда. Бұл өзен суының сапасына әсер етеді, еріген оттегінің деңгейі (қаныққан еріген оттегі деңгейінің 5% -ынан кем) рұқсат етілген нормадан әлдеқайда төмен болып қалады. 2008 жылы жасалған зерттеу көрсеткендей, Ереван қаласының сарқынды суларын құятын жерден 2 км жоғары және 14 км төменге дейінгі өзеннің 16 км-лік бөлігінде су өміріне қажетті жағдай жасау үшін оттегі жеткіліксіз.