Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Этимология
Ресей империясының ресми жазбаларында қала Караклис Большой (Ланг ру) деп белгіленген. Арменияның кеңестік үкіметке көшуінен кейін, 1926 жылы қала армян большевик революционері Александр Миасникианның құрметіне Мартунашен (Մարտունաշեն, сондай-ақ Мартунакан) деп аталды. 1935 жылдың 3 қаңтарында қала танымал орыс большевик көшбасшысы Сергей Кировтың есімімен Кировакан болып өзгертілді. Миасникиан мен Ағаси Ханджианның жақын әріптесі болған Киров, алдыңғы жылдың 1 желтоқсанында қаза тапқан болатын. 1992 жылдың 25 маусымында Армения тәуелсіздік алғаннан кейін Кировакан қаласы қаладан өтетін Ванадзор өзенінің атымен Ванадзор деп қайта аталды. Ванадзор атауы армян тіліндегі vank (վանք, "монастырь") және dzor (ձոր, "сала") сөздерінен құралған. Осылайша, қаланың аты "монастырь саласы" деген мағынаны білдіреді.
In the official records of the Russian Empire, the city was labelled as Karaklis Bolshoy (Lang ru). Following the Sovietization of Armenia, the city was renamed Martunashen (Մարտունաշեն, alternatively Martunakan) in 1926 after Armenian Bolshevik revolutionary Alexander Miasnikian. On 3 January 1935, it was renamed Kirovakan, after the popular Russian Bolshevik leader Sergey Kirov. A close associate of Miasnikian and Aghasi Khanjian, Kirov had been assassinated on December 1 of the previous year. On 25 June 1992, after Armenia gained its independence, Kirovakan was renamed back to its initial name Vanadzor after the Vanadzor River which flows through the city. The name Vanadzor is composed of the Armenian words vank (վանք, "monastery") and dzor (ձոր, "valley"). Thus, the name of the city means "valley of the monastery."
Тарих
Қазіргі Ванадзор аумағы қола дәуірінен бері қоныстанған, оны Тагаворанист және Маштоц төбелерінде табылған қабірлер мен тарихи қалдықтар дәлелдейді. Ежелгі заманда бұл аймақ Армения Корольдігінің 13-ші провинциясы – Гугарк Ташир кантонының құрамына кірген. Кейіннен аймақты Аршакидтер мен Багратунилер билеген. 10-ғасырдан 12-ғасырдың басына дейін аймақ Лори патшалығының бөлігі болды. Селжұқ түркілерінің шапқынынан кейін аймақ Селжұқ империясының билігіне көшті. Селжұқтар бұл елді мекенді Gharakilisa (түрік тілінде «қара шіркеу» деген мағынаны білдіреді) деп атады, бұл атау, мүмкін, 13-ғасырдың басында жақын маңдағы төбедегі Қасиетті Ана шіркеуінің қара тастан салынған құрылысынан алынған. 1801 жылы Лори аймағының барлығы Грузия мемлекетімен бірге Ресей империясының құрамына енді. Лори Парсы шекарасындағы Ресей қорғаныс күштері үшін стратегиялық маңызға ие болды. 1826 жылы Хасан хан орыс-парсы соғысы кезінде Gharakilisa елді мекенін толығымен қиратты. 1828 жылы орыстар 1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде әскерлерін орналастыру үшін жаңа қала салды. Хачатур Абовянның сөзіне сүйенсек, 1820-жылдардың соңында Gharakilisa халқы 600-ден аспаған, олардың көп бөлігі Ереваннан көшіп келген адамдар болған. 1849 жылы қала Ресей империясының Ериван генерал-губернаторлығының құрамына кірді. Жаңа әкімшілік статусымен Gharakilisa Карс, Ардахан және Батыс Арменияның Карин (Эрзурум) және Дароинк (Догубеязит) қалаларынан келген жүздеген армян отбасыларын қабылдады. 1899 жылы Тбилисиге теміржол салынғаннан кейін қаланың дамуы қарқын алды. Қала маңы 1918 жылдың мамыр айында Қарақилиса шайқасының ортасы болды, онда генерал Товмас Назарбекиянның Гарегин Нжде басқаруымен әскерлері Осман армиясына қарсы тұрып, Сардарпат шайқасындағы армян жеңісінен кейін бірнеше күн өткен соң оларды кері шегіндірді, осылайша Армения Республикасының құрылуына жол ашты. Спитак-Ванадзор тас жолының солтүстік жағында, қаладан батысқа қарай, шіркеудің қираған жерінде шағын қасиетті орын бар, ол осы шайқасқа арналған ескерткіш салу жоспарының орны. 1920 жылы, тәуелсіздік алғаннан кейін 2 жыл өткен соң, Армения Кеңес үкіметінің құрамына кірді. 1929-1930 жылдары архитекторлар Каро Халабян, Микаил Мазманян және Геворк Кочар бастамасымен Gharakilisa үшін алғашқы қала құрылыс жоспары қабылданды. Жаңа жоспар бойынша қала шығыс және батысқа қарай кеңейтілді. 1935 жылы кеңес үкіметі қаланың атын большевик көшбасшысы Сергей Кировтың құрметіне Кировакан деп өзгертті. 1939 жылы архитекторлар Н. Заргарян мен А. Минасян жасаған қаланың жаңа жоспары енгізіліп, өнеркәсіптік аймақ пен жазғы демалыс орны құрылды. Қала орталығы 1950 жылдары қайта жаңартылды. Сергей Кировтың есімімен аталған орталық алаң (қазіргі Хайк алаңы) және оны қоршаған үкіметтік және әкімшілік ғимараттар салынды. Армения тәуелсіздік алғаннан кейін Кировакан қала арқыла өтетін Ванадзор өзенінің құрметіне Ванадзор деп аталды. Ванадзор, Гюмри және Спитак (батыс) қалалары 1988 жылғы жер сілкінісінен көп зиян шекті, нәтижесінде қалада 564 адам қаза тапты. Басқа екі қаладан айырмашылығы, Ванадзордағы көптеген ғимараттар жер сілкінісінен зардап көрмеді.
The area of present day Vanadzor has been settled since the Bronze Age, based on the tombs and other historic remains found on the nearby hills of Tagavoranist and Mashtots. In antiquity, the area fell into the canton of Tashir of Gugark, the 13th province of the Kingdom of Armenia. Later, the region was ruled by the other Armenian dynasties of the Arsacids and the Bagratunis. The area was part of the Kingdom of Lori from the 10th century until the beginning of the 12th century. With the invasion of the Seljuk Turks, the region came under the rule of the Seljuk Empire. The settlement was called Gharakilisa (meaning black church in Turkic) by the Seljuks possibly as early as the 13th century, the name being taken from the black stoned Armenian church of the Holy Mother of God on a nearby hill. In 1801, the entire region of Lori became part of the Russian Empire along with the Georgian state. Lori was a strategically important territory for the Russian defensive forces on the border against Persia. In 1826, the settlement of Gharakilisa was entirely destroyed by Hasan Khan during the Russo Persian war. In 1828, the Russians founded a new town as a major centre for the deployment of their troops during the Russo Turkish War of 1828–29. According to Khachatur Abovian, the population of Gharakilisa was not more than 600 by the end of the 1820s, mainly consisting of migrants from Yerevan. In 1849, it became part of the Erivan Governorate within the Russian Empire. Under its new administrative status, Gharakilisa was flooded with many hundreds of migrating Armenian families from Kars, Ardahan and the Western Armenian cities of Karin (Erzurum) and Daroynk (Doğubeyazıt). The town enjoyed a considerable uplift through the opening of the railroad towards Tbilisi in 1899. The vicinity of the town was the site of the Battle of Karakilisa in May 1918, when General Tovmas Nazarbekian's outnumbered troops, led by Garegin Nzhdeh successfully defended the region against the invading Ottoman Army, pushed them back just a few days after the crucial Armenian victory in the Battle of Sardarapat, thus allowing the Republic of Armenia to come into existence. On the North side of the Spitak Vanadzor highway, about west of the city, there is a little shrine in the ruins of a church, the site of a planned monument to that battle. In 1920, after only 2 years of independence, Armenia fell under Soviet rule. The first city development plan for Gharakilisa, initiated by architects Karo Halabyan, Mikayel Mazmanyan and Gevork Kochar, was adopted in 1929–1930. Under the new plan, the town was enlarged towards the East and the West. In 1935, the Soviets renamed the city Kirovakan after the Bolshevik leader Sergey Kirov. In 1939, a new remodeling plan for the city, created by architects N. Zargaryan and A. Minasyan, was introduced to create an industrial district and a summer resort area. The centre of the city was redeveloped during the 1950s. The central town square named after Sergey Kirov (now Hayk Square) was constructed along with the surrounding government and administrative buildings. After Armenia gained its independence, Kirovakan was renamed Vanadzor after the Vanadzor River that flows through the city. Vanadzor, along with Gyumri and Spitak ( west), suffered a considerable amount of damage from the 1988 earthquake when 564 residents died in the city. Unlike the two other cities, the majority of buildings in Vanadzor were unscathed from the earthquake.
География және климат
Лори облысының астанасы Ванадзор, Ереванның солтүстігінде және Гюмридің шығысында орналасқан. Теңіз деңгейінен орташа биіктікте орналасқан Ванадзор, Памбак өзенінің аңғарында, Тандзут және Ванадзор өзендері Памбак өзенімен қосылатын жерде жатыр. Қала Базум және Памбак тауларымен қоршалған. Оңтүстік және шығыс аймақтары тығыз орманды, ал солтүстік және батыс аймақтарында бұталар мен өсімдіктер өседі. Ванадзордың климаты жылы жаздармен және суық қыстармен сипатталады. Қыс айларында орташа температура -15°C, ал жазда 15°C-қа дейін жетеді. Ванадзордың климаты жазғы жылы ылғалды континенттік (Köppen: Dfb) деп жіктеледі. Жауын-шашын мөлшері шамамен құрайды. Қаланың оңтүстік-батысында орналасқан Ванадзор ботаникалық бағы Армения Республикасындағы 5 ботаникалық бақтың бірі болып табылады.
Vanadzor, the capital of Lori Province, is located north of Yerevan and east of Gyumri. At an average height of above sea level, Vanadzor is located in the valley of Pambak River, on the point where the rivers of Tandzut and Vanadzor join the Pambak river. The city is surrounded by the over mountains of Bazum and Pambak. The southern and eastern regions are densely forested while to the north and west are only covered with bushes and plants. The climate of Vanadzor is characterized by warm summers and cold winters. The average temperature in winter is , while in summer it reaches up to 15 °C (59 °F). Vanadzor's climate is classified as warm summer humid continental (Köppen: Dfb). The amount of precipitation is around
The Vanadzor Botanical Garden located to the southwest of the city is one of the 5 botanical parks within the Republic of Armenia.
Мәдениет
Ванадзорда бірнеше археологиялық орындар бар, оның ішінде жақын орналасқан Маштоц төбесі де бар, онда б.з.д. 4-мыңжылдыққа қатысты көптеген қалдықтар сақталған. 1938 жылы ашылған Лори Памбак археологиялық мұражайы Гугарк аймағының тарихы мен этнографиясына арналған. Қазіргі уақытта мұнда 34 000-ға жуық заттар мен артефакттар жинақталған. Ванадзор – Лори облысының және Солтүстік-Шығыс Арменияның мәдени орталығы. Шарль Азнавур атындағы Ванадзор мәдениет үйі Армениядағы ең ірі орталықтардың бірі болып табылады. Эдуард Кзартмян атындағы музыка мектебі – 1934 жылы құрылған көрнекті өнер мектебі. Ванадзор бейнелеу өнер мұражайы 1974 жылдан бері жұмыс істеп келеді, ал жазушы Степан Зорянның үй-мұражайы 1990 жылдан бері ашық есіктермен келушілерді қабылдап келеді. Қалада Ванадзордың «Богем» камералық театры, Ванадзор музыкалық театры, Хованнес Абелян атындағы Ванадзор драма театры және Ванадзор қуыршақ театры сияқты көптеген театрлар бар. Ванадзордың басқа да танымал өнер ұжымдарына 1958 жылы құрылған «Хоревел» халық би ансамблі, 1989 жылғы Ванадзор камералық музыка хоры және 1993 жылғы Ванадзор камералық оркестрі жатады. Ванадзор сонымен қатар «Луснелиус», «Лав Эли» және «Вордан Кармир» сияқты көптеген танымал хард-рок топтарын тәрбиеледі. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, қалада 4 мемлекеттік кітапхана және 4 балалар кітапханасы бар.
Vanadzor has several archaeological sites including the nearby Mashtots hill which is home to many remains from the 4th millennium BC. The Lori Pambak archaeological museum opened in 1938 is dedicated to the history and ethnography of Gugark region. It currently has a collection of around 34,000 pieces and artifacts. Vanadzor is the cultural center of Lori Province and northeastern Armenia. The Vanadzor House of Culture named after Charles Aznavour is one of the largest centers in Armenia. The Eduard Kzartmyan school of music is a prominent art school founded in 1934. The Vanadzor fine art museum is operating since 1974, while the house museum of writer Stepan Zoryan is operating since 1990. The city is home to many theatres including the Bohem Chamber Theatre of Vanadzor, Vanadzor Musical Theatre, Vanadzor Drama Theatre named after Hovhannes Abelyan, and Vanadzor Puppet Theatre. Other famous art ensembles of Vanadzor include Horevel Folke Dance Ensemble (founded in 1958), Vanadzor Chamber Music Choir (1989), and Vanadzor Chamber Orchestra (1993). Vanadzor has also produced many famous hard rock bands including Lousnelius, Lav Eli and Vordan Karmir. as of 2016, the city is home to 4 public libraries as well as 4 children's libraries.
Көлік
Ванадзор Арменияның басқа аймақтарымен теміржол және республикалық автомобиль жолдары арқылы байланысты. Ереванға қарай М3 тас жолымен Грузия шекарасындағы Баграташенге жалғасатын М6 тас жолы Ванадзор қаласынан өтеді. Қала шығыс жағынан М8 тас жолы арқылы Тавуш облысымен де байланысты. Ванадзорда Оңтүстік Кавказ теміржолының қызметін көрсететін теміржол станциясы бар, ол қаланы Гюмри арқылы Ереванмен және Айрум арқылы Тбилисимен байланыстырады. 2012 жылдың сәуір айында Вахагнадзордың батысындағы Замарлу шатқалы үстінен Айрумға дейінгі жолдың қауіпсіз пайдаланылуын қамтамасыз ету үшін жаңа көпір ашылды. Ванадзор мен Фиолетово (Дилижанның батысында) арасында жаңа теміржол құрылысы да ұсынылып отыр. Ванадзордың солтүстігінде орналасқан Степанаван әуежайы қалаға ең жақын әуежай болып табылады.
Vanadzor is connected to other parts of Armenia through a railway and national highways. The M 6 highway that connects the M 3 towards Yerevan with the Georgian border at Bagratashen passes through Vanadzor. The city is also connected with Tavush Province to the east via the M 8 highway. Vanadzor has a railway station with a South Caucasus Railway service that connects the city with Yerevan via Gyumri, and Tbilisi via Ayrum. In April 2012, a replacement bridge over the Zamarlu gorge just west of Vahagnadzor was opened in order to secure the safe ongoing use of the line to Ayrum. A new railway link between Vanadzor and Fioletovo (west of Dilijan) has also been proposed. Stepanavan Airport, located north of Vanadzor, is the nearest airport to the city.
Өнеркәсіп
Ванадзор қаласы облыстың басты өнеркәсіптік орталығы болып табылады. Қаланың өнеркәсіп саласы әртүрлі, көптеген фирмалар киім, химиялық өнімдер, құрылыс материалдары және сүт өнімдерін шығаруға маманданған. Қаладағы ең ірі киім өндірушілер – 1962 жылы құрылған «Дав Гар» киім фабрикасы, 1977 жылы құрылған Дарббагтың тігін фабрикасы (1996 жылы жекешелендірілген), 1990 жылы құрылған «Сартон» тігін фабрикасы, 2000 жылы құрылған «Руз Дан» киім фабрикасы. Ванадзордың ең ірі химиялық зауыттарына 1929 жылы құрылған «Ванадзорхимпром», 1967 жылы құрылған полимерлік материалдар кәсіпорны «Гипк» және 1998 жылы құрылған полимерлік материалдар үшін «Гари тобы» кіреді. 1988 жылы құрылған «Бетон» кәсіпорны, 2004 жылы құрылған «Бионик» зауыты және «Караберд» зауыты құрылыс материалдарына маманданған. «DIET LLC», «K&K» зауыты және «Катнагортс» зауыты сүт өнімдерін шығарумен айналысады. Ванадзордың басқа да ірі өнеркәсіптік зауыттарына 1956 жылы құрылған «Ардвин» электромеханикалық зауыты, 1996 жылы құрылған «Жемс Де Лукс» асыл тастарды өңдеу кәсіпорны және жылыту жабдықтарын шығаратын «Джеруцог» зауыты кіреді. Ванадзорда құрылыс материалдарын, негізінен туф, базальт және саз өндіретін көптеген шағын зауыттар жұмыс істейді. Қалада 1961 жылы ашылған Ванадзор Жылу Электр Станциясы орналасқан.
The city of Vanadzor is the main industrial centre of the province. The industry of the city is quite diversified with many firms specialized in garment manufacturing, chemical products, building materials, and dairy products. The largest garment manufacturers of the city are the "Dav Gar" garment factory founded in 1962, the Darbbag's Sewing Factory founded in 1977 (privatized in 1996), the "Sarton" Sewing Factory founded in 1990, "Ruz Dan" garment factory founded in 2000. The largest chemical plants of Vanadzor include the "Vanadzor ChimProm" founded in 1929, the "Gipk" enterprise for polymeric materials founded in 1967, and the "Gary Group" for polymeric materials founded in 1998. The "Beton" enterprise founded in 1988, the "Bionik" plant founded in 2004, and the "Karaberd" plant are specialized in building materials. The "DIET LLC", the "K&K" factory, and the "Katnagorts" plant are specialized in dairy products. Other major industrial plants of Vanadzor include the "Ardvin" electromechanical plant founded in 1956, the "Gems De Luxe" precious stone processing enterprise founded in 1996, and the "Jerutsogh" factory for heating equipments. Many small plants for the production of building materials, mainly tufa, basalt and clay are also operating in Vanadzor. The city is home to the Vanadzor Thermal Power Plant opened in 1961.
Туризм
Ванадзор – Солтүстік Армениядағы курорттық орталық, ол жағымды климаты, таза ауасы және минералды суларының арқасында дамыған. Қала мен оның маңында көптеген қонақүйлер мен шипажайлар салынған. Қала Арменияның басқа ірі қалаларымен теміржол және тас жол арқылы байланысқан. "Ванадзор Армения" денсаулық сақтау курорты мен қонақ үйі – сумен емдеу процедуралары (минералды су "Лори") және сазды/торфты емдеулерді ұсынатын ең маңызды курорттардың бірі.
Vanadzor is a resort center in northern Armenia due to its mild climate, clean air and mineral springs. Many hotels and spa resorts are built in the city and the nearby countryside. The city is connected with other major cities of Armenia with a railway and a motorway. Vanadzor Armenia Health Resort & Hotel is among the most significant resorts with water treatment procedures (mineral water "Lori") and mud/peat treatment.
Футбол
Ванадзорда футбол өте танымал. Қазіргі уақытта жоқ Лори Ванадзор футбол клубы 1936 жылы құрылған, ол Арменияның ең көне футбол клубтарының бірі болды. Армения тәуелсіздік алғаннан кейін команда 2006 жылға дейін отандық жарыстарда қаланың намысын қорғады, бірақ қаржылық қиындықтарға байланысты таратылды. Қаладағы ең ірі спорт нысаны – 5000 көрерменге арналған Лори стадионы. Ол негізінен футбол матчтары үшін пайдаланылады. Стадионды УЕФА талаптарына сәйкес жаңарту үшін жөндеу жоспары жасалған. ФФА Ванадзор футбол академиясы 2016 жылдың 29 қазанында есігін ашты. Онда 3 табиғи және 1 жасанды шөппен жабдықталған стандартты алаң бар. 2017 жылы Ванадзордың тумасы, кәсіпкер Товмас Григорян «Лори» деген жаңа футбол клубын құрды. Клуб 2017–18 жылғы Армения бірінші лигасы арқылы кәсіби футболдағы дебютін жасады.
Football is popular in Vanadzor. The currently defunct football club Lori Vanadzor founded in 1936, was one of the oldest football clubs in Armenia. After the independence of Armenia, the team represented the city in domestic competitions until 2006 when was dissolved due to financial difficulties. The largest sport venue in the city is the Lori Stadium with a capacity of 5,000 spectators. It is mainly used for football matches. A renovation plan was scheduled in order to redevelop the stadium to meet the requirements of the UEFA. The FFA Vanadzor Football Academy opened its doors on 29 October 2016. It is home to 3 natural grass and 1 artificial turf regular sized pitches. In 2017, a new football club named Lori was founded by Tovmas Grigoryan; a native businessman of Vanadzor. The club made its debut at professional football through the 2017–18 Armenian First League competition.
Басқа спорт түрлері
Футбол қаладағы танымал командалық спорт түрлерінің бірі. VSU футбол командасы Армения футбол премьер-лигасында ойнайды. Армения спорт аренасы – команданың үй алаңы. Вандзорда гандбол мен волейбол да танымал. Қалада муниципалитеттің бақылауымен көптеген спорт мектептері жұмыс істейді, олардың ішінде жүзу, жеңіл атлетика, ауыр атлетика, шахмат, көркем гимнастика, үстел теннисі және бадминтон мектептері бар. Лори облысында қысқы спорт түрлері де дамыған. Вандзор маңындағы шаңғы курорты қарлы маусымда, әдетте желтоқсан мен наурыз аралығында жұмыс істейді.
Futsal is among the popular team sports in the city. The VSU futsal team plays at the Armenian Futsal Premier League. The Armenia Sports Arena of Vanadzor is the home venue of the team. Handball and volleyball are also popular in Vanadzor. Many sport schools operate in the city under the supervision of the municipality, including the schools of swimming, athletics, weightlifting, chess, artistic gymnastics, table tennis and badminton. Winter sports are also practiced in Lori Province. A ski resort near Vanadzor operates during the snowy season, generally extending between December and March.