Кіріспе

1933 жылы Майкл Куртиздің түсірген фильмі.

Сюжет

1921 жылы Лондонда мүсінші Иван Игорь қаржылық қиындыққа тап болған балауыз музейін басқарады. Бір күні ол досы доктор Расмуссен мен өнер сыншысы Галаталинге жеке тур ұйымдастырып, Жанна д'Арк, Вольтер және өзінің сүйіктісі – Мария Антуанеттаның мүсіндерін көрсетеді. Галаталин әсерленеді және Игорьдің еңбектерін Мысырдан оралған соң Корольдік академияға ұсынуға уәде береді. Олар Расмуссенмен бірге кетеді. Игорьдің серіктесі Джо Уорт, Игорьдің бәсекелестерінің көпшілікті қызықтыратын қорқынышты экспонаттар жасаудан бас тартуына ашуланып, мұражайды өртеп, 10 мың фунт сақтандыру төлемі алуды ұсынады. Игорь бұл ұсыныстан бас тартса да, Уорт өрт сөндіреді, ал балауыз туындылары еріген кезде екеуі төбелес кешеді. Игорь есінен танығанда, Уорт оны өртте қалдырып, өлуге тастап кетеді, бірақ ол оянады. Он екі жыл өткен соң Игорь мен Уорт Нью-Йорк қаласында болады, онда бір құбыжық жан мәйітханадан денелерді ұрлап жатыр. Журналист Флоренс Демпси, бейшара редакторы Джимнің жұмысынан босату алдында тұр, өйткені ол ешқандай құнды жаңалық әкелмейді. Ол қуатты өнеркәсіпшінің ұлы Джордж Уинтонның бұрынғы модель әйелі Джоан Гейлдің өліміне байланысты ұсталғаны туралы ақпарат алады. Флоренс мәйітханаға барып, мәйіттің жоқ екенін көреді, содан кейін түрмедегі Уинтонмен кездеседі, оның кінәсіздігіне сенеді. Осы уақытта Игорь жаңа балауыз музейін ашуға дайындалады. Өрттен алған жарақаттарынан ол коляскада отырып, жаңа мүсіндерін жасау үшін көмекшілерге сенеді. Олардың бірі – Ральф Флоренстің бөлмелес әйелі Шарлотта Дунканға үйленбекші, бірақ Флоренс бұл одаққа қарсы, өйткені Ральф ақшасы жоқ суретші. Музейге келген Флоренс Жанна д'Арк және Джоан Гейлдің балауыз мүсіндерінің ерекше ұқсастығын байқайды. Сол кезде Игорь Шарлоттаны көріп, оның Мария Антуанеттаға ұқсайтынын айтады және одан кейін бір күні оның суретін салуға рұқсат сұрайды. Флоренс түрмеден босатылған Уинтонды Игорьдің Жанна д'Арк мүсінін жасаған профессор Дарсиді іздеуге көмектесуге шақырады. Дарси оларды Уортқа тиесілі құлайтын ғимаратқа жетеледі, ол да сол жерде жұмыс істейді. Флоренс жертөлеге кіріп, үлкен жәшікті итеріп жатқан мәйітханадағы құбыжықты көреді. Ол Уинтонға оралып, оны соңынан еріп жүрген екі детективпен сөйлесіп, Джоан Гейлдің денесін тапқанын айтады. Детективтер Дарсидің кетіп бара жатқанын көріп, Флоренстің мәлімдемесін тергеу үшін көмекке шақырады. Олар Дарсиді ұстайды, бірақ жәшікте алкоголь бар екені анықталады, өйткені Уорт контрабандамен айналысады. Полиция бөлімшесінде Дарсиден жоғалған судьяның қалта сағаты табылады. Таңертең ол есірткіге тәуелділік белгілерін сезінеді және жағдай нашарлайды. Осы уақытта Шарлотта Ральфты музейде көруге барады, бірақ ол әлі келмейді. Игорь оны жер асты зертханасына шақырып, өзінің жүре алатынын көрсетеді. Ральф жұмысқа келіп, Флоренспен кездеседі, ол жоғалған судьяның суретін Игорьдің Вольтер мүсінімен салыстырады, ал Дарси детективтерге Игорь жаңа мүсіндерін жасау үшін адамдарды өлтіріп, оларды балауызбен жапқанын айтады, ал ол Игорь үшін Уортті табуды ғана жасады. Шарлотта Игорьдің бетіне соққы береді және оның жасқанған бетіне жабысқан балауыз масканы бұзып, оның құбыжық дене ұрлаушы екенін ашады. Ол Уорттың денесін тауып, өзінің сыртқы түріне жауапты адамды іздеудің аяқталғанын айтады. Шарлоттаның айқайы Ральф пен Флоренсті тартады, бірақ Игорь Ральфты есінен танытып, Флоренс қашады. Игорь Шарлоттаны балауызбен шашуға дайындалады. Флоренс пен Уинтон қайтып келеді, соңынан полиция келеді және спорттық Игорьге шабуыл жасайды. Бір офицер Игорьге атып, ол еріген балауызға құлайды. Ральф Шарлоттаны құтқарып алады, балауыз оған құйыла бастағанда. Флоренс өз әңгімесін жариялағаннан кейін, онымен үйленуге сұраған Джимге қуанышпен барады. Ол терезеден күтіп тұрған Уинтонға қарап, ұсынысты қабылдайды.

Өндіріс

Фильм Чарльз С. Белденнің жарық көрмеген "The Wax Works" атты әңгімесіне негізделген, ол сонымен қатар "The Wax Museum" атты пьесаның авторы болған. Осы пьесаны тәуелсіз продюсер Чарльз Роджерс сатып алуға ниеттенген. Бұл туралы Warner студиясының авторлық құқық бойынша адвокаты білген, бірақ студия адвокаттың қорытындысын алудан бұрын Белденнен оқиғаның құқығын 1000 долларға сатып алды. Роджерс Бродвейдегі ұқсас сюжеті бар пьесаның бірлескен авторы сотқа беріп қоямын деп қорқытқан соң, пьесаға қатысты құқығынан бас тартты. "Doctor X" (1932) атты Warner студиясының бұрынғы қорқынышты фильмінің жалғасы болған "Mystery" фильміне актерлер Лионель Атвилл, Фэй Рэй, Артур Эдмунд Карью және Томас Джексон, режиссер Майкл Куртиз, суретші Антон Грот және оператор Рей Реннахан сияқты актерлік құрам мен түсірілім тобының көп бөлігі шақырылды. Фильмде сондай-ақ Бернхард Каунның "Doctor X" фильмінің ашылу музыкасы қайта қолданылды.

Түсі

"Мұс мұражайының құпиясы" 1931 жылғы "Техниколор" компаниясымен жасалған келісімшарт бойынша Уорнердің соңғы көркем фильмі болды. "Техниколор" жүйесі сол кезде қызыл және жасыл бояулармен басылған бөлек түсірілген кадрларды біріктіріп, азайттылған спектрлі түсті кескін жасады. Мордаунт Холл "Нью-Йорк Таймс" газетінде Гленда Фаррелл мен Фрэнк МакХьюдың комедиялық өнерлерін жоғары бағалады, бірақ фильмді тұтастай алғанда "күшіне келмейтіндей қорқынышты" деп тапты: "Жақсы айтылған оқиғаларда операция жасап жүрген ақылсыз ғалымның болуы жақсы, бірақ мелодрама моргтағы жамылған денелердің көрінісіне және олардың кейбіреулерін шашты модельдеушінің ұрлап алуына байланысты болса, бұл тым батыл әрекет". "Мұс мұражайының құпиясы" сатылым тізімінде болғанымен, ешқашан көрсетілмеді, себебі негативтерде оны көрсету үшін алдын ала басылған көшірме болған жоқ. Уильям К. Эверсонның айтуынша, Уорнердің Лондондағы филиалында 35 мм түсті көшірмесі сақталған, ол 1947 жылы үнді фильмдердің 20 жылдығына арналған тегін көрсетілімдер сериясының аясында көрсетілді. Оның сөзіне қарағанда, бұл көшірме кейіннен шіріп, жойылған. Фильмнің алғашқы катушкасының "зертханалық анықтама" 35 мм нитрат көшірмесі 1960 жылдары Technicolor Hollywood-та сақталған, оны кинотарихшысы Руди Бельмер көрсеткен, бірақ бұл катушка қазіргі уақытта Академияның киноархивінің Technicolor жинағында жоқ және ондаған жылдар бұрын ыдырап кеткен деп есептеледі. Висконсин тарихи қоғамының веб-сайтында фильмнің 16 мм көшірмесі Висконсин кино және театр зерттеу орталығында сақталғаны айтылады. 1970 жылы фильмнің Warner Bros. студиясының анықтамалық көшірмесін бұрынғы студия басшысы Джек Уорнер жеке коллекциясынан тапты. Америка кино институты жаңа негатив жасады, оны сурет салу директоры Рэй Реннахан тарихшы Ричард Козарскиге көрсеткен кезде ол кинотеатрдан шығып кетті. Дегенмен, ол 1970 жылдың жазында Грауманның қытай театрында, содан кейін 26 қыркүйекте сағат 16:00-де Алис Талли залында "Орташа сирек 1927-1933" ретроспективасы аясында көрсетілді. United Artists теледидарлық түсірілімдер үшін төмен контрастты негатив жасады, онда түпнұсқа түстердің көп бөлігі жоқ еді, ал фильм UA-ның "Prime Time Showcase" теледидарлық пакетінің бөлігі ретінде 1972 жылдың тамызында шығарылды, ол алғаш рет Лондондағы BBC телеарнасында көрсетілді. Вашингтон қаласында 1972 жылдың соңында "Мұс мұражайының құпиясы" WTOP-тің "Cinema Club 9" классикалық фильмдер сериясында көрсетілді. Нью-Йоркте ол 1973 жылы WPIX теледидарында жексенбі күні таңертеңгі уақытта, жарнамалық роликтерге орын босату үшін 15 минуттан қысқартылып көрсетілді, содан кейін станцияның сенбілік түнгі "Chiller Theater" бағдарламасында тұрақты түрде көрсетілді. 1988 жылы фильмнің жаңа иесі, Turner Entertainment, тағы бір жаңа негатив жасады. Нәтижесінде фильмнің бастапқы түсіне жақын болды, бірақ ара-тұра зақымдалған, көрінетін тігістер мен жоғалған кадрлар болды. Фильмнің Джек Уорнер нитраты UCLA-да сақталған, PHI коллекциясында француз жұмыс көшірмесі де бар. 2000 жылдардың басында Лос-Анджелестегі коллекционерден табылған жұмыс көшірмесінде бейтарап, ақшыл және жасыл түсті, француз субтитрлері және ағылшын аудио трегі бар, бірақ кейбір катушкаларда дыбыс жоқ. 2019 жылы The Film Foundation Джордж Лукас отбасылық қорының қаржыландыруымен UCLA Film & Television Archive фильмнің 4K цифрлық қалпына келтіруін демеушілік етті. Warner-дің түсі негізгі ресурс ретінде қолданылды, бірақ ол әртүрлі көшірмелерден алынған катушкалардың ұштарындағы фрагменттерді көрсетті, ал жалпы алғанда нашар болған француз жұмыс көшірмесі, әртүрлі матрицалардан жасалғандықтан, негізгі көшірмеде сызатылып, сынған немесе жоғалған кадрларды, сондай-ақ жоғалған аудио сызықтарын берді. Басқа да жоғалған дыбыс фрагменттері басқа Warner Bros. фильмдерінен алынды, оның ішінде Гленда Фарреллдің диалогының бір бөлігі "Өмір басталады" (1932) фильмінен алынды. Реннаханның ауызша тарихтарындағы екі түсті қалай жарық еткендігі және фильмде қандай палитраға қол жеткізуге тырысқандығы туралы нұсқауларына сәйкес, жаңа қалпына келтіру нитрат көшірмесінде жасырын болған, бірақ түстердің бояуларының аралас ластануымен жасырынған түстердің нәзік деңгейлерін көрсетті. Фильмнің қалпына келтірілген нұсқасы 2021 жылдың 13 наурызында MeTV шоуы Svengoolie теледидар премьерасын алды, ал театрлық Digital Cinema пакеттері қалпына келтіру үшін мұрағаттық және театрлық көрсетілімге қол жетімді.

Үй медиасы

Фильмнің түсті нұсқасы, көк/қызғылт түске өзгертілген, 1953 жылғы «Шым үйі» фильмінің Warner Bros. DVD және Blu-ray дискілерінде стандартты ажыратымдылықтағы қосымша материал ретінде шығарылды. 2020 жылдың 12 мамырында Warner Archive Collection фильмді 1080p HD форматында жеке Blu-ray дискісінде, UCLA реставрациясының Rec. 709 қосалқы шебері негізінде шығарды. Түстері түзетіліп, дыбысы жаңартылып, суреттегі тозу іздері сандық түрде жойылған бұл шығарылым кеңінен мақтауға ие болды, көптеген көрермендер фильмді алғаш рет көріп отырғандай сезім алды. Қосымша материалдардың ішінде екі аудио түсіндірме болды: біреуі Майкл Куртиздің өмірбаяны жазушысы Алан Родтің, ал екіншісі UCLA мұражайын сақтаушысы Скотт Маккуиннің, оның түсіндірмесінде Фэй Рэй және Гленда Фарреллмен өткізген сұхбаттарынан үзінділер бар.

Қайта жасау

"Шым үйі" (1953) Винсент Прайсбен ойналған, режиссері Андре де Тот. Алғашқы фильм көбінесе детектив жанрындағы туынды және сол кездегі Нью-Йорк қаласында өрбуімен ерекшеленсе, бұл қайта түсірілімі қорқыныш элементтеріне көбірек назар аударады және оқиғаны ғасыр басына, газ шамдарының жарығымен боялған дәуірге көшіреді. Дегенмен, екі фильмнің де бір ерекшеліктері ортақ болды: олар түрлі айла-шарғыларға арналған құрал болды. "Mystery" фильмі екі түсті Technicolor технологиясымен түсірілді, ал "House of Wax" фильмі сол кезде жаңа болған 3D және стереофониялық дыбыс сияқты технологияларды көрсетті. "Тас әйелдердің диірмені" (1960) – түсті түсірілген алғашқы итальяндық қорқыныш фильмі, ол сол негізгі сюжетті пайдаланады (бірақ балауызбен қапталған мәйіттер музейдің орнына, қорқынышты карусельде көрсетіледі). 1892 жылы Голландиядағы оқиғалар негізінде түсірілген бұл фильмде фигуралардың үлкен өртте еріп кететін бірдей финалдық көрінісі бар. "Chamber of Horrors" (1966) – сатылмаған "House of Wax" телесериалының пилоттық эпизодының кинотеатрдағы көрсетілімі. Эдвард дәуірінде орын алған бұл фильмде "Қорқыныш жарқырауы" және "Қорқыныш мүйізі" деп аталатын екі айла-шарғы бар, олар көрермендерді қорқынышты немесе зорлық-зомбылық көрінісіне дайындалуға ескертеді. "Nightmare in Wax" (1969) фильмінде Кэмерон Митчелл Винсент Ренард рөлін ойнайды, ол "Paragon Pictures" бас директоры Макс Блоктың сыртқы келбетін бұзған және сонымен қатар әйелдің (Энн Хелм) махаббаты үшін бәсекелес. Фильм индустриясынан кеткен Винс оқшауланып, балауыз музейін ашады. Бірнеше айдың ішінде төрт танымал "Paragon" жұлдызы жоғалып кетеді. Көп ұзамай, жоғалған жұлдыздардың балауыз мүсіндері музейде пайда болады және полиция күдікке түседі. "Шым үйі" (2005) – заманауи слэшер фильмі, ол кезеңдік емес, режиссері Жаум Коллет Серра, ал басты рөлдерде Элиша Катберт, Чад Майкл Мюррей және Пэрис Хилтон ойнайды. Бұл оқиға, жас адамдар тобының кездейсоқ түрде балауыздан жасалған шағын, жасырын ауылды тауып алуы туралы, бұрынғы фильмдермен көп ортақ емес.