Кіріспе

Буддистік діни сәулет стилі Үндістан субконтинентінде дамыды. Ерте Буддизмнің діни сәулетімен байланысты үш түрлі құрылыс бар: монастырлар (вихаралар), реликвияларды қастерлеу орындары (ступалар) және дұға залдары немесе ғибадатханалар (чайтиялар, сондай-ақ чайтия грихалар деп те аталады), кейінірек кейбір жерлерде ғибадатханалар деп аталды. Ступаның бастапқы мақсаты – Гаутама Будданың реликвияларын қастерлеу және сақтау. Археологиялық тұрғыдан ең ерте белгілі ступа – Үндістанның Бихар штатындағы Вайшали қаласында орналасқан реликвиялық ступа. Діни тәжірибедегі өзгерістерге байланысты ступалар біртіндеп чайтия грихаларға (дұға залдарына) енгізілді. Бұған Ажанта және Эллора үңгірлері (Махараштра) кешендері мысал болады. Бихардағы Бодх-Гаядағы Махабодхи ғибадатханасы да белгілі бір мысал. Пагода – үнді ступаларының эволюциясы.

Үндістандағы алғашқы дамуы

Буддизмнің діни орындарындағы ерекше жаңалық – ступа. Алғашқыда ступалар көбінесе мүсін болған, құрылыс емес, олар негізінен қасиетті орынның белгісі немесе сол жерде өмір сүрген қасиетті адамды еске алу үшін салынған. Кейінгі формалары күрделірек және көп жағдайда Меру тауының үлгісіне сілтеме жасайды. Қазірге дейін сақталған ең ерте буддистік орындардың бірі – Үндістандағы Санчи қаласы, және ол Ашока патша (б.з.д. 273–236 жж.) салған ступаның төңірегінде орналасқан. Алғашқы қарапайым құрылым кейінірек, әшекейлірек нысанмен қапталған, және екі ғасырдан астам уақыт бойы бүкіл орын кеңейтілді. Төрт бағытты күрделі тас қақпалар көрсетеді. Буддистік өнер сияқты, архитектура да Буддизмнің Оңтүстік және Шығыс Азияға таралуымен бірге дамыды, және бұл алғашқы үнді үлгілері басты анықтама болып қызмет етті, тіпті Буддизм 10-ғасырда Үндістаннан дерлік жоғалып кеткеніне қарамастан. Буддистік орындарды безендіру б.з.д. соңғы екі ғасырында, әсіресе ступаларда, адам фигураларын қоса алғанда, тақташалар мен фриздердің енгізілуімен біртіндеп күрделенді. Дегенмен, Будда адам бейнесінде тек біздің заманымыздың 1-ші ғасырында бейнеленді. Оның орнына аникондық символдар қолданылды. Бұл мәселе буддистік өнердегі аникондық кезеңде толығырақ қарастырылады. Ол ғибадатханалардың дамуына әсер етті, олар ақырында көп жағдайда Будда мүсіндерінің фонына айналды. Буддизмнің таралуымен буддистік архитектура стилі де өзгерді, буддистік өнердегі ұқсас тенденцияларды көрсетеді. Ғимараттардың құрылысына солтүстік елдердегі Махаяна буддизмі және оңтүстіктегі Тхеравада буддизмінің әртүрлі формалары да әсер етті.

Қытай

Буддизм Қытайға келген кезде, буддистік архитектура да бірге келді. Шамамен 45 000 монастырь салынды. Бұл монастырьлар буддистік архитектураның көптеген мысалдарымен толы болды, осы себепті олар қытай архитектурасында ерекше орынға ие. Сақталған ең ерте мысалдардың бірі – Денфен округіндегі Сонгюе монастырындағы кірпіш пагодасы.

Индонезия

Буддизм мен индуизм Индонезия архипелагына бірінші мыңжылдықтың басында жетеді. Жавадағы ең көне сақталған ғибадатхана құрылысы – Батыс Жавадағы Карауангта орналасқан Батуджая ғибадатханалары, олар 5 ғасырдың басына дейін салынған. Ғибадатхана буддалық орын болған, мұны табылған буддалық ант тақташалары мен кірпіштен салынған ступа құрылысы дәлелдейді. Ежелгі Индонезия буддалық өнері мен сәулетінің гүлденген кезеңі – 8-9 ғасырларда Орталық Явадағы Матарам патшалығын билеген жавалық Шайлендра әулетінің дәуірі. Ең танымал мысалы – 9 ғасырдағы Боробудур, тас мандала жоспарымен салынған, күрделі сатылы пирамида пішіндес үлкен ступа. Қабырғалар мен балюстрадалар 2500 шаршы метрді құрайтын әсем бедерлі рельефтермен әшекейленген. Дөңгелек платформалардың айналасында 72 ашық ступа орналасқан, олардың әрқайсысының ішінде Будданың мүсіні бар. Боробудур әлемдегі ең ірі будда ғибадатханасы ретінде мойындалған.

Тайланд

Таиландта буддалық ғибадатханалар "ват" деп аталады, бұл сөз пали тіліндегі "вата" сөзінен шыққан, ол "қоршалған аумақ" дегенді білдіреді. Ват әдетте екі бөліктен тұрады: Футтават (Буддаға арналған құлшылық орны) және Сангхават (Санға арналған монастырь). Тай буддалық ғибадатханаларында көбінесе алтын жапырақпен жабылған, қоңырау пішіндес ступа мұнарасы түріндегі алтын шади болады, оның ішінде қасиетті заттар сақталатын бөлме орналасқан. Тағы бір ерекшелік – буддалық ғибадатхана құрылысының жоғарғы орталық бөлігіндегі Праң мұнарасы. Тай буддалық ғибадатханалары бірнеше құрылымдардан тұрады, олардың ішінде Убосот (қасиетті зал), Вихан (вихара), Мондоп (мандапа), Хо Трай (кітапхана) және Сала (ашық павильон), Хо Ракханг (қоңырау мұнарасы) және басқа да қосалқы ғимараттар бар. Бұл ғибадатхана құрылымдарының барлығында бірнеше қабатты шатырлар кездеседі. Әшекейлі қабаттарды пайдалану ғибадатханалар, сарайлар және маңызды ғимараттардың төбелері үшін арналған. Көбінесе екі немесе үш қабат қолданылады, бірақ кейбір патшалық ғибадатханаларында төрт қабатқа дейін жетеді.

Гавайи

Гавайидегі будда ғибадатханаларының көпшілігі аралдарға тән ерекше сәулет стиліне ие. Гавайиге көшіп келген жапондық иммигранттар Жапониядағыдай материалдарға қол жеткізе алмады, сондай-ақ жер бедері басқа құрылыс техникаларын талап етті. Аталған жапондық иммигранттар буддизмді жақсы білген және шебер қолөнершілер болғандықтан, бұл ғибадатханалар олардың дінін көркем бейнелеуге айналды. Гавайидегі будда ғибадатханаларында бес түрлі сәулет стилін кездестіруге болады. Бұл стильдердің айырмашылығы олар қолданылған кезеңдерге байланысты.