Кіріспе

Корбах (айтылуы: ˈkoːɐˌbax), ресми түрде Ханза қаласы Корбах (неміс тілінде: Hansestadt Korbach), Германияның солтүстік Гессен жеріндегі Вальдек-Франкенберг ауданының орталығы. Оның тарихы мың жылдан астам, және ол Германияның Ағаш қаңқалы үйлер жолында (German Timber Frame Road) орналасқан. 2018 жылы қалада 58-ші Гессен күні мемлекеттік фестивалі өткізілді.

География және геология

Корбах Рейн сланец тауларының солтүстік-шығыс жиегінде орналасқан (бұл жерде ол Вальдек таулығы деп аталады, екінші сөз – неміс тіліндегі атау, ағылшын тіліндегі "таулық" сөзі емес). Қоршаған қалалар мен қауымдастықтар, солтүстік-батыстан бастап сағат тілі бойынша, Виллинген, Димельзе, Твистеталь, Вальдек, Вёль, Лихтенфельс (сондай-ақ Вальдек-Франкенберг округінде) және Медебах (Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы Хохзауэрланд округі). Қала Waldecker Tafel деп аталатын, бір кезде көптеген жабайы тауықтарға пана болған, ормансыз үстіртте жатыр, соның салдарынан қала тұрғындары "Feldhühnerchen" ("кішкентай дала тауықтары") деген лақап атқа ие болды. Тек қана бас қала ғана емес, сонымен қатар Лелбах (615 тұрғын), Ленгефельд (512 тұрғын), Норденбек (195 тұрғын), Обер-Энсе (228 тұрғын) және Нидер-Энсе (272 тұрғын) сияқты шеткі елді мекендер де Waldecker Tafel-дің үстінде немесе оның шетінде орналасқан. Муниципалдық аумақтың шығыс бөлігінде, Хельмсшайд (202 тұрғын), Строте (250 тұрғын) және Майнерингхаузен (947 тұрғын) шеткі елді мекендері орналасқан жерде Солтүстік Гессен төбелері (nordhessisches Hügelland) басталады, ол Рейн сланец тауларынан Кассельдің батысындағы Хабихтсвальд тау тізбегіне дейін созылады. Батысында Сауэрландтың етегінде орналасқан Аллерингхаузен (91 тұрғын), Эппе (686 тұрғын), Нидер-Шлайдерн (193 тұрғын) және Хиллерсхаузен (334 тұрғын) қауымдастықтары жатыр. Корбах муниципалитетіндегі ең биік нүктелер – Виддехаген (635 м) Ренаның (584 тұрғын) жанында және Айзенберг (562 м), өзінің атына қарамастан – "Темір тауы" деген мағына берсе де – онда табылған алтын кендерімен кеңінен танымал. Бәлкім, Айзенбергте орналасқан шеткі елді мекеннің Голдхаузен (329 тұрғын) деп аталуы орындырақ. Бас қала арқылы Иттер өзеніне құятын Кухбах өзені ағып өтеді. Грамматикалық ерекшелік ретінде, көптеген неміс тіліндегілер еркек деп санайтын "Кухбах" атауы жергілікті жерлерде көбінесе әйелдік сияқты иілгішпен қолданылады – die Kuhbach, der Kuhbach емес. 1964 жылы ашылған Корбах жарылысы – Корбахқа жақын жердегі Жер бетіндегі 20 метр тереңдіктегі, 350 сантиметрге дейін ені бар және шамамен 1 километрлік жарық – маңызды қазба табыстарына жол ашты, шынымен де Солтүстік жарты шарда Procynosuchus табылған жалғыз орын. Корбах ауылдық шіркеуі, қаланың ортасында орналасқан, көруге тұрарлық. Сондай-ақ, Ленгефельдке жақын "Хюненкеллер" сарайының ішіндегі ескі қамал да көруге тұрарлық.

Бастапқы тарихы

Кейіннен Килиан шіркеуі салынған төбеде 800 жылға дейін Каролингтердің императорлық сарайы болған. Корбах атауы (бұрын "Корбах" деп аталған) ескі жоғарғы неміс тіліндегі Curbechi ("бұлақтың жанындағы таңдаулы орын") сөзінен шыққан. Курбехи алғаш рет 980 жылы құжатта еске алынған, осы жылы Отон II, Киелі Рим императоры Корбах, Лелбах және Ренаны Корвей аббаттығына тапсырған. Муниципалдық аумақтың басқа да бөліктерінде ерте замандағы қоныстануға қатысты іздер табуға болады, мысалы, Ленгефельд маңындағы Виппербергте.

Орта ғасырлар мен ерте заманауи кезең

1188 жылы Падерборн епископы Сост заңы бойынша қала құқығын берді. Корбахтың Кельн-Лейпциг және Франкфурт-Бремен сауда жолдарының тоғысында орналасқандығының арқасында қолөнер мен сауда жылдам дамыды және Корбах гүлденді. Ескі қала көп ұзамай барлық қала тұрғындарын сыйдыра алмай қалды. Сондықтан саудагерлер қала шегінен тыс жерде, Жоғарғы және Төменгі Жаңа қалаларға қоныстанды, бірақ кейін бұл қалалар бірікті. 14 ғасырда Ескі қалада Килиан шіркеуі (Kilianskirche), ал Жаңа қалада Николай шіркеуі (Nikolaikirche) салынды. 1377 жылы Ескі қала мен Жаңа қала біріктірілді, ал бұрынғы қала шебінде біріктірілген қаланың қалалық әкімдігі орналасты, ол бүгінге дейін сақталған. 1349 жылы Қасиетті Рим императоры Карл IV – сол кезде ол әлі Рим патшасы ғана болса да – қалаға сапармен келді. Корбах Ганзаға қосылды және 1469 жылы алғаш рет Ганза лигасының мүшесі ретінде тіркелді, бұл Корбахты Гессен жерінде Ганза лигасының құрамына кірген жалғыз қала етті. 1414 жылы қаланың айналасын қоршаған екі қабатты қабырғалар аяқталды. Бес қақпа қалаға кіретін жолдарды күзетті: Tränketor, Dalwigker Tor, Enser Tor, Lengefelder Tor және Berndorfer Tor. Бүгінде тек Enser Tor ғана сақталған. 1413 жылдан 1418 жылға дейінгі Падберг фехдесі – Вальдек графтығының аумағындағы және әсіресе Корбах қаласына жасалған Падберг иелерінің ұзақ шекаралық даулары мен қайта-қайта шабуылдарының нәтижесі болды. Бұл жанжал осы қақтығыспен аяқталды. Реформациямен бірге қала, тіпті бүкіл Вальдек графтығы протестанттық дінге көшті. Бүгінгі күні де Корбахтың көп бөлігі протестанттарды құрайды, бірақ 19 ғасырдан бастап қалаға көптеген католиктер көшіп келді. Екінші жағынан, Солтүстік Рейн-Вестфалиямен шекарадағы шеткі елді мекендер толығымен (Хиллершаузен) немесе басым көпшілігі (Нидер Шлайдерн, Эппе) католик болып табылады. Отыз жылдық соғыс кезінде Корбах өтіп бара жатқан әскерлерге үнемі көбірек үлесін беруге мәжбүр болды. Соғыс аяқталған кезде қаладағы үйлердің жартысы ғана тұруға жарамды болды, ал қала халқы 2600-ден 1100-ге дейін азайды. 1664 жылы үлкен өрт нәтижесінде тұрғын үйлердің көп бөлігі өртенді. Бүгінде қалада өртенгенге дейін салынған бір ғана жартылай ағаштан жасалған үй бар. Ал сол кездегі готикалық тас шіркеулер мен тас қоймалары жақсы сақталған.

Нидер-Энсе

Нидер-Энсе ауылы тұңғыш рет 1010 жылға жуық шамада тарихи құжаттарда кездеседі.

Қазіргі заман

Жеті жылдық соғыс кезінде қалада 1760 жылдың 10 шілдесінде Сен-Жермен басқаратын француз әскері мен Карл Вильгельм Фердинанд басқаратын Ганновер, британдық және Гессендік одақтастар арасында Корбах шайқасы болды. Корбахқа шағын өркендеу тек 18 ғасырдың соңында ғана оралды. Қала алғаш рет 19 ғасырдың соңында жаңа экономикалық гүлденуді бастан кешірді. Бұл өрлеуге 1893 жылы ашылған Кассельге дейінгі жаңа темір жол да зор үлес қосты. Сонымен қатар, 1907 жылы Луи Питер Корбахта резеңке және шина зауытын ашты. Қала келесі соғыстарда, әсіресе екі дүниежүзілік соғыста айтарлықтай зардап көрмеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, бұрынғы неміс территорияларынан қуылған адамдар қалаға көптеп келгендіктен, халық саны күрт өсті. Резеңке зауыты қаланың дамуына әлі де үлкен әсер етеді. Ол Continental AG-нің, саласындағы ірі компаниялардың бірінің өндіріс орталықтарының бірі болып табылады.

Елтаңба

Корбах қаласының азаматтық гербі геральдикалық тұрғыдан былай сипатталады: Жартыланған қалқанда, жоғары жағы көк түсті, күміс шаль және алтынмен әшекейленген митра киген күміс епископ бейнеленген. Оның оң қолымен алтын кітапты ұстап тұр, сол қолында алтын таяқ бар. Төменгі жағы алтын түсті, қара сегіз қырлы жұлдыздың жартысы көрсетілген. Бұл герб қаланың ең ежелгі белгілі мөрінен, 1236 жылдан алынған. Қалқанның жоғарғы бөлігіндегі адам бейнесі – 1188 жылы Корбахқа қала құқығын берген Падерборн епископы, бірақ бұл оның ізбасары, епископ Вильбранд болуы мүмкін, ол 1227 жылы қала тұрғындарынан өзіне адалдық серт беруін талап еткен. Аталған мөр осыдан көп ұзамай жасалды. Кейбір адамдар бұл бейнені қаланың қасиетті қамқоршысы Килиан деп санайды, бірақ бұл күмәнді, өйткені бейне епископқа ұқсайды. Гербте жартысы ғана көрсетілген сегіз қырлы жұлдыз – Вальдек аймағындағы азаматтық геральдикада жиі кездесетін элемент, себебі ол 1227 жылдан бастап қаланың билеушілері болған Шваленберг-Вальдек графтарының гербінде болған. Алайда, түпнұсқа мөрде жұлдыз алты қырлы (жартылай) болған. Кейін графтардың гербімен үйлестіру үшін ол сегіз қырлы нұсқаға өзгертілді. Епископ ұстаған заттар алғашқыда өзгерген, кейбір ескі мөрлерде ол кітапсыз бейнеленген. Сонымен қатар, 1236 жылғы түпнұсқа мөрде ол таяқты оң қолында ұстаған, кітап емес. Бірақ 1377 жылдан бері бүгінге дейін көрінетін композиция қалыптасқан сияқты. Түстер 1947 жылы таңдалды.

Көлік

Корбах 251 (Кассель-Брилон) және 252 (Марбург-Падерборн) федералды тас жолдарында (Bundesstraßen) орналасқан, олар екеуі де Корбах айналма жолына (тас жолына) қосылады. Қалалық аумақта Autobahn желісіне тікелей байланыс жоқ, ең жақын түйіскен жерлер А 44 тас жолында Димельштадт пен Зиеренберг қалаларының жанында, әрқайсысы шамамен 30 км қашықтықта. Қала сонымен қатар Медебах және Димельзеемен мемлекеттік тас жолдары (Landesstraßen) арқылы байланысты. Корбах – теміржол торабы, мұнда бұрын төрт теміржол желісі қиылысқан: біреуі Бриллон Вальд арқылы Рураймағына (Uplandbahn), біреуі оңтүстікке қарай Франкенберг арқылы Марбургке (Untere Edertalbahn және Burgwaldbahn), біреуі солтүстік-шығысқа қарай Волкмарсен арқылы Кассельге және біреуі оңтүстік-шығысқа қарай Вальдек арқылы Уабернге (Ederseebahn). Бад Вильдунгеннен Корбахқа дейінгі Ederseebahn желісі пайдаланылмайды. Кассельге дейінгі учаске 1998 жылдың 4 қазанында қайта ашылды (ол кезде Германияда теміржол желісін қайта жандандырудың алғашқы мысалдарының бірі болды). Корбах-Зюдке дейінгі учаске 1999 жылдың 29 қыркүйегінде, ал Untere Edertalbahn (Корбах-Зюд пен Франкенберг арасындағы учаске) 2015 жылдың қыркүйегінде, Келлервальд-Эдерзее ұлттық паркімен байланысу үшін қайта ашылды. Қазір Корбахтан Марбургке тікелей пойыз қатынасы бар, пойыздар әр екі сағат сайын жүреді. Корбах өз өлшеміне қарағанда, бір тас жолда екі теміржол стансасының болуымен ерекшеленеді, олардың екеуі де жұмыс істейді. Бастапқы станса ("Hauptbahnhof" – Басты станса) Ескі қаладан тым алыс болғандықтан, тағы бір станса ("Korbach Süd") 1,5 км оңтүстікке қарай салынды. 1997 жылы Корбахта екі айналма маршрутпен автобус қызметі іске қосылды. Бұл автобустар 40 минут сайын жүреді, соның салдарынан олар 20 минут сайын басты теміржол стансасында кездеседі. Сондай-ақ, жүйе қаланың маңызды жерлерін, мысалы, қала орталығын, қалалық аурухананы немесе мектеп орталығын екі маршрутқа да қосады. Корбахта екі әуежай бар, олар тек спорттық ұшу және жолсеру үшін пайдаланылады.