Юри Улуотс: Эстон саяхаты және мемлекеттік қайраткері

Кіріспе

Эстониялық саясаткер (1890–1945)

Юри Улуотс (13 қаңтар 1890 – 9 қаңтар 1945) – эстон премьер-министрі, журналист, көрнекті адвокат және Тарту университетінің құқық факультетінің профессор және деканы болған.

Ерте өмір

Улуотс 1890 жылы Эстония губернаторлығының Виек округіндегі Кирбла приходында (қазіргі Лääнеранна приходында) дүниеге келді және 1910-1918 жылдары Санкт-Петербург университетінде құқық тануды оқыды. Одан кейін 1944 жылға дейін Тарту университетінде рим және эстон құқығынан сабақ берді. Улуотс 1919-1920 жылдары "Кажа" газетінің редакторы, ал 1937-1938 жылдары "Постмииз" газетінің бас редакторы болды.

Саяси мансап

Улуотс 1920–1926 жылдары және 1929 жылдан 1932 жылға дейін Рийгикогуға, Эстония парламентіне сайланды. Ол 1938 жылдың 4 сәуірінен 1939 жылдың 12 қазанына дейін Рийгиволикогу (төменгі палата) спикері болды. Улуотс 1939 жылдан 1940 жылдың маусымына дейін премьер-министр қызметін атқарды, содан кейін Кеңес әскерлері Эстонияға еніп, Йоханнес Варес басқаратын жаңа Кеңес марионеттік үкіметін орнатты, ал Улуотстың конституциялық үкіметі жасырын (кейіннен эмиграцияға) кетті. АҚШ, Ұлыбритания және басқа батыс державалары коммунистік марионеттік үкіметті ешқашан мойындаған жоқ, олар оны және 1940 жылдың тамызында Эстонияны КСРО-ға қосып аннексиялауды заңсыз деп санайтын. 1940 жылдың шілдесінде Эстония президенті Константин Пэтс Кеңес оккупациялық күштерімен тұтқындалып, Ресейге депортацияланғаннан кейін профессор Улуотс Эстония конституциясына сәйкес президенттің міндеттерін атқаратын премьер-министр болды. 1941 жылы нацистер Кеңес оккупациялаған Эстонияға басып кірген кезде коммунистік үкімет құлатылды. 1941 жылдың 29 шілдесінде Улуотс Тартудағы нацистік әскери әкімшілігімен кездесіп, Эстонияны азат еткені үшін алғыс айтты және оған өз қарулы күштерімен тәуелсіз Эстония үкіметін құруға рұқсат беруді сұрады. Бірақ оның өтініші қабылданбады, нацистер оған Эстонияның өзін-өзі басқару басшысы болуды ұсынды, бірақ ол бас тартты. 1944 жылдың қаңтарында фронт Кеңес армиясымен бұрынғы Эстония шекарасына дейін ықпалдасты. Нарва эвакуацияланды. Юри Улуотс 1904–1923 жылдары туған барлық еңбекке қабілетті ер адамдарды неміс әскери қызметіне жазылуға шақырып, радио арқылы үндеу жасады. Бұл шақыру елдің барлық аймақтарынан қолдау тапты: 38 000 жас сарбаз неміс тіркеу орталықтарына келді. Фин армиясына қосылған бірнеше мың эстондық Фин шығанағы арқылы жаңадан құрылған Жергілікті қорғаныс күштеріне қосылып, Эстонияны кеңестік шабуылдан қорғауға тағайындалды. Мұндай соғысқа қатысу арқылы Эстонияның КСРО-дан тәуелсіздігі үшін батыстың қолдауын тартуға және соңында тәуелсіздікке қол жеткізуге болады деп үміттенілді. 1944 жылдың наурыз айында неміс оккупациясы кезіндегі жер астындағы қарсылық қозғалысы Эстония Республикасының Ұлттық комитетін құрды. 1944 жылдың сәуірінде комитет мүшелерінің көпшілігі неміс қауіпсіздік қызметтерімен тұтқындалды. Комитет немістердің күтілетін шығуы кезінде уақытша үкімет құруды мақсат етті, өйткені Қызыл Армия 1944 жылдың 2 ақпанында Эстония шекарасына жетті. 1944 жылдың 20 сәуірінде Ұлттық комитет Эстония Республикасының Сайлау комитетін таңдады. Комитет Константин Пэтстің Йоханнес Варесті премьер-министр қызметіне тағайындауының Кеңес кезеңінде заңсыз екенін және Улуотстың 1940 жылдың 21 маусымынан бастап президенттің міндеттерін атқарғанын анықтады. 1944 жылдың 21 маусымында Юри Улуотс Отто Тифті премьер-министрдің орынбасары етіп тағайындады. 1944 жылдың қыркүйегінде немістер шегінген кезде Улуотс Отто Тиф басқаратын жаңа үкімет тағайындады. 20 қыркүйекте Эстонияның ұлттық үкіметі жарияланды. Эстония күштері Тоомпеадағы үкімет ғимараттарын басып алып, неміс күштеріне кетуге бұйрық берді. Тифтің үкіметі Кеңес армиясы келгенге дейін Таллинден кетіп, жасырынды. Бірақ кабинет мүшелерінің көпшілігі кейін тұтқындалып, Кеңес билігінің түрлі репрессияларына ұшырады немесе Сібірдегі еңбек лагерлеріне жіберілді. Үкімет мүшелерінің қалған бөлігі Стокгольмге (Швеция) қашып кетті, онда ол 1944 жылдан 1992 жылға дейін эмиграцияда жұмыс істеді, сол кезде президент міндетін атқарушы премьер-министр Генрих Марк өзінің сенімхаттарын жаңа президент Леннарт Мериге тапсырды. 1945 жылы Швецияға келгеннен кейін, Улуотс асқазан рагынан қайтыс болды.

Uluots was elected to the Riigikogu, the Estonian parliament, for 1920–1926, and from 1929 through 1932. He was speaker of the Riigivolikogu (lower chamber) from 4 April 1938 to 12 October 1939. Uluots then served as prime minister from 1939 until June 1940 when Soviet troops entered Estonia and installed a new Soviet puppet government led by Johannes Vares, whereas Uluots' constitutional government went underground (and later, in exile). The communist puppet government was never recognized by the United States, United Kingdom and other western powers who considered it and the August 1940 annexation of Estonia into the USSR illegal. After the Estonian President Konstantin Päts was arrested by Soviet occupation forces and deported to Russia in July 1940, Professor Uluots became prime minister in the duties of the president as dictated by the Estonian constitution. When the Nazis invaded Soviet occupied Estonia in 1941 the communist government was overthrown. On July 29, 1941, Uluots met with the Nazi military government of Tartu, thanked them for freeing Estonia and asked them to allow him to form the government of independent Estonia with its owned armed forces; however, his request was turned down,and the Nazis offered him to head the Estonian Self Administration, but he refused. In January 1944, the front was pushed back by the Soviet Army almost all the way to the former Estonian border. Narva was evacuated. Jüri Uluots delivered a radio address that implored all able bodied men born from 1904 through 1923 to report for German military service (Before this, Uluots had opposed Estonian mobilization.) The call drew support from all across the country: 38,000 draftees appeared at German registration centers. Several thousand Estonians who had joined the Finnish army came back across the Gulf of Finland to join the newly formed Territorial Defense Force, assigned to defend Estonia against the Soviet advance. It was hoped that by engaging in such a war Estonia would be able to attract Western support for the cause of Estonia's independence from the USSR and thus ultimately succeed in achieving independence. In March 1944 the National Committee of the Republic of Estonia was formed by the underground resistance movement in German occupied Estonia. By April 1944 a large number of the committee members were arrested by the German security agencies. The Committee aimed to establish of a provisional government during expected German withdrawal as the Red Army had reached the border of Estonia on 2 February 1944. On 20 April 1944, the National Committee selected the Electoral Committee of the Republic of Estonia. The Committee determined that the Soviet era appointment of Johannes Vares as Prime Minister by Konstantin Päts had been illegal and that Uluots had assumed the President's duties from 21 June 1940 onwards. On 21 June 1944, Jüri Uluots appointed Otto Tief as deputy prime minister. As the Germans retreated in September 1944, Uluots appointed a new government, headed by Otto Tief. On 20 September, the Estonian national government was proclaimed. Estonian forces seized the government buildings in Toompea and ordered the German forces to leave. Tief's government left Tallinn prior to the Soviet army's arrival and went into hiding. But most of the cabinet members were later arrested and suffered various repressions by the Soviet authorities, or were sent to labour camps in Siberia. The remainder of the government fled to Stockholm, Sweden, where it operated in exile from 1944 to 1992 when Heinrich Mark, who was prime minister in duties of the president, presented his credentials to incoming president Lennart Meri. Four days short of his 55th birthday, Uluots died of gastric cancer shortly after arriving in Sweden in 1945.