Кіріспе
Металл иондарының тірі жасушаларға зиянды әсері
Олигодинамикалық әсер (грекше oligos, "аздаған" және dynamis, "күш") – металдардың, әсіресе ауыр металдардың, тіпті төмен концентрацияда да болатын биоцидтік әсері. Бұл әсер металл иондарының бактерияға қарсы әрекетімен байланысты, олар бактериялармен жанасқанда сіңіріліп, жасушалық мембраналарын зақымдайды. Бұл әсерді қазіргі заманда Карл Негели байқаған, бірақ оның себебін анықтамаған. Мыс есік тұтқалары мен күміс заттар да осы әсерді белгілі бір деңгейде көрсетеді.
Механизм
Металдар ақуыздардың тиолдық (SH) немесе аминдық (NH(1,2,3)) топтарымен әрекеттеседі, бұл микроорганизмдердің төзімділік қабілетін дамытуына себеп болатын әрекет ету механизмі. Мұндай төзімділік плазмидалар арқылы берілуі мүмкін.
Алюминий
Алюминий темір мен магниймен бәсекелесіп, ДНК, мембраналар немесе жасуша қабырғаларына байланысып, цианобактериялар, топырақ бактериялары және микоризалық саңырауқұлақтар сияқты микроорганизмдерге уытты әсер ететіні анықталды. Алюминий триацетаты (Бурау ерітіндісі) қысық қыздыратын, жеңіл антисептик ретінде қолданылады.
Антимон
Диарилстибин қышқылдарының ортоэстерлері – фунгицидтер және бактерицидтер, олар бояулар, пластиктер және талшықтарда қолданылады. Үш валентті органикалық антимон шистосомозды емдеуде қолданылған.
Арсен
Көптеген ондаған жылдар бойы, арсеник сифилис ауруын емдеу үшін медицинада қолданылды. Ол әлі күнге дейін қойға арналған шомытырлар, егеуқұйрықтарға қарсы у, ағаш сақтағыштар, арамшөптерді жоятын препараттар және басқа да пестицидтерде қолданылады. Арсеник адам организміне енген кезде улы болады.
Барий
Барий полисульфиді – жеміс және жүзім шаруашылығында қолданылатын фунгицид және акарицид.
Бисмут
Бисмут қосылыстары олардың қысық қылатын, қабынуға қарсы, бактерия өсімін тоқтататын және дезинфекциялық қасиеттері үшін қолданылып келген. Дерматологияда висмут субгаллаты әлі де жараны бітіруге арналған майлар мен ұнтақтарда, сондай-ақ қышқыл тері ауруларына қарсы препараттарда пайдаланылады. Бұрын бисмут сифилис және малярияны емдеу үшін де қолданылған.
Борон
Гликольдерден туындаған бор қышқылы эфирлері (мысалы, органоборатты құралым, Biobor JF) суы бар отын жүйелеріндегі микроорганизмдерді бақылауға қолданылады.
Мыс
Мыс ыдыстар сақталған суда аз мөлшерде мыс иондарын бөліп шығарады, соның арқасында 1 миллилитрде 1 миллион бактерияға дейін жететін фекальдық бактериялар өлтіріледі. Мыс сульфаты негізінен су резервуарларында, мал суару тоғандарында, жүзу бассейндерінде және балық аквариумдарында өсетін жасыл балдырларды (алгицид) жою үшін қолданылады. Көбелектің пайда болуын болдырмау үшін кейде бояуларға мыс 8-гидроксихинолин қосылады.
Алтын
Алтын тіс салындыларында қолданылады және бактериялардың өсуін тежейді.
Қорғасын
Дәрігерлер ішек қышымасынан бастап, оба сияқты жұқпалы ауруларға дейін түрлі ауруларды емдеу үшін әртүрлі қорғасын түрлерін тағайындаған. Қорғасын шарапты сақтауға немесе тәттілендіруге де қолданылған. Қорғасын арсенаты инсектицидтер мен гербицидтерде пайдаланылады. Кейбір органикалық қорғасын қосылыстары өнеркәсіптік биоцидтер ретінде қолданылады: тиометилтрифенилқорғасын – саңырауқұлаққа қарсы зат, мақта сақтағыш және майлаушы қоспа ретінде; тиопропилтрифенилқорғасын – кеміргіштерден қорғау үшін; трибутилқорғасын ацетаты – ағаш және мақта сақтағыш ретінде; трибутилқорғасын имидазолы – майлаушы қоспа және мақта сақтағыш ретінде қолданылады.
Жиде
Фенилкүркіз борлы және ацетаты сулы ерітінділерде 0,07% тиімді концентрацияда шырышты қабықшаларды дезинфекциялау үшін қолданылды. Токсикологиялық және экожтоксикологиялық себептерге байланысты фенилкүркіз тұздары қазір қолданылмайды. Дегенмен, кейбір хирургтар токсикологиялық ескертулерге қарамастан меркурохромды қолдана береді. Органикалық сынап қосылыстары жергілікті дезинфекциялауға (тимерсал, нитромерсол және мербромин) және медициналық препараттарда (тимерсал) мен астық өнімдерінде (метил және этил сынаптың түрлері) сақтаушы ретінде пайдаланылған. Сынап жиде ауруын емдеу үшін қолданылған. Каломель 1930 және 1940 жылдары нәрестелердің тіс шығу кезеңінде қолданылатын ұнтақтарда кеңінен қолданылды. Меркуриалдар сондай-ақ ауыл шаруашылығында инсектицидтер және фунгицидтер ретінде қолданылады.
Никель
Бактерияларға, ашытқыларға және саңырауқұлақтарға никельдің әсері әртүрлі болады.
Күміс
Бактериялардың метаболизмі 0,01–0,1 мг/л концентрациясындағы күміс иондарынан теріс әсер көреді. Сондықтан, күміс хлориді сияқты нашар еритін күміс қосылыстары да бактерицидтер немесе микробқа қарсы заттар ретінде әрекет етеді, бірақ одан да нашар еритін күміс сульфиді емес. Атмосфералық оттегінің болуында металл күміс күміс оксидінің түзілуіне байланысты бактерицидтік әсерге ие, ал күміс оксиді осы әсерді тудыруға жеткілікті дәрежеде ериді. Тіпті қатты күміс беті бар заттар (мысалы, дастарқан күмісі, күміс монеталар немесе күміс қағазы) бактерицидтік әсер етеді. Әскери қолбасшылар аурудан сақтану үшін жорықтарға күміс ыдыстар алып жүретін. Бұрын жараларға күміс қағазын немесе тіпті күміс монеталарды салу да кең таралған еді, себебі солай жасаудың да пайдасы бар еді. Күміс сульфадиазин кең аумақты күйіктерге қолданылатын антисептикалық май ретінде пайдаланылады. Теңіздегі ішуге жарамды суды тазарту үшін еріген күміс иондарымен коллоидты күмістің тепе-теңдік дисперсиясын қолдануға болады. Таллий сульфаты депилятор ретінде, сондай-ақ венериялық ауруларды, терідегі зең инфекцияларын және туберкулезді емдеу үшін қолданылған.
Қалай
Тетрабутильтин кемелерде судың тозуына қарсы бояу ретінде, өнеркәсіптік айналым су жүйелерінде шырыштың пайда болуын болдырмау үшін, бильгарзия ауруын қоздыратын тұщы су шаяндарымен күресу үшін, ағаш және тоқыма бұйымдарын сақтау үшін, сондай-ақ дезинфекциялауға қолданылады. Трициклогексилтин гидроксиді кене тозаңдарына қарсы қолданылады. Трифенилтин гидроксиді және трифенилтин ацетаты зеңге қарсы қолданылады.
Цинк
Цинк оксиді әлсіз антисептик ретінде және бояуларда ақ пигмент ретінде, сондай-ақ көбелектің өсуін тежеу үшін қолданылады. Мырыш хлориді ауыз шаю сулары мен дезодоранттардың құрамына жиі қосылады, ал мырыш пиритионы шашқа түсетін қышықтың алдын алуға арналған шампуньдерде кездеседі. Мырышпен қапталған (галвандалданған) төбелік бұйымдар балдырдың өсуіне кедергі жасайды. Мыс және мырышпен өңделген шатыр жапқыштары қолжетімді.
Қауіпсіздік
Әрбір металдың жекелеген уытты әсерінен басқа, көптеген металдар адамдарда және/немесе жануарларда бүйрекке зиянды (нефротоксикалық) әсер етеді. Кейбір металдар мен олардың қосылыстары адамдар үшін қатерлі ісік тудырушы (канцерогенді). Мысалы, қорғасын мен сынап сияқты металдар плацента арқылы өтіп, ұрықтың дамуына кері әсер ете алады. Бірнеше металл (кадмий, мырыш, мыс және сынап) металлотионеиндер деп аталатын ерекше ақуыздық кешендерді құрайды.