Кіріспе

Сомерсет аймағынан алынған, құрылыс материалы ретінде қолданылатын оолиттік әк тас – Бат тасы. Бұл кальций карбонатының ұсақ түйіршіктерден тұратын оолиттік әк тасы. Ол алғаш рет Орта юра кезеңіне жататын Комб Даун және Батгемптон Даун кен орындарынан, Сомерсет, Англиядағы Үлкен Оолит тобынан өндірілген. Оның балғын түсі Англияның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген Бат қаласына ерекше көрнектілік сыйлайды. Бат тасының маңызды ерекшелігі – ол "бос тас" деп аталады, себебі оны кез келген бағытта кесіп немесе "төртбұрышты" етіп өңдеуге болады, мысалы, шифер сияқты қабаттарға бөлінетін басқа тастардан өзгеше. Бат тасы Англияның оңтүстігінде шіркеулер, үйлер және теміржол вокзалдары сияқты қоғамдық ғимараттарды салу үшін кеңінен пайдаланылған. Кейбір карьерлер әлі де қолданыста, бірақ көпшілігі басқа мақсаттарға бейімделген немесе толықтырылуда.

Геологиялық құрылым

Бат тасы – бұл кальций карбонатының ұсақ түйіршіктерден тұратын оолиттік әктас. Ол Юра кезеңінде (195-135 миллион жыл бұрын) қазіргі Бат аймағының орнындағы аймақ тым жақын теңіздің астында болған кезде пайда болған. Теңіз шөгінділерінің қабаттары жиналды, ал жеке шар тәрізді түйіршіктер теңіз түбінде домалап, әкпен қапталып, Батониялық тас қатарын құрады. Микроскоп арқылы қарағанда, бұл түйіршіктер немесе оолиттер ("жұмыртқа тастар") – ооидтардан түзілген шөгінді тау жыныстары: концентрлі қабаттардан тұратын шар тәрізді түйіршіктер. Бұл атау грек тіліндегі "ооион" – "жұмыртқа" деген сөзден шыққан. Қатаң айтқанда, оолиттер 0,25–2 мм диаметрлі ооидтардан тұрады. 2 мм-ден үлкен ооидтардан тұратын тау жыныстары пизолиттер деп аталады. Олардың құрамында көбінесе ұсақ қабықша фрагменттері немесе тау жыныстарының сынықтары, кейде тіпті теңіз жануарларының шіріген қаңқалары кездеседі. Бат тасы Үлкен Оолит тобына жататын Чалфилд Оолит формациясының Бат Оолит мүшесі мен Комб Даун мүшесінен алынған.

Құрылыс тасы ретінде пайдалану

Бату тасының маңызды ерекшелігі – ол еркін тас, оны кез келген бағытта кесіп немесе «төртбұрыштай» жасауға болады, мысалы, шифер сияқты қабаттары бар басқа тастардан өзгеше. Рим және орта ғасырларда Бату тасы тұрғын және діни ғимараттарда, сондай-ақ көпірлер сияқты азаматтық құрылыс жобаларында кеңінен қолданылған. 1738 жылы негісталған Ревматикалық аурулар жөніндегі Корольдік ұлттық аурухананы Джон Вуд Ұлы жобалап, Бату тасымен салған. Ғимаратта Бату тасынан салынған әдемі қақпақ бар, ол мейірімді самариялықтың параболасын бейнелейді. Лансдаун төбесіндегі Сент-Стефан шіркеуі Бат қаласының оңтүстігіндегі Лимпли-Сток кенінен алынған әк тастан салынған. Бұл материал Баттың өзінен тыс жерлерде де жиі қолданылған. 1810 жылы Бату тасынан салынған Клавэртон сорғы станциясы Авон өзенінен Кеннет және Авон каналына суды Авон өзенінің ағысының күшімен сорғылайды. Тас Дундас су құбырының құрылысында да қолданылған, ол ұзын, үш аркасы бар және Дорилік пилястрлармен және екі жағында балюстрадалармен Бату тасынан салынған. Бристоль соборының көп бөлігі Бату тасынан салынған, ал Уиллс ескерткіш ғимаратының ең ірі бөлігі – Уиллс мұнарасы Бату және Клипшам тасымен қапталған темірбетоннан тұрғызылған. Бристольдің Кэбот мұнарасы да Бату тасымен қапталған. Арноның триумф аркасы шамамен 1760 жылы Бату тасынан салынған, кейіннен қазіргі орнында қайта құрылғанша бөлшектелген. 19 ғасырдың Уэстон-супер-Мэр қаласының көп бөлігін жобалаған архитектор Ханс Прайс Бату тасын ұнатқан. Барнстаблде 1855 жылы салынған «Мал өкіметі» Бату тасынан салынған. Лондонда неоклассикалық грузин стиліндегі Ланкастер үйі 1825 жылы король Георг III-тің екінші ұлы Йорк және Олбани герцогы үшін Бату тасынан салынған, сондай-ақ 1824 жылы Челсидегі Сент-Люк шіркеуі және Мәсіх Патша шіркеуі (Блумсбери) сияқты бірнеше шіркеулер де осы тастан салынған. Веллингтон герцогтарының қалалық үйі Апсли үйі 1-ші герцогтың тапсырысымен Бату тасымен қапталған, ал бастапқы қызыл кірпіш жабылып қалған. Редингте 1839 жылғы Корольдік Беркшир ауруханасының алғашқы ғимараты және 1860 жылдары салынған қосымша қанаттары шиферлі шатырлармен Бату тасынан салынған. Қазір бұл ғимараттар Англия мұрасымен II* дәрежелі тізімге енгізілген. 1860 жылы жақын маңдағы Рединг теміржол станциясы, мұнарасы мен сағатымен бірге, Ұлы Батыс теміржолы компаниясының тапсырысымен Бату тасынан салынған, сондай-ақ компания Чиппенхам станциясының құрылысында да осы тасты қолданған. Бату тасынан салынған басқа да сарайларға Гаткомб паркі, Голдни Холл, Тинтесфилд, Саут Хилл паркі және Спечли паркі жатады. 2002 жылы Труро соборының шығыс бөлігі толығымен жаңартылып, қалпына келтірілді, сәнді Бату тасының бір бөлігі тозуға төзімді Сайрефорд тасымен ауыстырылды. 2005 жылы батыс фасады да осылай қайта жаңартылды.

Кен орындары

Бат тасы Сомерсеттегі Комб Даун және Батемптон Даун кен орындарында жер астынан өндірілді, сондай-ақ Уилтширдегі әртүрлі жерлерде, оның ішінде Бокс және Коршемде Бокс туннелі қазылған кезде де өндірілді. 18 ғасырдың басында Ральф Аллен тасты Бат қаласының өзінде қолдануды насихаттады және оның мүмкіндіктерін Приор Парктегі өз сарайында пайдаланған арқылы көрсетті. Лондондағы ғимараттарға тас жеткізуге жасаған сәтсіз тырысынан кейін Аллен Бат тасының құрылыс материалы ретіндегі қасиеттерін көрсететін ғимаратты құрығысы келді. Ол Комб Даун және Батемптон Даун кен орындарындағы тас карьерлерін сатып алды. Осыған дейін карьер жұмысшылары әртүрлі өлшемдегі тас блоктарын дөңгелектеп қазып шығарған. Ал оның ерекше классикалық фасадаларын жасау үшін ағаштан нақты, тік қиықтары бар тас блоктарын кесу қажет болды. Ерекше бал түсті Бат тасы Георг дәуіріндегі қаланы салу үшін қолданылды. Тас "бөлме және тірек" әдісімен өндірілді, онда төбенің сақталуын қамтамасыз ету үшін тас тіректер қалдырылып, камералар қазылды. Аллен Комб Даундағы шахтасынан тасты төмен қарай, қазір Ральф Аллен жолы деп аталатын, Приор Паркінің қасында өтетін теміржол желісін салды, одан тас Кеннет және Эйвон каналындағы Бат Локстағы кемежайға жеткізіліп, Лондонға тасымалданды. 18 ғасырда Брэдфорд-он-Эйвон маңындағы Бадбери және Коршемдегі кен орындарын Метхьюен және Норти отбасылары дамытты. Монктон Фарлидегі шахта Солсбери епархиясымен тас қазып алушыларға жалға берілді. Бат тасын жер астынан өндіру Коршем аймағында бұрынғы көлемнен азайтылған, бірақ жалғасуда. Мысалы, HeidelbergCement тобының бөлігі болып табылатын Hanson Bath & Portland Stone, Пиквиктің оңтүстік-батысындағы Хадсвелл ауданында Хартэм Парк жер асты карьерін басқарады. Bath Stone Group "Сток Хилл" кен орнын басқарады.

Қораптағы шахта

Қорап шахтасы тас өндіру жұмыстарынан пайда болған туннельдер желісінен тұрады. Тас өндіру Римнің Ұлыбританияны жаулаған кезінде басталды және 1968 жылы тоқтатылды. Шахта қазіргі кезде ойын-сауық мақсатындағы жер асты сапарларына танымал, және көптеген жартастарға пана болып табылады. Ұлыбританиядағы үлкен атқозғаш жартасының жалпы санының 10%-ға дейін осы шахтада кейде пайдаланады, ал осы жерде осы түрдің ең көп дегенде 230 жеке дарабы саналған. Кішкентай атқозғаш жартасы да осы шахтаны пайдаланады, сондай-ақ төрт Myotis түрі: мұртты жартас, Брандт жартасы, Наттер жартасы және Даубентон жартасы да мекендейді.

Комб Даун және Батемптон Даун кен орындары

Комб Даун және Батемптон Даун кен орындары 17-18 ғасырларда пайда болған, олар "бөлме және тірек" әдісімен тас өндіруге арналған. Бұл әдіс бойынша камералар қазылып, олардың арасындағы төбесін ұстап тұру үшін тас тіректер қалдырылған. 1872 жылғы Тау-кен заңына дейін туннельдер мен қуыстарды тастау жоспарлары жасалмаған. Шындығында, бұл зауыт ешқашан қолданылмады. Карьер аумағының басқа бөлігінде Корольдік әуе күштерінің No10-шы истребительдер тобының штабы құрылды. RAF Box кейіннен RAF Rudloe Manor деп аталды және бірқатар байланыс функцияларын қамтыды, соның ішінде No1 сигнал бөлімі, Қорғаныс байланыс желісінің басқарушысы, No1001 сигнал бөлімінің бөлімшесі және RAF Provost & Security қызметінің штабы. No1SU және CDCN екеуі де карьер кешеніндегі бекіністерде орналасқан, сонымен қатар Англияның оңтүстік-батысы үшін RAF аймақтық басқару орталығы да болды. Ерте суық соғыс кезеңіндегі британдық қорғаныс доктринасы Лондон қиратылған жағдайда ұлттық басқаруды қабылдау үшін Лондоннан тыс резервтік орналасқан жердің қажеттілігін көрсетті. Corsham-дағы карьер кешені осы мақсатқа таңдалды және 1950 жылдары нысанды дамыту жұмыстары басталды. Ядролық шабуыл қаупі туған жағдайда, үкімет Лондоннан пойыз немесе тікұшақпен эвакуацияланады деп есептелді. Бұл нысан Премьер-министрге, Кабинетке, Корольдік әуе күштерінің, Корольдік теңіз күштерінің және Британ армиясының командирлеріне, сондай-ақ мемлекеттік қызметкерлер мен әскери қызметшілерге қауіпсіз баспана беретін еді. Кешенде 4000-ға жуық адамға арналған тұрғын үйлер мен тамақтандыру, аурухана, электр энергиясын өндіру және радиация немесе басқа да қауіптерден ластанған сыртқы ортадан кешенді қорғау мүмкіндігі болды. Қорғаныс нысандары Stockwell, Turnstile, Hawthorn және Burlington сияқты түрлі кодтық аттармен белгіленген, олар әскери басқару және бақылау, сақтау және ұлттық үкіметтің резервтік орны қызметтерін атқаратын. Карьер кешенінің кейбір бөліктері ядролық шабуылға төзімді болу үшін нығайтылып, қосымша қолдау шараларымен жабдықталды. 1990 жылдардың ортасында Совет Одағының ыдырауынан және суық соғыстың аяқталуынан кейін нысан тоқтатылды және күтімге берілді. Жер учаскесі сатылымға қойылды, бірақ жер үстіндегі нысандарды пайдалануды жалғастыру үшін жеке қаржыландыру қажеттілігі болды. Corsham Computer Centre 1980 жылдары Hudswell карьеріне салынды, ал қазіргі қолданылу мысалдары қорғаныс мекемелерін ғана емес, сонымен қатар Eastlays (Гастардқа жақын) шарап погребін және Monk's Park (Нестонға жақын) магниттік тасымалдағыштарды (сыртқы деректерді сақтау үшін) қамтиды. Монктон Фарлидегі кен орны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде орталық оқ-дәрі қоймасы ретінде пайдаланылды. Әскерилер пайдаланбаған учаскесі қазір Браунның ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын Фолли нысанының бөлігі болып табылады.

Кен орындарын қалпына келтіру

1989 жылы коммуналдық қызметтерді жүргізетін мердігер күтпеген жерден Комб Даун кен кешенінің бір бөлігіне қазба жұмыстары кезінде бұзып кірді. Бұл жергілікті халықтың алаңдаушылығын тудырды, нәтижесінде сол кездегі Бат қалалық кеңесі кендердің жағдайын зерттеу үшін зерттеулер тапсырды. Кендердің өте қауіпті күйде екені анық болды және кейбір сарапшылар оларды Еуропадағы ең ірі, ең беткі және тұрақсыз кендердің бірі деп санайды. Кендердің шамамен 80 пайызы, биіктігіне дейін және жалпы ауданы шамамен болатын, жер бетінен кем және кейбір жерлерде тіпті кем қалыңдыққа ие болды. 1999 жылдың наурыз айында сол кездегі Қоршаған орта, көлік және аймақтар департаменті (DETR), қазір Қоғамдастықтар және жергілікті басқару департаменті деп аталады, 1982 жылғы Қаңғыбас жерлер туралы заңға негізделген Жерді тұрақтандыру бағдарламасын жариялады. Жұмыстарды бастау үшін Парламенттік жарлық құралы (2002 ж. № 2053) қажет болды. Ескі кен ішін толтыру үшін көбік бетонды материал ең жақсысы деп таңдалды. Шамамен көбік бетон жер астындағы беткей кендерге орналастырылды, бұл Ұлыбританияда көбік бетонды қолданудың ең ірі мысалы болды.