Кіріспе

Бұл мақала әлемнің әртүрлі зоогеографиялық аймақтарындағы құстардың эндемизмі туралы ақпарат беретін мақалалар сериясының бір бөлігі.

Эндемизмнің үлгілері

Қазіргі заманғы таксономия бойынша Филиппинде 237 құс түрі эндемик ретінде тіркелген. Олардың көпшілігі белгілі бір аралдармен, әсіресе Лусон, Минданао және Палаванмен шектелген. Филиппинде танылған эндемик түрлердің саны соңғы жылдары көбейді, негізінен түрлердің «бөлінуі» және аз дәрежеде бұрын белгісіз түрлердің табылуы себепті. Мысалы, бұрынғы түр – филиппин сұрғылы (Ninox scutulata) жеті түрге бөлінді, қазір олар осы немесе сол бобок деп аталады (Лусон бобогы, Миндоро бобогы және т.б., төмендегі тізімді қараңыз). Тағы бір мысал – бұрынғы тариктик мүйізқұйрықтың (Penelopides panini) төрт немесе бес жеке түрге бөлінуі (Висаян мүйізқұйрығы, Лусон мүйізқұйрығы, Миндоро мүйізқұйрығы, Минданао мүйізқұйрығы және мүмкін Самар мүйізқұйрығы, оның Минданао мүйізқұйрығынан ерекшелігі талқыланып жатыр). Үлкен жалынбастың (Chrysocolaptes lucidus) бөлінуі де осыған ұқсас мысал. Үлкен жалынбас сегіз түрге бөлінді, олардың төртеуі Филиппинге тән (Лусон жалынбасы, сары бетті жалынбас, күлгіш дақты жалынбас және қызыл басты жалынбас). Бөлінуден басқа, түрлердің көптеген түрлері жаңа отбасыларға қайта жіктелді, әсіресе баблерлерге қатысты, олардың көпшілігі қазір Locustellidae (шоқыштар) немесе Zosteropidae (ақкөзділер) отбасына жатқызылды. Таксономия қалай ұйымдастырылғандығына қарамастан, Филиппиннен басқа елдерде эндемик құс түрлерінің саны осы деңгейде сирек кездеседі. Индонезия, Бразилия және Австралия Филиппинді басып өтеді, бірақ олар әлдеқайда ірі елдер. Филиппинде жеті ерекше Эндемик Құс Аймағы бар: (1) Миндоро, (2) Лусон, (3) Негрос және Панай, (4) Себу, (5) Минданао және Шығыс Висая, (6) Сулу архипелагы және (7) Палаван. Филиппин құстарының эндемикасы туралы сөз болғанда, рабдорнистерге ерекше назар аудару керек. Бұл құстардың басқа түрлермен байланысы ұзақ уақыттан бері даулы. Бұрын көптеген таксономистер рабдорнистерді Филиппинге ғана тән құстардың ерекше эндемик отбасысы (Rhabdornithidae) деп санаған. Басқа таксономистер рабдорнистерді шығушылардың (Certhiidae) бір түрі деп есептеген. Соңғы зерттеулер рабдорнистерді қарғалар тұқымдасына (Sturnidae) жататын туыс деп қарастырады, бірақ бұл көзқарас одан әрі қайта қаралуы мүмкін. Қазіргі уақытта рабдорнистердің төрт түрі танылған (жолақты, ұзын мұрынды, жолақты кеуделі және Висаян). Рабдорнистер Филиппиннің эндемик туысы болып табыла ма, жоқ па, төрт рабдорнис түрінің барлығы да Филиппинге тән. Филиппин құстарының көптеген түрлері Сулавесидің солтүстігіндегі Талауд аралдарында да кездеседі, ол Индонезияның бір бөлігі болып табылады. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл құстар Филиппиннің эндемиктері емес. Алайда, Талауд аралдарының шағын көлемі мен шалғай орналасқан жерін ескере отырып, оларды іс жүзінде Филиппиннің эндемиктері деп санауға болады. Жеке жағдайлар төменде талқыланады. Филиппиннің эндемик түрлерінің көпшілігі сирек және құрып кету қаупі бар; екі құстың жойылып кеткен болуы мүмкін.

Қиын жағдайлар

Филиппиндік қызғылт көгершіннің филиппиндік түрі, Macropygia phasianella, кейбір мамандар тарапынан филиппиндік көгершін, Macropygia tenuirostris жеке түр деп есептеледі. Алайда, Борнеода табылған құстың түрі M. phasianella, M. tenuirostris немесе жеке түр деп санау әлі белгісіз. Қазіргі уақытта филиппиндік көгершін эндемиктер тізіміне енгізілмеген. Филиппиндік жағалы көгершін, Streptopelia dusumieri, Борнеоның солтүстігінде тіркелген, бірақ 1960 жылдан бері кездеспеген. Бұл құс сондай-ақ Мариан аралдарының кейбіреулеріне әкелінген. Оның Борнеодағы қазіргі кездесуі расталмағандықтан және Мариан аралдарындағы кездесуі адамның әрекетімен байланысты болғандықтан, бұл құс Филиппиннің эндемиктер тізіміне енгізілген. Сұр императорлық көгершін, Ducula pickeringii, Филиппин архипелагының оңтүстік және оңтүстік-батысындағы бірнеше кішкентай аралдарда, негізінен Сулу теңізіндегі аралдарда және Палаванның жағалауында табылған. Бұл көгершіннің таралған аралдардың көпшілігі Филиппиннің құрамына кіреді, бірақ ол Индонезиядағы екі арал тобында да кездеседі (Шығыс Борнеодан өте кішкентай Дерауан аралдары және Сулавесиден солтүстікке қарай орналасқан үлкен Талауд арал тобы). Бұл құс Филиппиннің эндемиктер тізіміне енгізілмеген. Көк бауырластың (Tanygnathus lucionensis) Талауд аралдарында кездесетін түрі де бар. Сондықтан бұл құс Филиппиннің эндемиктер тізіміне енгізілмеген. Мантанани совы Малайзияның (Борнео) Сабах жағалауындағы кішкентай Мантанани аралының атымен аталған. Алайда, Малайзияның осы кішкентай аралынан басқа, бұл құс Филиппиннің бірнеше кішкентай аралдарында табылған: Сибуту, Таблас, Ромблон, Палаванның солтүстігіндегі Каламиан аралдары, Куйо арал тобы. Бұл құс Филиппиннің эндемиктер тізіміне енгізілген. Біркелкі шаянның (Aerodramus vanikorensis) филиппиндық түрі (бұрын арал шаян деп аталған) Халықаралық орнитологиялық комитет тарапынан жақында жаңа түр деп белгіленді – Амелин шаян (Aerodramus amelis). Амелин шаян Филиппиннің эндемиктер тізіміне енгізілген. Тариктикалық мүйізқұйрықтың Самар түрінің (Penelopides samarensis) жеке түр екендігі немесе Минданао мүйізқұйрығының (Penelopides affinis) түрі екендігі туралы мамандардың пікірлері әртүрлі. Бұл құс Филиппиннің эндемиктер тізіміне енгізілген. Көк көк питта (Erythropitta erythrogaster) жақында Австралиялық "қызыл ішкі" питта тобынан бөлінді. Бұл питта Филиппиннің барлық аймақтарында және Индонезияның Талауд арал тобында кездеседі. Қазіргі уақытта ол Филиппиннің эндемиктер тізіміне енгізілген. Филиппин бульбулінің (Hypsipetes philippinus) Миндоро және Висай түрінің жеке түрлер ретінде жіктелуі мүмкін, сәйкесінше Миндоро бульбулі (Hypsipetes mindorensis) және Висай бульбулі (Hypsipetes guimarasensis), бірақ мамандар арасында әлі келісім жоқ. Қазіргі уақытта Филиппиннің эндемиктер тізіміне тек Филиппин бульбулі ғана енгізілген. Азиялық көк жұлдыз құсының (Irena puella) Палаван түрі Ирена твиддалиидің (Irena tweeddalii) басқа түрі болуы мүмкін. Бұл мәселе әлі талқыланып жатқандықтан, бұл құс Филиппиннің эндемиктер тізіміне енгізілмеген. 2021 жылғы Халықаралық орнитологиялық комитет Филиппиннің эндемиктер санын арттыратын бірнеше бөліністерді мақұлдады. Олар: а) Тігіс құйрықты қарғаның (Corvus enca) филиппиндық түрлері екі жаңа түр ретінде анықталды: кішкентай қарға (Corvus samarensis), Филиппиннің негізгі аралдарында кездеседі, және Палаван қарғасы (Corvus pusillus), Палаванда кездеседі. б) Филиппиннің эндемигі сары түсті бульбулінің (Hypsipetes everetti) Камигуин түрі жаңа түр ретінде анықталды. Жаңа түрдің аты – Камигуин бульбулі (Hypsipetes catarmanensis). в) Эндемикалық қара таждары бар Sterrhoptilus nigrocapitatus түрі бөлінді, Лусон аралынан табылған түрі Calabarzon babbler (Sterrhoptilus affinis) деп аталды. г) Азиялық көк жұлдыз құсының (Irena puella) Палаван түрі жаңа түр ретінде анықталды, ол Палаван көк жұлдыз құсы (Irena tweeddalli) болып табылады. д) Эндемикалық жалынды гүлдеген (Dicaeum anthonyi) екі түрге бөлінді: сары гүлдеген (Dicaeum anthonyi) және жалынды гүлдеген (Dicaeum kampalili). Түпнұсқа ағылшын тіліндегі атау құстың Минданао түрінде сақталды, ол жаңа латынша атау алады, ал құстың түпнұсқа латынша аты Лусон түрінде сақталды, ол жаңа ағылшынша атау алады. е) Тау серинінің (Chrysocorythus estherae) Минданао түрі Индонезия түрлерінен бөлінді, жаңа атауы – Минданао серині (Chrysocorythus estherae). Эвереттің ақ көзі (Zosterops everetti), бұрын Оңтүстік-Шығыс Азияда, оның ішінде Филиппин аралдарында кең таралған деп саналған, 2020 жылғы Халықаралық орнитологиялық комитеттің құс тізімінің қайта қарауымен бөлінді, енді Эвереттің ақ көзі Филиппиннің оңтүстігімен және Индонезияның Талауд арал тобымен шектелген. Бұл құстың басқа аймақтардағы түрі енді Хьюмнің ақ көзі (Zosterops auriventur) деп аталады. Эвереттің ақ көзі Филиппиннің эндемиктер тізіміне енгізілмеген, өйткені ол Талауд аралдарында да кездеседі. Жақындағы таксономиялық өзгерістер Филиппиндегі эндемик бабблер түрлерінің санын күрт азайтты. Он бір эндемик филиппин түрлері, бұрын бабблерлер деп саналған, ақ көз отбасысына (Zosteropidae) қайта жіберілді. Сонымен қатар, екі эндемик бабблер цистикола отбасысына (Cisticolidae) қайта жіберілді, үш эндемик бабблер "жердегі қарлығаштар" деп аталды және шөпшілдер отбасысына (Locustella) жіберілді, ал бір эндемик бабблер қарғаларға айналдырылды және ескі дүние қарғаларына (Muscicapidae) жіберілді. Бұл өзгерістер Филиппиннің эндемик түрлерінің жалпы санына әсер етпейді, бірақ эндемик түрлерді жаңа отбасыларға көшірді.