Кіріспе

Тізбекті аралар мен тізбекті араны пайдаланудың ерекше тәуекелді басқару әдістері бар. Тізбекті аралар көптеген қозғалтқышты қуатпен жұмыс істейтін электр құралдарына тән қауіпсіздік мүмкіндіктерін қамтиды. Өндірушілер қауіпсіздікті жақсарту үшін көптеген конструкциялық ерекшеліктерді ойлап тапты. Кейбір мүмкіндіктер де-факто стандартқа айналды, ал басқалары белгілі бір аймақтарда заңмен міндетті. Жұмыс істеуге кіріспес бұрын оператор араны тексеруі және барлық қауіпсіздік мүмкіндіктері дұрыс жұмыс істеген жағдайда ғана оны пайдалануы тиіс. Қосымша қауіпсіздік мүмкіндіктері тізбекті ара өндірушілеріне маңызды коммерциялық артықшылық береді. Компаниялар уақыт өте келе жаңа мүмкіндіктерді әзірлеп келеді. Тізбекті аралардың көптеген қауіпсіздік мүмкіндіктері кері соққы мәселесіне бағытталған, одан аулақ болуға тырысады (тізбек пен бағана дизайны) немесе егер ол орын алса, жарақат алу қаупін азайтуға тырысады (тізбекті тежегіштер). Тізбекті араға енгізілген қауіпсіздік мүмкіндіктерінен басқа, операторлар арнайы қауіпсіздік киімдерін киюі керек. Көптеген ескі араларда мұндай мүмкіндіктердің азы немесе мүлдем болмайды, сондықтан оларды пайдалану кезінде ерекше сақтық қажет.

Тізбек

Желі тізбегі жетекші тағанмен және арамен дұрыс сәйкес келуі керек. Тізбекті ара өндірушілер әрбір ара үлгісі үшін қолайлы тізбектерді көрсетеді. Ең жақсы қауіпсіздік үшін тізбек дұрыс өткірленген болуы тиіс. Бір маңызды өткірлеу параметрі – тереңдік өлшегішін реттеу. Тереңдік өлшегіші – әрбір кесу тісінің алдындағы кішкентай болатты шығыңқы. Кесу жиегі мен тереңдік өлшегішінің биіктігі арасындағы айырмашылық кескішпен алынатын ағаш тілімінің қалыңдығын анықтайды. Егер тереңдік өлшегіші тым төмен болса, кескіш ағаштан тым терең тіліп алады, араны басқару қиын болады және кері соққыға ұшырау ықтималдығы артады. Кейбір тізбектерде әр кескіш буынының алдында қорғаушы буындар да болады. Қорғаушы буын тереңдік өлшегішінің алдыңғы жиегінің кішкентай диаметрлі нысандарға, мысалы, кішкентай бұтақтарға ілігіп қалуын немесе онымен тікелей жанасқанда қарапайым ағашпен байланысуын азайтады.

Қайтаруды азайту

Қайта соғу негізінен, бағананың жоғарғы төрттен бір бөлігінде орналасқан "қайта соғу аймағында" тізбекпен кесуден туындайды. Торбаның қысылу күшін күшті серіппе қамтамасыз етеді. Тізбекті тежегіштің екі мақсаты бар. Біріншіден, оны позицияны өзгерту, кесулер арасында жылжу немесе жартылай ашық газды қажет ететін суық тілімдеуді бастау кезінде тізбекті бекіту үшін пайдалануға болады. Әйтпесе, бұл тізбектің бақылаусыз қозғалысына әкеледі, бұл ескі аралардағы үлкен қауіп. Екіншіден, тізбекті тежегіш операторды жүріп бара жатқан тізбекпен соқтығысудан қорғау үшін қайта соғу жағдайында автоматты түрде іске қосылуы мүмкін. Тіпті тұрақты тізбек соққанда да ауыр жарақаттар болуы мүмкін, бірақ қозғалатын тізбекпен соқтығысудан болатын жарақаттарды азайтуға бағытталған кез келген шара операторлар үшін үлкен пайда әкеледі. Қайта соғудан болатын жарақаттар көбінесе бас, бет, мойын және иыққа тиеді; жүріп бара жатқан тізбек қатысқан жағдайда, мұндай жарақаттар әдетте өте ауыр, көбінесе деформациялайтын және кейде өлімге әкелетін болады. Тізбекті тежегішті негізінен жоғарғы қол сақшысын алға қарай итеріп тежегішті қосу және артқа тартып ажырату арқылы қолданылады. Серіппелі механизм төтенше жағдайларда күшті тежеуге мүмкіндік береді және толық қуатпен жұмыс істеп тұрған тізбекті бір секундтың уақ бөлігінде тоқтатуға қабілетті. Сәйкесінше, оны қайта орнату үшін айтарлықтай күш қажет болуы мүмкін. Тізбекті тежегішті оператор қасақана немесе қайта соғу күші арқылы автоматты түрде қосуы мүмкін. Бірінші жағдайда оператор әдетте сол білегін бұрып, жоғарғы қол сақшысын қолының арқасымен алға қарай итереді, ал оны қайта орнату үшін саусақтарымен алға созылып, жоғарғы қол сақшысын артқа тартады. Қайта соғу болған жағдайда оператордың сол қолы тұтқадан күшпен алынып тасталуы мүмкін және жоғарғы қол сақшысы оның қолына тиіп, тізбекті тежегішті қосуға мәжбүрлейді. Husqvarna модельдері жоғарғы тұтқа мен тізбекті тежегіш арасында байланыс құрылғысын да қамтиды, егер араның бағанасы кенеттен жоғары көтерілсе, тежегішті қосады. Бұл "инерциялық" тізбекті тежегіш деп аталады және оператордың сол қолы тұтқадан алынбаған жағдайда да тізбекті тежегішті қосуға мүмкіндік береді. Тізбекті тежегіш тізбекті бағанаға өткізбеу үшін тізбекті кезегенде де пайдалы болуы мүмкін, өйткені ол тізбек сырғанамай тұрып, берік файлдауға мүмкіндік береді. "Жабық" жоғарғы қол сақшылары қозғалысты шектейді және тұтқаның төменгі бөлігінде (оператордың көзқарасы бойынша араның сол жағында) тұтқа ұсталғанда, әдетте оңнан солға қарай тілімдеу үшін қолданылатынын ескермейді. Бұл жағдайда оператордың басы, мойны және иықтары араның кесу жазықтығынан тыс болады және қайта соғу болған жағдайда да, көбінесе соққыға ұшырамайды.

Тізбекті арақпен қайтару

Тізбектің кері соққысы тізбек жұмыс істеп тұрғанда, баған ұшы салыстырмалы түрде үлкен немесе қимылсыз нысанға тиген кезде пайда болуы мүмкін. Баған ұшының кері соққыға ең көп бейім бөлігі "кері соққы тоқсаны" деп аталады. Бағанның бүйінінен қарағанда, кері соққы тоқсаны – бағанның орта сызығы бойымен өтетін және алдыңғы тіректен жоғары қарай, 90 градус бұрышпен орналасқан сызықтар арасындағы 90 градустық бөлік. Егер тізбектің осы бөлігі, мысалы, ағашқа тисе, тізбек бастапқыда ағашты кеседі, бірақ сонымен қатар бағанды жоғары қарай итетін реакциялық күшті де тудырады. Баған көтерілген сайын тізбек ағашқа күшпен басылып, одан да жоғары көтеріледі. Бір секундтың ішінде тізбек ағашқа қатты кіріп, бағанды операторға қарай лақтырып жіберуі мүмкін, бұл өте ауыр жарақаттарға немесе өлімге әкелуі мүмкін. Толық кері соққының күші соншалық, егер оператордың басы, мойны немесе иықтары баған жазықтығында болса, ол оған сөзсіз тиеді. Осы кезде оператор тізбекті тежеп тұру құрылғысы мен қорғаныш киімдеріне сүйеніп, жарақаттан немесе одан да нашар жағдайдан сақтануы керек. Бағанның жоғарғы жағымен кесу кезінде ағаш қозғалғанда кенеттен қысылып қалса, кері соққының тағы бір түрі пайда болуы мүмкін. Бұл жағдайда ара операторға қарай кері тартылуы немесе ұшы қысылып, классикалық ұштық кері соққыға өтуі мүмкін. Кері соққы сәтсіз немесе дұрыс орындалмаған тесік жасау кесімінен де туындауы мүмкін. Тесік жасау – арнайы техниканы қажет ететін мамандық, сондықтан тиісті оқытусыз оны жасауға тырыспаңыз.

Қайта кернеуді азайту жүйелері

Операторларды оқыту – кері соққыны болдырмаудың ең тиімді құралы. Бараның ұшы мен қатты денелердің жанасуын болдырмау арқылы кері соққыдан аулақ болуға болады. Оператор басын және денесін бараның кесу жазықтығынан тыс ұстаса, кері соққы болған жағдайда жарақат алудан сақтануға болады. Ұсыныс: егер оператор бараның бүйіріндегі логотипін оқи алмаса, ол кесу жазықтығына тым жақын және қауіпсіздік үшін солға қарай иеленуі керек. Осыған байланысты тізбекті дұрыс қайрау қауіпсіздік үшін маңызды. Доғарған тізбек нашар кесіледі және оператордың шаршауына, сондай-ақ бараның жүктемесінің артуына әкеледі. Тереңдік өлшегіштері тым төмен болса, тізбек ағашқа жабысып, қауіпсіз тізбектің артықшылықтарын жояды. Тізбектің дизайны кері соққыны азайтуда маңызды рөл атқарады. Ескі, қауіпсіздік ескерілмеген конструкцияларда тек тістер мен тереңдік өлшегіштері болған. Егер бір зат тізбекке күшпен енгізілсе, тереңдік өлшегішіндегі қатты жиек болғандықтан, ол шетелдік денемен толық байланысып, толық кері соққыға түсуі мүмкін. Тереңдік өлшегіштерін мұқият қайрап, алдыңғы жиегіне дейін радиус жасау тәуекелді азайтады. Жаңа тізбектердегі көлбеу жетектегі сілтемелер тереңдік өлшегіш алдындағы кеңістікті толтырып, жабысуға бейімділікті одан әрі азайтады. Толық қауіпсіздік тізбектерінде кесу сілтемелері арасында қосымша буферлік сілтемелер болады, бұл тізбектің бойымен тереңдік өлшегіш биіктігін сақтап, кері соққы қаупін ең төменгі деңгейге дейін төмендетеді. Толық қауіпсіздік (буферлі) тізбектері көбінесе тұрмыстық және бастапқы деңгейдегі араларға заводтық жиынтық ретінде орнатылады. Қазіргі заманғы "кәсіптік" тізбектер толық қауіпсіздік тізбектеріне қарағанда кесу өнімділігі жоғары, ал олардың жоғары тәуекелін оператордың біліктілігінің жоғары деңгейімен өтеуге болады. Бірақ шындығында, олар жақсартылған тереңдік өлшегіш дизайнының арқасында дәстүрлі тізбектерге қарағанда қауіпсіз. Бараның дизайны кері соққы қаупін азайтуға да ықпал етеді. Бара ұшының радиусы неғұрлым үлкен болса, кері соққы қаупі де соғұрлым жоғары болады, себебі үлкен ұшпен байланыс деңгейі жоғары болады. Тұрмыстық сыныпты аралар, альпинистік аралар және бастапқы деңгейдегі кәсіптік аралар әдетте өте кішкентай ұштарға ие. Ағаш кесу және құлатуға арналған кәсіптік араларда, көбінесе, тұтқынға түскен ағаштарды босату үшін немесе қиын ағаштарды құлату үшін кесілген кесулер жиі қолданылатындықтан, ұштары әлдеқайда үлкен болуы мүмкін. Тік жақтары бар үлкен ұшты бара оңай бұрғылайды және істеуге бейім емес. Тізбекті пайдалану кезінде кері соққыны болдырмау маңызды болғанымен, оператордың арамен зардап шегуіне себеп болатын жалғыз фактор емес. Ағаш кесу жұмыстарын бастамас бұрын жергілікті жағдайларды, оператордың біліктілігін және басқа да көптеген факторларды ескеру қажет.

Тізбекті ұстағыш

Тізбекті ұстағыш тізбек жыртылғанда немесе жолдан шығып кеткенде, тізбектің пайдаланушыға қарай лақтырылуына кедерес келтіреді. Ұстағыш тізбек төмен қарай шығып кеткенде оны ұстап алып, ұзындығын қысқартады. Содан кейін тізбек ара корпусының астынан өтіп, артқы тұтқадағы артқы қолға қорғанысына соғылады (Тұтқаның төменгі бөлігі бір жағына қарағанда екінші жағы кеңірек). Суретте көрсетілгендей, тізбекті ұстағыштар тізбекке зақым келтірмеу үшін алюминийден жасалған. Тозығы жеткен тізбекті ұстағышты ауыстыруға болады.

Қауіпсіздік газды

Қозғалтқыштың газды басқаруы араның артқы тұтқасы астындағы иінтіреуіш арқылы жүзеге асырылады. Егер артқы тұтқаның үстіндегі құлыптағыш батырмасы басылмаса, газ бос жүріс күйінен жылмайды және тізбек қозғалмайды. Қауіпсіздік газды құлыптағышы бұта сияқты кедергінің салдарынан иінтіреуіш кездейсоқ басылған жағдайда тізбектің қозғалуына жол бермейді. Бұл жағдайда қауіпсіздік газды құлыптағышы қосымша қорғаныс қабаты болып табылады, себебі араны кез келген жағдайда іске қосу алдында тізбекті тежегішті қолдану қажет. Суретте көрсетілген модельде үлкейтілген құлыптағыш немесе "өлген адамның" батырмасы бар, ол босатылғанда тізбекті тежегішті де іске қосады, осылайша жұмыс істеп тұрған тізбекті дереу тоқтатады және газды өшіреді. Қажет болған жағдайда құлыпты жіппен (zip tie) айналып өтуге болады.

Қозғалтқышты қосу/күйді сөндіру

Газбен жұмыс істейтін тізбекті арадағы қосу-өшіру қосқышы, тұтану катушкасының жұмыс істеуін тоқтатып, қозғалтқышты тоқтатуға арналған. Бұл қосқыш сонымен қатар "тоқтату қосқышы" деп те аталады. Оның тоқтату орны анық белгіленуі керек. Қосқыш кездейсоқ орын ауыстырмауы үшін, тіпті ара ауыр жүктемеде дірілдеген кезде де, анық "клік" ету әрекеті болуы тиіс. Егер оператор ағашты кесу кезінде маңызды кесудің ортасында болғанда қосқыш өшірілген күйге ауысса, кем дегенде кешігу пайда болады, бұл ағаштың бақылаусыз құлау мүмкіндігін арттырады. Сонымен қатар, ара кесуде тұнып қалуы мүмкін, бұл оператордың қауіпті ағаштың астында оны босату үшін қосымша уақыт жұмсауын талап етеді. Қосқыштың "қосу" күйінде істен шығуы да қауіпті, себебі ара компрессияны тексеру немесе стартердің жұмысын бағалау сияқты жағдайларда қателікпен іске қосылуы мүмкін. Оператор араны пайдалану кезінде жарақаттанса, сырттан қараушы оны тоқтату үшін араға жақындауы мүмкін. Сырттан қараушы арамен таныс болмауы мүмкін және оның белгілері арқылы қосу-өшіру қосқышын анықтауға қабілетті болуы керек. Көрсетілген Stihl моделі тұншықтыруды, газды іске қосуды және тұтануды бір біріктірілген басқару тұтқасына біріктіреді. Басқа маркадағы араларда әдетте осы үш функцияға жеке басқару элементтері немесе жеке тұтану қосқышы бар газды іске қосу және тұншықтыруды басқару элементтері болады. Егер қосқыш жұмыс істемесе, араны тұншықтыруды іске қосып, қозғалтқышты суға батыру арқылы сенімді түрде тоқтатуға болады.

Орталықтан сырғанаулы тұтқа

Центрифугалы тұтқа қозғалтқыш бос жүрісінде шынжырды қозғалтқыштан ажыратып, газ педалін басқанда және қозғалтқыш толық қуатпен жұмыс істегенде автоматты түрде қосады. Бұл тұтқаның мақсаты – пила бос жүріп, кеспей тұрғанда шынжырдың қозғалмауына кепілдік беру. Бос жүрісте шынжыр қозғалмауы тиіс. Көптеген артқы тұтқалы тізбекті пилалар нашар күтімге байланысты, шынжырдың біраз тартылуымен жұмыс істейді, сондықтан бос жүрісте шынжыр ақырындап қозғалады. Бірақ, жоғарғы тұтқалы пилалар үшін бұл өте қауіпті, сондықтан мұндай пиланың тұтқасы (және тізбекті тежегіші) әрқашан дұрыс жұмыс істеуі керек. Алғашқы тізбекті пилалардың кейбіреулерінде қолмен басқарылатын тұтқа қолданылған, бірақ қазір бұл технология қолданылмайды.

Дәреңге қарсы жүйе

Ұзақ уақыт бойы шамадан тыс діріл қолданушының қол-қолқа синдромын (HAVS) немесе ақ саусақты дамытуына әкелуі мүмкін. Бұл – потенциалды түрде қалыпты және денсаулықты нашарлататын өндірістік жарақат. Дірілді азайту үшін аралар екі бөлікке бөлінеді. Бір бөлігі – кескіш және қозғалтқыштың берік құрамы. Бұл бөлік тізбек кесілген кезде күшті дірілдейді. Екінші бөлігі – машинаның тұтқалары мен басқару элементтерінің берік құрамы, қолданушы ұстайтын бөлігі. Бұл екі берік құрам серіппелі амортизация және демпферлеуді қамтамасыз ететін бекіткіштермен біріктірілген, жақсы басқару үшін жеткілікті күшті қамтамасыз ету және кері соққы жағдайында да белгілі бір деңгейде басқаруды ұсыну үшін. Тізбекті араның басқару элементтері, мысалы, газ педалі және қозғалтқышты тоқтату (немесе қосу/өшіру) қосқышы, артқы тұтқаны жақсы ұстап тұрып оларды пайдалануға болатындай етіп орналастырылған. Бұл араның тепе-теңдігін қамтамасыз етеді, соның арқасында оны бір қолмен пайдалануға болады. Алдыңғы тұтқа өзгеріссіз қалады. Тізбекті тежегіштің тұтқасы әдетте қорғаныш қолқапқа біріктірілмей, бөлек болады. Көп жағдайда жоғарғы тұтқалы тізбекті ара екі қолмен қолданылады. Ол тек қана қажет болған жағдайда, мысалы, бір қолмен көтерілу қажет болғанда ғана бір қолмен қолданылады. Жерде тұрғанда жоғарғы тұтқалы араларды қолдануға болмайды. Тізбекті тежегішті қажет болмаған кезде де қолмен қосу керек, сондықтан жоғарғы тұтқалы аралар әдетте жеңіл тежегіш тұтқасына ие. Көптеген елдерде жоғарғы тұтқалы тізбекті араларды пайдалану және тіпті сатып алу оларды пайдалану бойынша тиісті құзыреттілік сертификатына ие болғандарға ғана шектелген. Алайда, АҚШ және Жаңа Зеландияда мұндай араларды еркін сатып алуға және пайдалануға болады. Бұл сонымен қатар оператордың аяқ киімімен араның артқы бөлігін іске қосу үшін ұстауға мүмкіндік береді. Бұл әсіресе суық қозғалтқыштар мен үлкен (70 см³+) аралар үшін пайдалы.

Қолмен жұмыс істеу

Көптеген тізбекті аралар оң қолмен пайдалануға арналған. Мұндай тізбекті араны сол қолмен пайдалану қосымша қауіптілік тудырады. Сол жақ қолмен жұмыс істейтін адам оны оң қолмен пайдалануға үйренуі керек. Сол жақ қолға арналған тізбекті аралар жасалмайды.

Құю

Қоқыс шығару жүйесі қозғалтқыштан шығатын ыстық және зиянды газдарды пайдаланушыдан қашыққа жібереді. Бұзылған қоқыс шығару жүйесі шуды арттырады, қозғалтқыштың қуатын азайтады, пайдаланушыны қауіпті газдарға ұшыратуы мүмкін және пайдаланушының кездейсоқ түрде өте ыстық металға тию ықтималдығын жоғарылатады. Көптеген модельдерде глушительге ендірілген ұшқын тоқтағыш экраны болады. Ұшқын тоқтағыш экран қоқыс шығарудан ұшқындардың шығуын және олардың аралық ұнтаққа тұтандыруын болдырмайды. Сондай-ақ, ұшқын тоқтағыш экран шуды да азайтады.

Қолды/көзді/құлақты қорғаушы символдар

Еуроодақта және басқа да кейбір елдерде тізбекті араларда белгілі бір стандартталған ескерту таңбалары болуы міндетті, олар кері соққының қаупі туралы ескертеді және қорғау киімдерін қажеттілігін нақты көрсетеді.

Қаңқалы

Кескіш тізбегі қозғалмаған кезде де жарақаттануға жеткілікті өткір. Қыны тізбекті сақтау немесе тасымалдау кезінде жабады. Сондай-ақ, ол тізбекті зақымданудан сақтайды, мысалы, бетон еденге тиюден туындайтын домаланудан қорғайды.