Кіріспе

Қабық қоңызы (Anthrenus verbasci) – Dermestidae тұқымдасына жататын, 3 мм ұзындығы бар қоңыз. Олар жиі кездесетін түр, көбінесе тұрғын үйлердің және әсіресе табиғат тарихы музейлерінің зиянкестері саналады, онда олардың личинкалары табиғи талшықтарды, кілемдерді, жиһаздарды, киімдерді және жәндіктер коллекцияларын зақымдауы мүмкін. A. verbasci жылдық мінез-құлық циклы бар екені дәлелденген алғашқы жәндік болды және бүгінгі күнге дейін жануарлардағы жылдық циклдердің классикалық мысалы болып табылады.

Сипаттама

А. verbasci ересек түрінің ұзындығы өзгереді. Денесі дөңгелек, шары тәрізді. Элитрасы мен пронотумасы әр түрлі түсті ұсақ қабықшалармен қапталған, осы бөліктерде ақ, қоңыр және сары түсті дақтардың біркелкі емес үлгісін құрайды. Ақ қабықшалар пронотумның бүйір жиектерінде және элитрада шоғырланған, онда олар үш жарқын, толқынды көлденең жолақ құрайды. Осы морфологиялық ерекшеліктерге қоса, олардың антенналары 11 буыннан тұрады, соңында 3 буынды клубтары бар. А. verbasci личинкасы, көбінесе "жүнді аюлар" деп аталады (бұл ат Arctia caja личинкаларымен және Arctiinae тұқымдасына жататын көптеген басқа көбелектермен ортақ), ұзындығы шамамен жетеді. Личинкалар сопақ келген және тығыз, ірі қылдармен жабылған. Бұл қылдар ақшыл және қоңыр түсті дақтардың кезектесіп орналасқан көлденең топтарына жинақталған: личинка қоңыр жолақтармен жабылғандай көрінеді. Денесі әдетте алдыңғы бөлігінен артқы бөлігіне қарай кеңейеді, сонымен қатар, өзін қорғау үшін пайдаланылатын артқы құрсағында 3 жұп қылдан тұратын шоғырлар бар.

Өмірлік цикл

А. verbasci тіршілік циклы қоршаған орта жағдайларына байланысты 1–3 жыл аралығында болады. 1958 жылы жүргізілген зерттеуде температураның личинкалардың дамуына әсер ететіні анықталды, нәтижесінде А. verbasci-дің инкубация және куколкаға айналу кезеңдері температураның жоғарылауымен қысқарады (осылайша, температураның орташа көтерілуімен тіршілік циклы жеделдейді). Инкубация 15 °C температурада 54 күннен 30 °C температурада 12 күнге дейін, ал куколкаға айналу 10 °C температурада 89 күннен 25 °C температурада 9 күнге дейін азайды. Салыстырмалы ылғалдылықтың әсері шамалы екені көрсетілді. Личинкалар көктем мен жаздың басында жұмыртқадан шығады, көбінесе құстардың ұяларында (үй құсы және үй шаянының ұялары да бар) немесе сақталған маталардың маңында кездеседі. Ересек жәндіздер мамырдың соңы мен тамыздың басында (Англияда) пайда болып, гүлдеген өсімдіктердің тозаңын және нектарын жеп қоректенеді. Бұл қоңыздардың өмір сүру ұзақтығы шамамен екі аптадай. Осы кезеңде жұптасу жүзеге асады және жұмыртқалар адам тұратын жерлерге жақын немесе құстардың ұяларында, ағаштардың қуыстарында және личинкалар тамақтана алатын басқа да құрғақ жерлерге түсіріледі. Содан кейін цикл қайта басталады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл түр Еуропаның көп бөлігінде, шығыс Палеарктика аймағында, Таяу Шығыста, Солтүстік Америкада, Солтүстік Африкада және Солтүстік Азияда, сондай-ақ Неотропикада таралған.

Тамақ және мінез-құлық

Ұрықтар даму кезеңінің барлық сатысында табиғи талшықтардағы (өлі жәндіктер, жануарлардың түктері мен қауырсындары) кератин мен хитинмен қоректенеді, содан кейін қуыршаққа айналуға дейін ұйқы кезеңіне (диапауза деп те аталады) енеді. Ұйқы кезеңінің ұзақтығы қоршаған орта факторларына байланысты болып келеді, ал ең ықтимал zeitgeber, яғни бастауыш, фотопериод болып табылады.

Жыртқыш жануарлар

A. verbasci-дің табиғи жыртқыштарының ішінде ең жақсы зерттелгені – паразиттік сұрқар құс Laelius pedatus (Bethylidae тұқымдасына жататын). А. verbasci личинкасын тапқан кезде, ана сұрқар құс личинканың арқа жағына қонады және ұзын, шаншар тәрізді жұмыртқа салу құралын личинканың кеудесіне бағыттап, парализге түсіруге тырысады. Бұған жауап ретінде личинка өз құрсағындағы ұзын түктерін тік көтеріп, оларды құртқа тигізуге әрекеттенеді. Түктер жұлынып, құртқа жанасқанда оған жабысып, ыңғайсыздық тудырады. Алайда, мұндай ыңғайсыздық А. verbasci личинкаларына шабуыл жасаудан тоқтатуға жеткіліксіз, өйткені шабуылдардың көп бөлігі сәтті аяқталады. Керісінше, жақын туысы Anthrenus flavipes – А. verbasci-ге қарағанда шашы сәл ұзағырақ болатын – осындай қорғанысты тиімдірек пайдаланады. Жұмыртқадан шыққаннан бастап, ересек құртқа айналғанға дейін личинкалар қараңғы, тыныш жерлерде жасырынып, органикалық заттармен қоректенеді. Осылайша, личинкалар жиһаз, киім, жамылғы, тері және кілем сияқты әртүрлі заттарға зиян келтіреді. Олар көбінесе ұзақ сақталған музыкалық аспаптарда кездеседі, әсіресе ағаштан жасалған үрмелі аспаптардағы төсемдер мен маталармен қоректенеді.

Музейдің зиянкестері ретінде

Үлгілер жинақтары, әсіресе жәндіктер жинақтары да зиянкестердің шабуылына осал, сондықтан А. verbasci музейлерде кең таралған зиянкес болып табылады. 1987 жылы Ұлыбританияның ұлттық тарих мұражайларында жүргізілген сараптамада кем дегенде бесеуі А. verbasci биологиялық жинақтар үшін маңызды зиянкес ретінде жіктелгенін мәлімдеді. Личинкалар көбінесе сарналар мен торғайлардың ұяларында табылады, сондықтан личинкалар мен ересек жәндіктер терезелер мен шатыр арқылы мұражайлардың жоғарғы қабаттарына енуі мүмкін. А. verbasci-ді қорғау немесе жою үшін инсектицидтер, тоңдыру, феромонды және иісті тұзақтар қолданылуы мүмкін.