Орта дәуір шіркеу әншілігіндегі "Нана" режимі

Кіріспе

Фтора нана (ортағасырлық грек φθορά νανὰ) – 8 диатоникалық эхои мен екі қосымша фторадан тұратын Хаджиополиттік Октоэхостың он режимінің бірі. Ол бүгінгі күнге дейін православие әнінің әртүрлі дәстүрлерінде қолданылады (→ Необизантиялық Октоэхос). "Нана" атауы осы режимде жазылған әуеннің алдындағы интонация кезінде орындалатын, ("ʅʅ" лигатураларымен жазылған) дыбыс буындарынан алынған. "Фтора" атауы φθείρω етістігінен туындаған және "жою" немесе "бұзу" деген мағынаны білдіреді. Бұл әдетте сегіз режимдік жүйенің диатоникалық туысына жатқызылып, Византиялық ән жазуындағы белгі ретінде "басқа туысқа өтуді" (μεταβολὴ κατὰ γένος) көрсететін, ал фтора нана жағдайында – энгармониялық туысқа өтуді білдіретін. Бүгінде "нана" интонациясы грек тілінде "эхос тритос" (ἦχος τρίτος) және Ескі шіркеу славян тілінде "үшінші глас" (третий Гласъ) деп аталатын үшінші нақты режимнің стандартты атауына айналды.

Фторанана туралы Хагиополит трактаты

Хаджиополиттің трактаты 9-шы ғасырда тропология деп аталатын ән кітабына кіріспе нұсқаулық ретінде қызмет еткен деп есептеледі. Кітапта Октоэхостың 10 үлгісі үшін мелодиялық үлгілер (μέλη) қызметін атқаратын қарапайым әндер – тропарь және heirmoi жинағы болған. Нана – Хаджиополиттік Октоэхос жүйесіндегі екі "ерекше" қосымша эхос немесе "месои" (нақты және плагальдық эхостар арасындағы аралық формалар) мәртебесіне ие. Екіншісі – ненанно. Хаджиополит трактатында нана мен ненанно фторалары эхос ретінде де, "эхос емес, фтора" (→ фтора) ретінде де сипатталған. Бұл олардың өздеріне тән үлгілері бар дербес режимдер болғанын, бірақ оларды Октоэхос пен оның сегіз апталық циклына енгізу қажет болғанын көрсетеді. Осылайша, нана фторасы тетартосқа бағынышты болды, ал трактат оны "Мезос тетартос" деп те атады: тетартостың үшінші аралық режимі ретінде, ол нақты (кириос) немесе плагальдық (плагиос) емес.

Пхтора-нана псалтикалық өнердің теориясы мен практикасына сәйкес

Энгармониялық әуенінің нақты интервалдары, ән түрлері арасындағы байланыстарды түсіндіруге қарағанда аз зерттелген. Көбінесе, Фтора-нана туралы Агиополиттің белгілі бір бөлімдері, псалтыр өнерінің қазіргі дәстүріне сәйкес, қайта-қайта жаңартылып түсіндірілді.

Оның енехемасы

Қазіргі теориялық түсіндірмелерде фтора нана стихера мен гермои үшін ғана емес, мелодиялық үлгі ретінде, сонымен қатар тритосты тетартос эхоимен байланыстыратын көшкін үлгі ретінде де қарастырылды. Пападике теориялық түсіндірмелеріне сәйкес, фтора нана өзінің мелосымен ғана емес, лайықты эхос сияқты анықталды, сондықтан ол белгілі бір эхоиға бағындырылды. Византиялық сарайдағы Лампадариос Мануэль Хризаф фтора нананың тек эхос тритостың фторасы ретінде қолданылатынын, бірақ оның мелосы ішінде ол әрқашан эхос плагиос тетартосқа өзгеруіне себеп болатынын атап өтті. Басқа өзгерістер плагиос тетартосқа ауысқаннан кейін жасалуы керек: εἰ δὲ τρίτου μόνον, ἵνα κατέλθῃς καὶ τὸν πλάγιον τετάρτου ἀνεμποδίστως καὶ ποιήσῃς καὶ τὸν ἦχον, καὶ μετὰ ταῦτα ὡς βούλει εἰς τὰ ἔμποσθεν ποιήσεις. Ол фтораның өзіндік сольфеджиі (параллажы) бар екенін айтты, ол диатоникалық эхос тритосты шешіп, оны эхос плагиос тетартосқа байлайды (δεσμοῦσι καὶ λύουσι – «байлау және шешу»). αὕτη δὲ ἡ τοῦ νανὰ φθορά, ἥτις ἐστὶν ἀπὸ παραλλαγῶν ἦχος τρίτος, οὐχ οὕτως, ἀλλὰ σχεδὸν εἰπεῖν ἔστιν ὡς ἦχος κύριος, διότι καὶ στιχηρὰ ἰδιόμελα πολλὰ ἔχει καὶ προσόμοια καὶ εἱρμοὺς καὶ καλοφωνικὰ στιχηρά, ὡς οἱ κύριοι ἦχοι. ἀλλὰ καὶ ἀλληλουϊάρια εἰς τὸν πολυέλεον καὶ εἰς τὸν ἄμωμον τῶν λαϊκῶν. καὶ εἰκότως ἂν καλέσειε ταύτην ἦχον καὶ οὐ φθοράν, καθὼς ἔχει καὶ ἡ τοῦ νενανῶ γλυκυτάτη καὶ λεπτοτάτη φθορά. Өзіндік сольфеджиі (apo parallagon) арқылы «өзінің kyrios эхосы сияқты» (os echos kyrios) ерекшелігі, беткі жағынан, тритостың B♭ (гептафония) октавасына негізделуі мүмкін екенін білдірді, соңғы дыбыс F болды, ал ол C-ге негізделген тетартос октавасына ауысуы керек еді, сондықтан b натуралы жетінші дәреже ретінде қолданылды. Трифоникалық сольфеджиді энгармониялықтан диатоникалық түрге қайта шешуге болады, бірақ бұл, шын мәнінде, тек түрдің өзгеруі ғана емес (μεταβολὴ κατὰ γένος, metavole kata genos), сонымен қатар трифоникалықтан тетрафоникалық тондық жүйеге (μεταβολὴ κατὰ σύστημα, metavole kata systema) өзгеру. Ол жеке тетрахордтармен (тетрафония) емес, байланысты (трифония: C—F—b♭) ұйымдастырылды. Сондықтан «өзіндік трифоникалық параллаж» екі октава түрінің арасында делдалдық қызмет атқарды, олар әдетте бір-бірінен өте алыс болды. Осы көшкін қызметі арқылы ол тетартос эхоидің баламалы мелосын құрады.

In contemporary theoretical explanations the phthora nana had not only been regarded as a melodic model for stichera and heirmoi, but also as a transition model as well, which mainly connected tritos with tetartos echoi. According to theoretical explanations of the Papadike, phthora nana was not only defined by its melos like a proper echos itself, as such it had been subordinated to certain echoi already in the Hagiopolites treatise. Manuel Chrysaphes, Lampadarios at the Byzantine court, emphasised that phthora nana is only used as a phthora of the echos tritos, but within its melos it causes always a change into the echos plagios tetartos. Any other changes have to be made after the transition into the plagios tetartos:

εἰ δὲ τρίτου μόνον, ἵνα κατέλθῃς καὶ τὸν πλάγιον τετάρτου ἀνεμποδίστως καὶ ποιήσῃς καὶ τὸν ἦχον, καὶ μετὰ ταῦτα ὡς βούλει εἰς τὰ ἔμποσθεν ποιήσεις. He also mentioned that the phthora had its own solfège (parallage), so that it solved the diatonic echos tritos and binds it to the echos plagios tetartos (δεσμοῦσι καὶ λύουσι "binding and solving"). αὕτη δὲ ἡ τοῦ νανὰ φθορά, ἥτις ἐστὶν ἀπὸ παραλλαγῶν ἦχος τρίτος, οὑχ οὕτως, ἀλλὰ σχεδὸν εἰπεῖν ἔστιν ὡς ἦχος κύριος, διότι καὶ στιχηρὰ ἰδιόμελα πολλὰ ἔχει καὶ προσόμοια καὶ εἱρμοὺς καὶ καλοφωνικὰ στιχηρά, ὡς οἱ κύριοι ἦχοι. ἀλλὰ καὶ ἀλληλουϊάρια εἰς τὸν πολυέλεον καὶ εἰς τὸν ἄμωμον τῶν λαϊκῶν. καὶ εἰκότως ἂν καλέσειε ταύτην ἦχον καὶ οὐ φθοράν, καθὼς ἔχει καὶ ἡ τοῦ νενανῶ γλυκυτάτη καὶ λεπτοτάτη φθορά. The distinction, that it was by the own solfège (apo parallagon) "like a kyrios echos of its own" (os echos kyrios), meant on the surface, that the tritos could be based on the octave on B flat (heptaphonia) with the finalis F, while it had to change into the tetartos octave which was based on C and therefore used b natural as seventh degree. The triphonic solfège could be solved again from the enharmonic into the diatonic genus, but it was in fact not just a change of the genus (μεταβολὴ κατὰ γένος, metavole kata genos), but also a change from the triphonic into the tetraphonic tone system (μεταβολὴ κατὰ σύστημα, metavole kata systema). It was not organised by separated tetrachords (tetraphonia), but by connected ones (triphonia: C—F—b flat). Hence, the "own triphonic parallage" intermediated between both octave species, which were otherwise very far from each other. Already in this transitional function it formed an alternative melos of the tetartos echoi.

Тональдық жүйе

Фтора аралық болуы мүмкін, өйткені ол өзінің үш дыбыстық тон жүйесімен және энармониялық тегімен ерекшеленді (кіші тон әрқашан төрт дыбыстың жоғарғы жағында орналасып, батыс жарты тоннан кіші – диезис). Иоанн Плузиадинос төрт Х әрпінен құралған шаршы түріндегі параллаждың жеке жүйесін ойлап тапты. Ол біріккен төрт дыбыстың үш дыбыстық комбинацияларын көрсету үшін құрастырылды, бірақ төменгі жақтағы соңғы екі Х ғана фтора нананың үш дыбыстылығын бейнеледі – эхос варис (сол жақта) және плагиос тетартос (оң жақта) негізіндегі үш дыбыстылық. Екі мүмкіндік те Иоанн Кукузелестің "Мега Исон" оқу-әдістемелік әнінің соңында көрсетілген.

Оның үлкен белгісі және оның динамисі ретінде эхо kratema

Пападикайда алтыдан онға дейін фтораи бар, олар Хаджиополиттік Октоэхостың он реттілігін көрсетеді – диатоникалық сегіз реттілік (сегіз фтораи қажет емес, себебі эхои тек тетрахордтың төрт элементін білдіреді) және екі қосымша фтораи өздерінің эхои ретінде. Осы ерекше мағынада "фтора" термині не наноноға, не нанаға қатысты емес, тек уақытша транспозицияның нақты орнын көрсету үшін транспозиция белгісін қолдануды білдіреді (μεταβολὴ κατὰ τόνον). Сен білуің керек, сондай-ақ, бұл фтораи [νενανῶ және νανὰ] ἦχος πρῶτος, ἦχος δεύτερος, ἦχος τρίτος және ἦχος τέταρτος немесе ἦχος πλάγιος τοῦ δευτέρου фторайынан ерекшеленеді, өйткені соңғы [диатоникалық] эхои фтораи тез байланыстырады немесе шешеді және осылайша, олар тек бір эходан екіншісіне уақытша өзгеріс жасайды, бұл олардың жалғыз мақсаты. Фтора тізіміне Фтора Нананың мелосына өтуді көрсететін бірін қоспады. Бұл өтудің орнына үлкен белгілердің бірі (μεγάλα σημαδία), ксерон клазма (ξηρὸν κλάσμα) арқылы туды, мысалы, Амброзиана кітапханасының стихерарионындағы мына жерде, онда Фтора Нананың медиалдық белгісі (оның мелосына уақытша өту) осы үлкен белгімен дайындалған. Бұл стихеронды протопсалттар да сололық калофоникалық стильде орындай алады. Егер Нананың медиалдық белгісі стихерон калофониконын жүзеге асыру үшін таңдалған бөлімнің соңы болса, бұл белгі бүкіл кратеманың, мысалы το—το—το сияқты абстрактті буыннан тұратын бөлімінің Фтора Нанада эхос кратемасы ретінде пайда болуына себеп болуы мүмкін.

The Papadikai list between six and ten phthorai which represent the ten modes of the Hagiopolitan Octoechos—the diatonic eight modes (which did not need eight phthorai, since the echoi just represented the four elements of a tetrachord) and the two additional phthorai as their own echoi. In this very particular sense, the term "phthora" did neither refer to nenano nor nana, but simply meant the use of a transposition sign in order to indicate the precise place of a temporary transposition (μεταβολὴ κατὰ τόνον). γνωστών σοι δὲ ἔστω καὶ τοῦτο, ὅτι ἡ φθορὰ αὕτη οὐκ ἔχει καθώς ἐστιν ἡ τοῦ πρώτου ἢ τοῦ δευτέρου, ἢ τοῦ τρίτου, ἢ τοῦ τετάρτου, ἤ τοῦ πλαγίου δευτέρου, διότι αἱ τούτων τῶν ἤχων φθοραὶ δεσμοῦσι καὶ λύουσι ταχίον καὶ ποιοῦσιν ἐναλλαγὴν μερικὴν πὸ ἦχον εἰς ἄλλον καὶ ἔχουσι τοῦτο καὶ μόνον. Note also, that these phthorai [νενανῶ and νανὰ] are different from those of ἦχος πρῶτος, ἦχος δεύτερος, ἦχος τρίτος, and ἦχος τέταρτος or ἦχος πλάγιος τοῦ δευτέρου, since the phthorai of the latter [diatonic] echoi bind or solve quickly and thus, they only create a temporary change from one echos to another one, this is the only purpose they have. The list of phthora did not include one to indicate a change into the melos of phthora nana. This change was instead caused by one of the great signs (μεγάλα σημαδία), the xeron klasma (ξηρὸν κλάσμα), like here in the sticherarion of the Biblioteca ambrosiana, where the medial signature of phthora nana (a temporary change into its melos) is prepared by this great sign. This sticheron could be sung as well by a protopsaltes in the soloistic kalophonic style. If the medial signature of nana was the end of the section chosen for the realisation of a sticheron kalophonikon, this sign could cause, that a whole kratema, a section in abstract syllables like το—το—το for instance, was created in the phthora nana as an echos kratema.

Нана экзотерикалық Фтора Атзем рөлінде

Фтора нана әр түрлі теорияларда "фтора ацем" деп аталды, ол перде ацемге (ұзын мойынды тамбурдың "ацем" деп аталатын лады, ол Осман музыканттары үшін жиі қолданылатын мағынаға ие болды) немесе тіпті макам ацемге (парсы мақамы) немесе "фтораға" сілтеме жасады. Панагиот Кельцанидтің басылымы 81-бетте макам ацемді мысал ретінде көрсету үшін сеирін ұсынды:

Ол парсы Дастгаһ е Шурдың әуендік үлгілеріне ұқсас.

Агиополиттер

Please provide the English text you want me to translate. I need the content of the "English text" section to perform the translation. I will use the "Existing translation reference" only as a guide for terminology, prioritizing accuracy to the original English meaning.

Диалогтық трактаттар

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final translated text in Kazakh.

Жаңа әдіс трактаттары (19 ғасырдан бастап)

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.