Фатима әйел билеушісі: Ситт әл-Мүлк өмірі мен саясаты

Кіріспе

Фатимид империясының регенті (1021–1023 жж.)

Ситт әл-Мүлк (ست الملك; 970–1023) – Фатимид әйел тегінен шыққан ханшайым. 1021 жылы жартылай ағасы, халифа әл-Хаким би Амр Алланың жоғалып кеткеннен кейін, ол немере інісі Әли аз-Захирдің мұрагерлігін қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарды және 1023 жылдың 5 ақпанында қайтыс болғанға дейін мемлекеттің іс жүзіндегі билеушісі болды.

Отбасы және ерте өмірі

Ол 970 жылдың қыркүйек/қазан айында Ифрикиядағы (қазіргі Тунистегі) әл-Мансурия сарай қаласында, ханзада Низардың (болашақтағы бесінші Фатимид имам-халифасы) әл-Әзиз Билланың қызы болып дүниеге келді. Оның анасы аты аталмаған жария (умм-уладин) болды. Аль-Сайида әл-Азизийя – мелкиттік христиан, көбінесе Византиялық грек тегінен шыққан, мүмкін Сицилияның провинциялық аристократиясының отбасынан, олар 965 жылға дейін Византияға қарсы соғыстарда тұтқынға алынған. Аль-Сайида әл-Азизийяның ислам дінін қабылдамағаны мәлім. Әл-Азиздің оған деген махаббаты зор болды, бірақ әсіресе Әл-Азиз Сирияда Византиямен соғысып жатқан кезде, сосын мұсылман қауымының наразылығын тудырды. Оның христиандық сенімі, христиандар мен яһудилерге көрсеткен төзімділігіне күдік туғызды, тіпті Иса ибн Настурды христиан болып тағайындауға дейін барды. 986 жылы оның екі бауыры мелкиттік шіркеуде жоғары лауазымға тағайындалды: Орест Иерусалим патриархы болды, ал Арсений Фустат митрополиті, кейін Александрия патриархы болды. Қазіргі ғалымдар арасында Аль-Сайида әл-Азизийяның Ситт әл-Мүлк інісінің және Әл-Азиздің мұрагері Әл-Хаким би Амр Алланың анасы болғаны әлі де талқыланып жүр, бірақ дәлелдер оған қарсы. 995 жылдың қарашасында анасы қайтыс болғанда, тарихшы әл-Макризидің мәлімдемесіне сәйкес, Ситт әл-Мүлк бір ай бойы оның қабірі басында күткен. Анасынан ханшайымға Тақарруб атты құл қыз мұра болып қалды, ол оның басты сенімді серігі мен сарайдағы тыңшысы болды. Ситт әл-Мүлк туылғаннан бір жыл бұрын Фатимид әскерлері Мысырды жаулап алды. 972–973 жылдары Фатимидтер соты Ифрикиядан Мысырға көшіп, жаңадан салынған астанасы Қаһиреде орналасты. Осылайша Ситт әл-Мүлк балалық шағын Нил жағалауындағы Қаср әл-Бахр сарайында өткізді, ал кейін Қаһиредегі Батыс сарайда жеке бөлмелері болды. Ситт әл-Мүлк әкесінің сүйікті қызы еді. Әл-Азиз оған көптеген сыйлықтар мен байлық сыйлады, оның 4000 қызметшісі бар жеке сарайы болды, тіпті оған әскери бөлім де қарастырылды. Оның байлығы оған қайырымдылыққа қаржы жұмсауға мүмкіндік берді. Ол өте әдемі болды, бірақ Фатимидтердегі дәстүр бойынша, династиялық қиындықтарды болдырмау үшін үйленбеді. Ситт әл-Мүлк әкесінің ашық ойлылығы мен төзімділігін мұра етті және Фатимид сарайларының әйелдері арасында ерекшеленді, ол саясатқа қатысты. Ол өзінің билігі кезінде оған айтарлықтай ықпал етті, бұл оның қызметінен босатылған христиан визирі Иса ибн Настурдың, оның өтінішін қайтару үшін (ол үшін ол оған 300 000 динар ұсынды) оның араласуын сұрауынан көрінді.

She was born in September/October 970 at the palace city of al Mansuriya in Ifriqiya (modern Tunisia), to the prince Nizar—the future fifth Fatimid imam–caliph, al Aziz Billah Her mother was an unnamed Jarya concubine (umm walad), who is most likely to be identified with the al Sayyida al Aziziyya frequently mentioned in the sources. Al Sayyida al Aziziyya was a Melkite Christian, most likely of Byzantine Greek origin, possibly from a family of the provincial aristocracy of Sicily who were captured in the wars against the Byzantines there sometime before 965. It is known that al Sayyida al Aziziyya refused to convert to Islam. Al Aziz's love for her was great, but scandalized pious Muslim opinion, especially at a time when al Aziz was at war with the Byzantines in Syria. Her Christian faith reportedly caused suspicion that she was behind his tolerance towards Christians and Jews, which went as far as the appointment of a Christian, Isa ibn Nasturus, as vizier. In 986, two of her brothers were appointed to high office in the Melkite Church: Orestes became Patriarch of Jerusalem, and Arsenios was made metropolitan bishop of Fustat, and later Patriarch of Alexandria. It is still debated among modern scholars whether al Sayyida al Aziziyya was also the mother of Sitt al Mulk's younger brother, and al Aziz's heir and successor, al Hakim bi Amr Allah , but the evidence appears to be against it. When her mother died in November 995, the historian al Maqrizi reports, Sitt al Mulk held vigil at her tomb for one month. From her mother the princess inherited a slave girl, Taqarrub, who became her chief confidante and spy in the palace. One year before the birth of Sitt al Mulk, the Fatimid armies had conquered Egypt. In 972–973, the Fatimid court moved from Ifriqiya to Egypt to take up residence in their newly built capital, Cairo. Thus Sitt al Mulk spent her childhood at the palace of Qasr al Bahr on the shores of the Nile, and later had her own rooms in the Western Palace at Cairo. Sitt al Mulk was doted on by her father, and was his favourite daughter. Al Aziz lavished gifts and wealth on her, and she had a personal palace with 4000 maids and even put a military unit at her disposal. Her wealth allowed her to fund a number of charitable endowments. She was renowned for her beauty, but, following common Fatimid practice, she remained unmarried to avoid dynastic complications. Sitt al Mulk inherited her father's open mindedness and tolerance, and, uniquely among Fatimid palace ladies, she was involved in politics. She exercised considerable influence on him during his reign, as seen by the attempt of the Christian vizier Isa ibn Nasturus, when he was dismissed from his post, to regain his post through her intercession (for which he placed 300,000 dinars at her disposal).

Әл-Хаким билігі

Халифа әл-Әзиз 996 жылдың 13 қазанында Сирияның солтүстігінде Византияға қарсы жорыққа дайындалып жатқанда Bilbays қаласында кенеттен қайтыс болды. Оның күрт қайтысы мұрагерлік мәселесін тудырды, өйткені халифаның жалғыз тірі ұлы әл-Мансур он бір жаста болған еді. Сондықтан оның жарты әпкесі Ситт әл-Мүлк, әл-Мүйзз ли Дин Алла халифасының бірінші тағайындалған мұрагері болған, бірақ одан аз уақыттан кейін қайтыс болған, ханзада Абдалланың ересек ұлын қолдады, бұл әл-Әзиздің таққа отыруына себеп болды. Араб тарихшыларының айтуынша, ол осы бұрын белгілі емес туысына ғашық болып, оған үйленуді ниеттенген. Принцесса аға сарай қызметкерлері мен сарай күзетшілерімен бірге Каирге асығыс оралып, қаланы бақылауға алып, өзінің үміткерін таққа отырғызуға тырысты, бірақ әл-Мансурдың тәрбиешісі болған евнух Баржаван, әл-Әзиздің қайтысы туралы хабар келгеннен кейін дереу баланың басына тәж кигізіп, оның жолын кесті. Осылайша әл-Мансур әл-Хаким би Амр Алла атты патшалық есімімен халифа атанды, ал Ситт әл-Мүлк үй қамауына алынды. Дегенмен, әл-Хакимнің билігінің басында, оның ағасы мен Ситт әл-Мүлк арасындағы қарым-қатынас қалыпты және тіпті достық болған сияқты: 997 жылы ол оған құнды сыйлықтар берді, ал 1000 жылы Баржаванның өлтірілуінен кейін, әл-Хакимге үкіметтің толық бақылауын алуға мүмкіндік берді, ол оған жылдық кірісі 100 000 алтын динар болатын жерлерді сыйлады және әл-Хаким қиын немесе шешім қабылдауға келгенде оған кеңес сұратын. Сонымен қатар, ол халифа мен олардан жақсылық тілейтіндердің араласушысы болды, олар одан көмек сұрап немесе ағасы халифаға олардың атынан шара көруді өтініш жасады немесе халифаға ақпаратты оның арқылы жеткізді. 1000 жылы әл-Хаким тіпті оның бір құлына үйленді. Сондай-ақ, ол мемлекеттік істерден бейхабар болған ағасына екі жоғары лауазымды шенеунік жасаған қастандықты хабарлап, визир Әбу әл-Ала Фахд ибн Ибрахимның өліміне және Палестинадағы салық жинаушылардан зор соманы алуға себеп болды. 1013 жылы ол ағасымен бірге, бұрын Палестинадағы Фатимидтер билігіне қарсы көтерілген Джаррахид басшысы әл-Хасан ибн Мүфарриджге кешірім сұрады, оның әкесі Мүфарридж ибн Дагфал ибн әл-Жарра да осы көтеріліске қатысқан еді. Бірақ көп ұзамай әл-Хакимнің билігі террор мен қасақаналыққа ұшырады. Мемлекет басқарудың үнемі өзгеретін сипатынан зардап шекті, өйткені халифа тамақ пен ән айтудан бастап иттер мен моншақтарға дейін түрлі тыйымдар енгізді, христиандар мен яһудилерді қудалады (1009 жылы Киелі қабір шіркеуінің қирауымен аяқталды), әкесінен мұра еткен шенеуніктердің ескі гвардиясын тазартты және тіпті доктриналық жаңалықтарды енгізді, кейбіреулері оған олардың Исмаили діншілері берген құдайлық мәртебені қабылдауға дейін барды. Нәтижесінде, екеуінің арасы суытыла бастады. Принцесса әл-Хакимнің төзімсіз саясатына қарсы болды, ал ол оған қызғанышпен қарады, оның генералдарының арасында да болса, оның жақын достары бар деп күдіктенді. Екеуінің арасындағы ажырысқа ең көп себеп болған оқиға мұрагерлік мәселесіне байланысты болды: 1013 жылы әл-Хаким өзінің туысы Абд әл-Рахим ибн Илиясты тағайындалған мұрагер ([[wali ahd al muslimin) ретінде таңдады, бұл тікелей мұрагерлік жолын бұзып, кеңірек әулеттің еркектерін мемлекеттік істерден шеттетудің ғасырлық дәстүрін бұзды. Ситт әл-Мүлк әл-Хакимнің тірі қалған ұлы Әлидің мұрагерлігін қолдады және оны және оның анасы Умм Уалад Руқайяны халифадан қорғау үшін өзінің сарайына алды. 1014/5 жылы әл-Хакимнің бұрынғы сүйіктісі Мәлік ибн Саид әл-Фариқидің құлдырауы осыған байланысты: сот жүйесінің басшысы, бас қади және Исмаили иерархиясының басшысы, бас дай болған Мәлік оған жақын болды деп айыпталды (көрініп тұрғаны, мұрагерді таңдау мәселесінде оны қолдады) және өлім жазасына кесілді. 1021 жылдың 13 ақпанында түнде халифа Қайырдағы түнгі серуенде жоғалып кетті. Бірнеше күндік іздеуден кейін оның өлтірілгеніне қатысты дәлелдер табылды және ол қайтыс болды деп жарияланды. Бұл оқиғалар туралы жазған үш замандас тарихшының (және олар кейінгі тарихшыларға материал берді) бағдадилік тарихшы Хиллал әл-Сабидің есебі тікелей принцессаны қатыстырады. Ол Ситт әл-Мүлк мемлекеттің бағыты мен әулеттің болашағы туралы ағасымен дауласқаннан кейін, ол оның өлімінен қорқа бастады деп жазады. Сондықтан ол халифаның өзінің жақын достарының бірі деп күдіктенген Кутама генералы Ибн Даууасқа жақындады және әл-Хакимді өлтіру үшін онымен сөз байласты, бұл Ибн Даууас құлдарының қолымен жасалды. Хиллалдың Фатимидтерге қарсы ықпалды көзқарасын ескерсек, бұл есеп күмәнді, бірақ кейінгі тарихшылар Сибт ибн әл-Жаузи және Ибн Тағрибирди, екінші замандас есебіне, египеттік Шафии қади әл-Қудаиға сүйене отырып, ол әл-Хакимді өлтіруге қатысқандардың барлығын өлім жазасына кесуге бұйрық бергенін хабарлайды. Бұл қазіргі тарихшылар тарапынан оның қатысуын жасыруға жасалған әрекет ретінде түсіндірілді. Екінші жағынан, әл-Хакимнің қудалауынан қашқан христиан Яхья Антиохиялық Ситт әл-Мүлк әл-Хакимнің өліміне қатысқандығы туралы ештеңе айтпайды. Қазіргі ғалымдар пікірге бөлінген, кейбіреулері, мысалы, Яаков Лев және Фатема Мернисси, оның қатысуын ықтимал деп санайды, ал басқалары, мысалы, Хайнц Хальм, оны күмәнді деп санайды, өйткені Фатимидтік элитаның көптеген мүшелері, соның ішінде Ибн Даууас, халифаны жоюға мүдделі болды. Дегенмен, Хальмтің өзі де қастандық туралы қауесеттердің көп болғанын және әл-Хаким сестринге сенбегенін мойындайды.

Caliph al Aziz died suddenly at Bilbays on 13 October 996, while preparing an expedition against the Byzantines in northern Syria. His sudden death opened the issue of succession, as the caliph's only surviving son, al Mansur, was eleven years old. His half sister Sitt al Mulk therefore supported another candidate, an adult son of the prince Abdallah, who had been the first designated heir to Caliph al Mu'izz li Din Allah but had died shortly before him, leading to the accession of al Aziz. According to the Arab chroniclers, she had fallen in love with this otherwise unknown cousin and intended to marry him. The princess reportedly hurried back to Cairo with the senior courtiers and the palace guard to take control of the palace and raise her candidate to the throne, but the eunuch Barjawan, who was al Mansur's tutor, pre empted her by putting the crown on the boy's head as soon as news of al Aziz's death arrived. Al Mansur thus became caliph with the regnal name of al Hakim bi Amr Allah, while Sitt al Mulk was placed under house arrest. Nevertheless, although not much information survives, during the early part of al Hakim's reign, the relations between Sitt al Mulk and her brother appear to have been normal and even amicable: in 997, she made him rich gifts, and soon after Barjawan's murder in 1000, which allowed al Hakim to take over the reins of government himself, he conferred estates with an annual income of 100,000 gold dinars on her and al Hakim used to consult her in his difficult or dilemma tasks. Moreover, she was the intermediary of the caliph and others, who asked her for favors or to intercede on their behalf with her brother, the caliph or conveyed information to the caliph through her. In 1000, al Hakim even married one of her slave girls. She also intervened to inform her brother, who was rather ignorant of state affairs, of a conspiracy by two senior officials that led to the execution of the vizier Abu'l Ala Fahd ibn Ibrahim, followed by the extortion of vast sums from tax officials in Palestine. In 1013, she mediated with her brother for a pardon to the Jarrahid chieftain al Hasan ibn Mufarrij, who had previously risen in revolt against Fatimid rule in Palestine along with his father, Mufarrij ibn Daghfal ibn al Jarrah. Soon, however, al Hakim's reign began to degenerate into terror and arbitrary rule. The state suffered from an increasingly erratic governance, as the Caliph issued a bewildering array of prohibitions ranging from food and singing in public to dogs and baths, launched a persecution of Christians and Jews (culminating in the destruction of the Church of the Holy Sepulchre in 1009), purged the old guard of officials he had inherited from his father, and introduced doctrinal innovations, even to the point of seemingly accepting the divine status accorded to him by some of the Isma'ili faithful (who would later found the Druze sect). As a result, the two siblings drifted apart. The princess opposed al Hakim's intolerant politics, and he was jealous of her, suspecting her of having lovers, including among his generals. The event that most contributed to the rift between the two was connected to the succession: in 1013, al Hakim chose a cousin, Abd al Rahim ibn Ilyas, as the designated heir apparent ([[wali ahd al muslimin), violating the direct line of succession and overturning a century of precedent of excluding the males of the wider dynasty from all affairs of state. Sitt al Mulk was committed to the succession of al Hakim's surviving son Ali, and took him and his mother, the umm walad Ruqayya, into her palace to shield them from the Caliph. The downfall of al Hakim's erstwhile favourite Malik ibn Sa'id al Fariqi in 1014/5 is apparently related to this: Malik, who had been raised to head of the judiciary, as chief [[qadi, and of the Isma'ili hierarchy, as chief [[da'i, was accused of being close to her (apparently siding with her over the choice of heir), and was executed. On the night of 13 February 1021, the Caliph disappeared during one of his nightly walks in the streets of Cairo. After a couple of days of search, evidence of his murder was found, and he was declared dead. Of the three contemporary historians to write about these events (and who in turn provided the material for many later historians), the account of the Baghdadi chronicler Hilal al Sabi directly implicates the princess, writing that after Sitt al Mulk quarreled with her brother over the direction of the state and the future of the dynasty, she began to fear that he would have her killed. She thus approached the Kutama general Ibn Dawwas, whom the Caliph suspected of being one of her lovers, and conspired with him to have al Hakim killed, which was done by Ibn Dawwas' slaves. Given the fervently anti Fatimid bias of Hilal, this account is suspect, but the later historians Sibt ibn al Jawzi and Ibn Taghribirdi, apparently relying on the second contemporary account, that of the Egyptian Shafi'i qāḍī al Quda'i, report that she ordered the execution of all those who participated in the conspiracy to kill al Hakim. This has been interpreted by modern historians as an attempt to cover up her involvement. On the other hand, Yahya of Antioch, a Christian who had fled al Hakim's persecution, mentions nothing of Sitt al Mulk's involvement in al Hakim's death. Modern scholars are likely divided, with some, such as Yaacov Lev and Fatema Mernissi, considering her participation as probable, and others, such as Heinz Halm, considering it dubious, since there were many other members of the Fatimid establishment, including Ibn Dawwas, who had an interest in eliminating the erratic caliph. Even Halm admits, however, that the rumours were persistent, and that, as the affair around Malik al Fariqi shows, al Hakim did not trust his sister.

Регенттік

Әл-Хакимнің жоғалуынан кейін, тіпті ол өлі деп жарияланбастан бұрын, Ситт әл-Мүлк өзінің сарайдағы билігін орнатуға кірісіп, сарай қызметкерлері мен әскери қолбасшыларға ақша таратты (Хилалдың айтуынша, Ибн Даувастың көмегімен). Хиллдің хабарлауынша, әл-Хакимнің ұлы Әли, әл-Хакимнің жоғалуынан кейін жеті күн өткен соң, әл-Захир ли изаз Дин Алла деген атпен таққа отырды, бірақ басқа барлық дереккөздер оның 27 наурызда таж кигенін айтады, ал осы уақыт аралығында Ситт әл-Мүлк мемлекеттің іс жүзіндегі билеушісі болды. Барлық дереккөздерде Ибн Даувас, әл-Хакимнің өліміне жауапты деп танылып, тез арада жазаланды (мүмкін, өзінің кінәсін жасыру үшін). Осыдан кейін, әл-Хакимнің тағайындалған мұрагері, Абд әл-Рахим ибн Ильяс, сол кезде Дамаск әкімі болған, Мысырға қайта шақырылып, түрмеге қамалып, өлтірілді. Жаңа халифа әл-Хаким билік еткен кезде оның қамқорлығында болды және таққа отырғаннан кейін де біраз уақыт бойы солай болды, бұл әл-Захирдің анасы Руқайямен қарым-қатынастың шиеленісуіне әкелді. Әл-Захирдің билігінің алғашқы кезеңінде Ситт әл-Мүлк мемлекеттің тиімді басшысы болды және замандас дереккөздерде «Принцесса жеңе» (әл-Сайида әл-Амма) немесе «Принцесса Азиз» (әл-Сайида әл-Азиза) деп аталды. Ол әл-Хакимнің қабылдаған шешімдерін кері қайтара бастады және мемлекеттік қаржыға ерекше назар аудара отырып, тәртіпті үкіметті қалпына келтірді: басқа шаралармен қатар, ол әл-Хакимнің сүйіктілеріне берген мүліктері мен жалақыларын жойды және исламдық емес деп жойған кедендік баждарды қайта енгізді. Ол сондай-ақ ағасының көптеген тыйымдарын жойды, әйелдерге үйден шығуға рұқсат берді, музыка тыңдау мен шарап ішуге қайта рұқсат берді. Әл-Хакимнің кезінде ислам дініне мәжбүрлеп өткен мұсылман емес халыққа (зимми) бұрынғы дініне оралуға рұқсат берілді, ал елден қашқандарға оралуға рұқсат берілді. Тарихшы Яаков Лев оның осылай істеуіне бірнеше фактор себеп болғанын атап көрсетеді. Біріншіден, Фатимид әулетінің әйелдері әдетте саясатқа араласпаса да, олар «әлеуметтік және экономикалық өмірден оқшауланған жоқ», бұл оларға сарайдан тыс әлеммен байланысуға ғана емес, сонымен қатар олардың атынан әрекет ететін әкімшілік және қаржылық агенттерді бақылау қажеттігіне де мүмкіндік берді, осылайша оларға осындай мәселелерде тәжірибе жинақтауға көмектесті. Соңында, әсіресе әл-Хакимнің соңғы жылдарындағы хаос пен үрейден кейін, билеуші элита оның басшылығын қабылдауға дайын болды, өйткені олар жоғалтатын ештеңе қалдырмады. Лев жазғандай, осы атмосферада «қарақаттықтар мен қан төгуге дайындық саяси өмірді жүргізудің қабылданған тәсіліне айналды, ал осы стандарттар бойынша Ситт әл-Мүлк есімге лайық билеуші болды, өйткені ол хайба [яғни, құрмет] сезімін тудырды». Алайда, ортағасырлық жазбагерлер оны жеке қасиеттері үшін де, сонымен қатар оның тиімді саясаты үшін де жоғары бағалағанмен, оның орны ерекше және ерекше жағдайларға байланысты болды. Ол халифаның функцияларын іс жүзінде атқарған болуы мүмкін, бірақ оның өз атынан билік жүргізуі және егемендік талап етуі мүмкін емес еді, мысалы, оның есімін жұмалық уағызда (хутба) қосу арқылы. Оның регенттігі қанша уақытқа созылғаны белгісіз; замандас ресми тұлға және тарихшы әл-Мусаббихи билік көп ұзамай жаңа лауазымды адамдар тобына өтіп, оның ықпалын жоғалтып, жасырын өмір сүргенін көрсетеді, ал әл-Макризи оның өліміне дейін мемлекеттік істерді бақылауда ұстағанын көрсетеді. Ол сондай-ақ әл-Хакимнің құдайлығына сенетін друз дінін қатты қуғынға түсірді. Ол оны Мысырдан толықтай жойып, Ливан тауларымен шектеді. Ол сондай-ақ Византия империясымен Алеппо иелігін бөлісу мәселесіндегі шиеленісті азайтуға тырысты, бірақ келіссөздер аяқталмас бұрын, Ситт әл-Мүлк 1023 жылдың 5 ақпанында елу екі жасында дизентериядан қайтыс болды.

Following the disappearance of al Hakim, and even before he was declared dead, Sitt al Mulk moved to establish her control of the court, distributing money to the court dignitaries and military commanders (according to Hilal, with the aid of Ibn Dawwas). Hilal reports that al Hakim's son Ali was raised to the throne, with the regnal name al Zahir li i'zaz Din Allah, only seven days after al Hakim's disappearance, but all other sources mention that he was crowned on 27 March, with Sitt al Mulk as the de facto ruler of the state in the meantime. All sources agree that she quickly had Ibn Dawwas executed as the one responsible for al Hakim's death (and perhaps to cover up her own culpability). This was followed soon after by al Hakim's designated heir, Abd al Rahim ibn Ilyas, who was then serving as governor of Damascus: he was lured back to Egypt, imprisoned, and killed. The new caliph had long been under her tutelage during al Hakim's reign, and remained so for some time after his coronation, which led to tensions with al Zahir's mother, Ruqayya. During this early period of al Zahir's reign, Sitt al Mulk was the effective governor of the state, known in contemporary sources as 'the Princess Aunt' (al Sayyida al ʿAmma) or 'the Princess Aziz' (al Sayyida al ʿAzīza). In this capacity, she began to reverse al Hakim's decisions, and restore orderly government, with a particular attention to the state finances: among other measures, she cancelled the estate grants and salaries that al Hakim had conferred on his favourites, and restored the customs duties that he had abolished for being un Islamic. She also reversed her brother's manifold prohibitions, allowing women to leave their homes, and permitting again the listening to music and the drinking of wine. The non Muslims ([[dhimmi) who had been forced to convert to Islam under al Hakim were allowed to return to their old faith, and those who had fled the country were allowed to return. Historian Yaacov Lev points out that she was able to do so as the result of several factors. On the one hand, while women of the Fatimid dynasty were not usually involved in politics, they were "not secluded from social and economic life", which not only allowed them contact with the world outside the palace, but even necessitated the supervision of the administrative and financial agents acting on their behalf, giving them some experience in such matters. Finally, particularly after the chaos and terror of al Hakim's last years, the ruling elite was quite prepared to accept direction from her, for they had little left to lose. As Lev writes, in this atmosphere, "machinations and the readiness to shed blood had become accepted ways of conducting political life, and by these standards, Sitt al Mulk was a ruler worthy of the name, for she inspired hayba [i. e., awe]". However, while she was widely praised by medieval chroniclers for both her personal qualities as well as for her sound policies, her position was anomalous, and dependent on the entirely exceptional circumstances. She may have de facto exercised the functions of a caliph, but it was unthinkable for her to hold power in her own name and claim sovereignty, for example by having her name included in the [[khutba (Friday sermon). It is unclear how long her regency lasted; the contemporary official and historian al Musabbihi indicates that power soon passed to a new circle of officials, and that she lost her influence and died in obscurity, while al Maqrizi indicates that she maintained her control over state affairs until her death. She also severely persecuted the Druze religion, which believed in al Hakim's divinity. She succeeded in eliminating it entirely from Egypt, and restricting it to the mountains of Lebanon. She also worked to reduce tensions with the Byzantine Empire over the possession of Aleppo, but before negotiations could be completed, Sitt al Mulk died of dysentery on 5 February 1023 at the age of fifty two.