Кіріспе

Норвегиялық ұшқыш Йенс Айнар Мюллер (30 қараша 1917 – 30 наурыз 1999) – Канададағы «Кіші Норвегияда» дайындалған және неміс әскери тұтқын лагері Stalag Luft III-те тұтқын болған норвегиялық ұшқыш. Ол «Ұлы қашу» кезінде бостандыққа шыққан үш адамның бірі болды.

Ерте өмір

Мюллер Қытайдың Шанхай қаласында норвегиялық инженер Эйнар Йонсберг Мюллер (1872–1943) мен британдық актриса Дейзи Констанс Расселдің (1891–1978) ұлы болып дүниеге келді. Йенс Мюллердің бір інісі, норвегиялық кинорежиссер Нильс Р. Мюллер болды. Ағалар Норвегияның Акер қаласында өсті. Мюллер 1935 жылы он сегіз жасында ұшқыш куәлігін алған еді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Мюллер Цюрихте оқып жүрді. 1940 жылдың мамыр айында ол Англияға келді.

Мансап

1942 жылы Англиядағы Солтүстік Уэльдте 331 (норвегиялық) эскадрильяның офицері болды. 19 маусымда 1942 жылы «Roadsted» миссиясын аяқтағаннан кейін, оның Spitfire Mark V (құйрық нөмірі AR298) Бельгия жағалауында, оқ-дәрісі бітіп қалғаннан кейін неміс Focke Wulf Fw 190-мен атып түсірілді. Ол ұшақтан парашютпен құтылып, 66 сағаттан кейін көрінбей, үрмелі қайығында жағаға жүзіп шықты. Бірақ оны бірден неміс күзетшісі ұстап алды. 1944 жылдың наурыз айында «Ұлы қашу» деп белгілі болған оқиғада Мюллер туннельді желдету үшін ауа сорғысын жасап, үлес қосты. Ол лагерден (қазір Польшаның Жагань қаласында) қашып құтылған 76 әскери тұтқынның ішінде 43-ші қашқын болды. Мюллер Норвегиялық ұшқыш Пер Бергсландпен бірге қашуға тырысты. «Туннель арқылы өтуге үш минут кетті. Жерге шыққаннан кейін мен бірнеше метрге арқанды ұстап, жүрдім: ол ағашқа байланған еді. Сержант Бергсланд маған қосылды; киімдерімізді түзеп, Саган теміржол станциясына қарай бет алдық. Бергсланд өзіне Корольдік теңіз жаяуы әскерінің формасынан тігілген азаматтық костюм киген, RAF пальтосының түймелеріне қоңыр былғары тігілген. Қара RAF галстугі, бас киім жоқ. Ол Норвегиядан келген кішкентай чемоданды алып жүрді. Оның ішінде норвегиялық тіс пастасы мен сабын, бутербродтар және Қашу комитеті берген 163 рейхсмарка болды. Біз сағат 14:04-те Франкфурт-ан-дер-Одерге баратын пойызға отырдық. Қағаздарымызда біз Франкфурттағы Арбайтерлагерьден (жұмыс лагері) Саган маңында жұмыс істейтін норвегиялық электриктер екеніміз жазылған. Франкфурттан Штеттинге сапарға шыққанда, жұмыс орнын Франкфурттан Штеттинге ауыстыруды және Штеттиннің бургомистріне есеп беруді талап ететін басқа да құжаттарымыз болды». Олар пойызға мініп, Германиядағы Штеттинге (қазір Польшаның Штецин қаласына) барды, онда олар Роджер Бушеллдің жергілікті бордельдегі байланысымен кездесуді жоспарлады. Бірақ онда олар швед азаматымен байланысқа шығып, оларға порттағы пирс маңында күтуге кеңес берді. Біраз уақыттан кейін кеме кетіп қалғанын түсінді. Олар түннің жартысын жүк вагонында өткізді, келесі түнді қанағаттанушылықпен өткізді, ал келесі күні кешке портқа оралғанда, екі швед теңізшісімен кездесті, олар оларды порт билігінен жасырын түрде өткізуге көмектесті. Кеме Гётеборгқа жетіп, екі норвегиялық ұшқыш тез арада британ консулдығын іздеді. Олар Стокгольмге пойызбен жіберілді, содан кейін Бромма әуежайынан Шотландияға ұшты. Одан олар Лондонға, содан кейін Канададағы «Кіші Норвегияға» пойызбен жіберілді, онда олар екеуі де қызметке қайта оралды, бұл жолы ұшу нұсқаушылары ретінде. Қашып құтылған 76 тұтқынның тек үшеуі ғана бейтарап елдерге жетіп, азаттыққа шықты. Үшінші сәтті қашқан голландиялық Брам ван дер Сток болды, ол француз қарсыластарының көмегімен басып алынған Еуропаның көп бөлігін кесіп өтіп, Испанияға қашып кетті. Қалған 73 қашқын қайта ұсталды. Адольф Гитлер олардың барлығын атуды қалады, бірақ Генрих Гиммлер (немесе, мүмкін, Герман Геринг) оны бұған көндірді. Оның орнына, 50 қашқын үлгі ретінде көрсету үшін өлім жазасына кесілді. Бұл Женева конвенциясының ауыр бұзуы және соғыс қылмысы болды. Қалған 23 тұтқын Гестапоның күзетінде ұсталды, содан кейін басқа лагерлерге жіберілді. Олардың 17-сі Сталаг-Люфт III-ге қайтарылды, төртеуі Саксенхаузенге, ал екеуі Колдиц қамалына жіберілді. Соғыстан кейін Мюллер Скандинавия әуе компаниясы жүйесіне біріккен компаниялардың бірі Det Norske Luftfartsselskap (DNL) үшін жұмыс істеді. Ол 1977 жылы зейнетке шықты. Ол үйленген және Риккинн қаласында тұрды. Ол 1999 жылдың сәуір айында қайтыс болды.

Мұра

Йенс Мюллер соғыс кезіндегі өмірі туралы "Тре ком tilbake" (ағылш. "Three Returned") (Gyldendal, 1946) атты кітап жазды. "Ұлы қашу" фильміне түсірілді. 2019 жылдың ақпан айында Мюллердің естеліктерінің алғашқы ағылшын тіліндегі нұсқасы, норвегиялық тарихшы Асгейр Уэландтың кіріспесі және Йенс Мюллердің ұлы Джон Мюллердің алғы сөзімен жарық көрді.