Кіріспе

Гирван Юддха Бикрам Шах (19 қазан 1797 – 20 қараша 1816), сондай-ақ Гирваниуддха Бикрама Шах деп те аталады, Непалдың төртінші патшасы болған. Ол таққа заңды мұрагер болмаса да, әкесі оны өзінің сүйікті әйелі Кантавати Джаның ұлы болғандықтан мұрагер етіп белгіледі. Ол патша Рана Бахадур Шахтың ұлы және әкесі аскет болу үшін тақтан бас тарғанда 1 жас жарымда таққа отырды. Ол Непал патшайымы Трипурасундари мен премьер-министр Бхимсен Тапаның регенттігімен билік етті. Ол 19 жасында қайтыс болды, ал оның орнына жас ұлы Ражендра Бикрам Шах келді.

Англия-Непал соғысы

Горкха соғысы (1814–1816), немесе Англо-непал соғысы, Непал Корольдігі мен Британдық Шығыс Үндістан компаниясы арасында шекаралық даулар мен екі тараптың да кеңейіс іздеуі салдарынан болды. Соғыс 1816 жылы Сугаули шартына қол қоюмен аяқталды, ол Непалдың аумағының шамамен үштен бірін британдықтарға өткізді. Ұсталған аумақтардың көп бөлігі Непал соңғы 10-20 жылда басқа патшалықтардан соғыс арқылы алған еді, және бұл патшалықтар ешқашан Непалдың құрамына кірген емес. Британдықтар шабуыл жасаған күштер болды, ал непалдықтар қорғаныс позициясын ұстады. Британдықтар екі кезеңде шабуылдады. Бұл Лорд Мойраның басшылығымен жүргізілген ең қымбат соғыс болды.

Макуанпур гадхи шайқасы

Бимсен Тапаның ағасы, полковник Раннабир Сингх Тапа Макаванпур-Харихарпур бағытының секторлық қолбасшысы болуға тиіс болды. Оған үлкен бекініс пен 4 мыңға жуық әскер, ескі мылтықтар мен бірнеше зеңбірек берілді. Бірақ британдықтар шекарадан одан әрі жылжуға мүмкіндік таппады. Полковник Раннабир Сингх Тапа жауды өзі таңдаған қырғын алаңына әкелуге тырысты. Бірақ генерал-майор Вуд Бара-Гадхиден алға жылжуға батыл болмады және ақырында Беттияға қайта шегінді.

Харихарпур гадхи шайқасы

Бірінші жорықта Харихарпур-Гадхи бекінісінде ешқандай арнайы әскери операция болған жоқ. Генерал-майор Баннет Марли мен генерал-майор Джордж Вуд Макаванпур және Харихарпур-Гадхи бекіністеріне қарсы шабуылға көше алмады.

Налапани шайқасы

Налапани шайқасы – ағылшын-непал соғысының алғашқы шайқасы болды. Шайқас Дехрадун қаласының жанындағы Налапани бекінісі маңында өтті, британдық әскерлер 1814 жылдың 31 қазаны мен 30 қарашасы аралығында бекіністі қоршауға алды. Бекініс гарнизонының құрамында капитан Балбхадра Кунвар болды, ал шабуылды генерал-майор Ролло Гиллеспи басқарды, ол бұрын Жава шайқасында қатысқан еді. Оның әскерлері далалық бұйрықтарды орындамағандықтан, Гиллеспи қоршаудың бірінші күнінде, әскерін жинағанда қаза тапты. Сан жағынан және қару-жарақ жағынан айқын артықшылыққа ие болғанына қарамастан, Балбхадра және оның 600 сарбазынан тұратын гарнизоны 3000-нан астам британдық әскерге қарсы бір айдан астам уақыт бойы қарсы тұра алды. Бекіністі тікелей шабуылмен басып алуға жасалған екі қымбат және сәтсіз әрекеттен кейін, британдықтар тактикасын өзгертті және бекіністің сыртқы су көзінен айыру арқылы гарнизонды қарсылық көрсетуден бас тартуға мәжбүрлеуді көздеді. Үш күн бойы сусыз қалғаннан кейін, қоршаудың соңғы күні Балбхадра берілуден бас тартып, 70 сарбазынан тұратын топты қоршауға алған әскерге қарсы шабуылға жетектеді. Аман қалғандар бекіністен шығып, жақын маңдағы төбелерге қашты. Бұл шайқас ағылшын-непал соғысының бағытын анықтады, ал кейінірек болған бірнеше шайқастар, соның ішінде Джайтактағы шайқас та осыған ұқсас сипатта өтті. Налапанидегі оқиға британдықтарды қатты алаңдатты, сондықтан лорд Гастингс операция жоспарын өзгертті және Гурвалды басып алу үшін дивизияның бір бөлігін жіберуден бас тартты. Ол полковник Маубейге Дун айманын басып алу үшін бірнеше сарбазды мықты бекіністе қалдыруды және өзінің толық әскерін Амар Сингхтің ұлы, полковник Ранаджор Сингх Тапаға қарсы, Нахан қаласында орналасқан 2300-ге жуық Гурка элитасына қарсы жіберуді бұйырды. Бұл бекет Гурка территориясының батыс және шығыс бөліктері арасындағы байланыс жолындағы Джумна өткелдерін бақылап тұрды, сондықтан барлау үшін өте қолайлы жер болды. Джайтактағы бір күндік шайқаста британдықтар үш жүзден астам сарбазын жоғалтты және жараланды, бұл Мартинделлдің шайқасқа деген құлшынысын басып тастады. Ол бір жарым айдан астам уақыт бойы непал армиясына қарсы кез келген шара қолданудан бас тартты. Ақпан айының ортасына таман непал армиясымен кездескен төрт британдық қолбасшының ішінде Гиллеспи қаза тапты, Марли дезертир болды, Вуд әрекетсіздікке түсірілді, ал Мартинделл шамадан тыс сақтық салдарынан іс жүзінде әрекетке қабілетсіз болды. Бұл Окторонидің өзінің батырлығын көрсетіп, соғыстың барысын өзгертуге мүмкіндік берді.

Сугаули келісім-шарты

Сугаули келісім-шарты 1816 жылғы 4 наурызда ратификацияланды. Келісімге сәйкес, Непал Сиккимді (Дарджилингті қоса алғанда), Кумаон және Гархвал аумақтарын, сондай-ақ Терай жерлерінің басым бөлігін жоғалтты. Мечи өзені жаңа шығыс шекара, ал Махакали өзені – корольдіктің батыс шекарасы болды. Британдық Шығыс Үндістан компаниясы Терай аймағынан түскен кірістің жоғалғаны үшін өтеу ретінде жыл сайын 200 000 рупия төлейтін болды. Катманду британдық резидентті қабылдауға мәжбүр болды. Бірақ Непал билеушілері резидентті оқшаулап, дерлік үй қамауында ұстағандықтан, Катмандуда британдық резидент болу қаупі негізсіз болып шықты. Дегенмен, Терай жерлерін басқару британдықтар үшін қиындыққа толы болды, сол себепті 1816 жылы олардың бір бөлігі корольдікке қайтарылды, ал жылдық төлемдер де тоқтатылды. Алайда, ағылшын-непал соғысы аяқталғаннан кейін де екі мемлекет арасындағы шекара мәселесі толық шешілмеді. Непал мен Оуд арасындағы шекара 1830 жылға дейін нақтыланбады, ал Непал мен британдық аумақтар арасындағы шекара талқылау тақырыбы ретінде екі үкімет арасында көп жыл бойы сақталды. Ұлыбритания Қытайдың тәуелділіктері мен олардың арасында орналасқан мемлекеттің болуын немесе тәуелсіздігін жоюға ешқашан ниеттенбеді. Лорд Хейстингс Қытайды ашудан қорқып, Непалды бөлу жоспарынан бас тартты, себебі Непал теория бойынша Қытайдың вассалы еді. 1815 жылы британдық әскерлер Непалдың батысында жорық жүргізіп жатқанда, жоғары дәрежелі маньчжур шенеунігі үлкен әскери күшпен Қытайдан Лхасаға қарай жылжыды. Ал келесі жылы, ағылшын-непал келісіміне қол қойылғаннан кейін, қытай армиясы тағы оңтүстіске қарай, тікелей Непал шекарасына жетті. Непалдықтар қорқып кетті, себебі 1792 жылғы қытай шапқыншылығының естеліктері әлі де жадында сақталған еді, соның салдарынан жедел дипломатиялық шаралар қабылданды. Хейстингс императорлық билікке сендіріп айтты және жаңадан Катмандуға келген британдық резидентке қораптарын жинап, қытайлықтар қайтадан шабуыл жасаса дереу кетуге дайын болуын бұйырды.