Непалдың соңғы королі – Гьянендра Шах Дева

Кіріспе

Непал патшасы (1950–51; 2001–2008)

Гьянендра Бир Бикрам Шах Дев (; 7 шілде 1947 жылы туған) – Непалдың бұрынғы монархы және соңғы патшасы, 2001 жылдан 2008 жылға дейін билік еткен. Бала кезінде ол 1950 жылдан 1951 жылға дейін қысқа мерзімге патша болды, одан кейін оның әкесі Трибхуван отбасымен бірге Үндістанға саяси эмиграцияға кетті. Оның екінші билігі 2001 жылғы Непал патшалық трагедиясынан кейін басталды. Гьянендра Шах – Непал тарихында екі рет патша болған тұңғыш адам және Непалдың Шах әулетінің соңғы патшасы. Гьянендраның екінші билігі конституциялық дағдарыспен сипатталды. Оның ағасы Бирендра конституциялық монархияны орнатқан, онда ол саясатты сайланған үкіметке жүктеген. Гьянендра билігі кезінде Непал азамат соғысының күшеюі өкілдер сайлауына кедергі келтірді. Сайлауды бірнеше рет ықпалдастырудан кейін, Гьянендра 2005 жылдың ақпанында конституцияны тоқтата тұрып, билікті тікелей өзіне алды, бұл шара азаматтық үкіметтердің күші жетпегендіктен маоист көтерілісін басуға бағытталған уақытша шара екенін мәлімдеді. Көпшілік қарсылығына қарамастан, ол 2006 жылдың сәуірінде бұрынғы парламентті қалпына келтірді. Екі жылдан кейін Конституциялық Ассамблеяның бірінші сессиясы оны тақтан түсірді, елді Непал Федеративтік Демократиялық Республикасы деп жариялады және 240 жылдық Шах әулетін жойды.

Ерте өмір және алғашқы билік

Гьянендра 1947 жылғы 7 шілдеде Катмандудағы ескі Нараянхити патша сарайында, ханзада Махендра мен оның бірінші әйелі ханшайым Индраның екінші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның туылғаннан кейін, әкесіне сарай астрологы жаңа туған ұлына қарауға болмайтынын айтты, себебі ол оған бақытсыздық әкеледі, сондықтан Гьянендра әжесінің үйіне жіберілді. 1950 жылғы қарашада саяси құйрықтар кезінде оның әкесі мен атасы Трибхуван патша, сондай-ақ басқа да патшалық әулет мүшелері Үндістанға қашып кетті, нәтижесінде шалысқан ханзада Гьянендра Непалдағы патшалық отбасының жалғыз ер адам мүшесі болып қалды. Ол премьер-министр Мохан Шамшердің бұйрығымен бас қала Катмандуға қайтарылды, ол 1950 жылғы 7 қарашада оны патша деп жариялады. Гьянендра патша болып қана қоймай, оның атымен монеталар да шығарылды. Рана премьер-министрі патшаның шығындары үшін жыл сайын 300 000 рупиялық бюджет бөлді. Рана режимінің оның атасын тақтан түсіріп, Гьянендраны таққа отырғызу әрекеттері халықаралық жағынан мойындалмады. Гьянендра ағасы, король Бирендрамен бірге Дарджилингтегі Сент-Джозеф мектебінде оқыды, ал 1969 жылы Катмандудағы Трибхуван университетін бітірді. Гьянендра 1970 жылғы 1 мамырда Катмандуда екінші туысы Комал Раджа Лакшми Девиге үйленді. Олардың екі баласы бар:
Принц Парас Бир Бикрам Шах Дев (1971 жылғы 30 желтоқсанда туған).
Принцесса Прерана Раджа Лакшми Деви Сингх (1978 жылғы 20 ақпанда туған).

Мұрагерлік

Гьянендра 2001 жылғы 1 маусымда Гьянендраның немере інісі, тәжді ханзада Дипендра король Бирендраны қоса, көптеген патшалық отбасы мүшелерін өлтіргеннен кейін қайтадан таққа отырды. Дипендра өзіне-өзі оқ жарақатын келтіргеннен кейін қысқа мерзімге номиналды король болды. Осы оқиғалар мен одан кейінгі тергеу өте даулы болды. Гьянендра тағайындаған екі адамнан – сол кездегі Жоғарғы сот төрағасы Кешав Прасад Упадхая мен Өкілдер палатасының спикері Таранат Ранабаттан – тұратын тергеу тобы бір апта бойы тергеу жүргізді. 100-ден астам адаммен, оның ішінде куәгерлер, сарай қызметкерлері, күзетшілер және персоналмен сұхбаттасқаннан кейін, олар Дипендраның шынымен де қырғынды жасағанын анықтады, бірақ одан әрі ешқандай қорытынды жасаған жоқ. Немересі комада жатқандықтан, ханзада Гьянендра регент болып тағайындалды; бірақ 2001 жылғы 4 маусымда король Дипендраның қайтысынан кейін Гьянендра таққа қайта оралды.

Ерте билік

Тақта отырған алғашқы жылдары Гьянендра үкіметке толық бақылау жасауды көздеді, осы үшін ол парламент таратылғаннан кейін барлық саяси партиялардың сайлау өткізуге қабілетсіздігін себеп етті. 2002 жылғы мамыр айында ол 1999 жылы сайланған парламентті таратып жіберген кезде халық сайлаған премьер-министр Шер Бахадур Деубаны қолдады. 2002 жылғы қазан айында ол Деубаны қызметтен босатып, билігін алғаш рет нығайтты. 2002-2005 жылдар аралығында ол сайлау өткізуге және көтерілісшілерді келіссөздер үстеліне әкелмегені үшін үш премьер-министрді таңдап, кейіннен қызметтен босатып жіберді; соңында ол Деубаны екінші рет босатып, 2005 жылғы 1 ақпанда абсолюттік билеуші болды, 36 ай ішінде ел қалыпқа оралады деп уәде берді. Оның ағасы Бирендра патша өзінің билігі кезінде конституциялық монархияны деликатты түрде келісімге келтірді, онда ол король ретінде үкіметте маңызды рөл атқармады. Осылайша, Гьянендраның орнықты саяси партиялармен қарым-қатынасы кеңінен сынға ұшырады. 2005 жылғы 1 ақпанда Гьянендра екінші рет толық бақылауға алғанда, ол премьер-министр Шер Бахадур Деубаның үкіметін парламенттік сайлауға дайындық жасамағаны және Маоист көтерілісшілердің басшылығымен азаматтық соғыс кезінде елде бейбітшілікті қалпына келтіре алмағаны үшін қызметтен босатып жіберді. Гьянендра үш жыл ішінде "бейбітшілік пен тиімді демократия" қайта орнатылатынын уәде етті, бірақ тікелей басқару кезеңі наразылықты басумен бірге жүрді. Халықаралық ұйымдар корольдің азаматтық бостандықтарды, оның ішінде баспасөз бостандығын, конституциялық цензурадан қорғауды және алдын ала қамауға алу құқығын шектеу туралы шешімінен кейін журналистердің қауіпсіздігіне қатысты үлкен алаңдаушылық білдірді. 2006 жылғы сәуір айында жеті партиялық одақ және сол кезде тыйым салынған КПМ Маоистік партиясы Катмандуда король Гьянендраның тікелей билігіне қарсы наразылық акциялары мен ереуілдер ұйымдастырды. Корольдік үкімет ең аз шектеуді қолданды, бірақ нашарлап бара жатқан жағдайды бақылау үшін коменданттық сағат жариялады, ол тікелей атыс қарулары мен көзден жас шығару газымен күшпен орындалды. 2006 жылғы 21 сәуірде 23 наразылықшы қаза тапқаннан кейін король Гьянендра демократияның қайта оралуын қадағалау үшін саяси партиялар таңдаған жаңа премьер-министрге атқарушы билікті беруге келісімін берді. Бірнеше партия басшылары ұсынысты қабылдамады және корольдан монархияның болашақтағы саясаттағы рөлін анықтау үшін кеңес шақыруды талап етті. Партиялар арасында Үндістанның биліктегі Конгресс партиясының бақылауымен жаңа конституцияда монархияның орны болатыны туралы келісімге қол жеткізілді. Гириджа Прасад Койрала уақытша премьер-министр болып тағайындалды. Басты басшы ретінде Гириджа Прасад корольмен келіссөздер жүргізді, нәтижесінде монархияның мәртебесі туралы келісімге қол жеткізілді. Осылайша, 2006 жылғы 24 сәуірде Гьянендра телеарна арқылы халыққа жолдаған сөзінде бұрынғы парламентті қайта қалпына келтірді.

During his early years on the throne, Gyanendra sought to exercise full control over the government, citing the failure of all the political parties to hold an election after the parliament was dissolved. In May 2002, he supported the popularly elected Prime Minister Sher Bahadur Deuba when he dismissed the parliament elected in 1999. In October 2002, he dismissed Deuba and consolidated his power for the first time. During the years 2002 to 2005 he chose and subsequently dismissed three prime ministers for failure to hold elections and bring the rebels to a round table negotiation; he finally dismissed Deuba for the second time and took over as absolute ruler on 1 February 2005, promising that the country would return to normality within 36 months. His elder brother King Birendra had negotiated a constitutional monarchy during his rule in a delicate manner in which he, as king, played a minor role in government. Thus, Gyanendra's confrontational approach with the established political parties met with widespread censure. When Gyanendra took complete control for the second time, on 1 February 2005, he dismissed Prime Minister Sher Bahadur Deuba's government for failing to make arrangements for parliamentary elections and being unable to restore peace in the country, which was then in the midst of a civil war led by Maoist insurgents. Gyanendra promised that "peace and effective democracy" would be restored within three years. but the period of direct rule was accompanied by repression of dissent. International organizations expressed grave concerns about the safety of journalists, following the king's decision to restrict civil liberties, including freedom of the press, the constitutional protection against censorship and the right against preventive detention. In April 2006, the seven party alliance and the then banned CPN Maoist party in an underground manner staged protests and strikes in Kathmandu against King Gyanendra's direct rule. The royal government exercised minimum restraint but declared a curfew to control the deteriorating situation, which was enforced with live firearms and tear gas. After 23 protesters were killed, on 21 April 2006, King Gyanendra announced that he would yield executive authority to a new prime minister chosen by the political parties to oversee the return of democracy. Several party leaders rejected the offer and again demanded that the King call a council to determine the monarchy's future role in politics. An agreement was reached between the parties under the supervision of the Indian ruling Congress that the monarchy would have a place in the new constitution. Girija Prasad Koirala was appointed prime minister in the interim. Girija Prasad, as the main leader, had talks with the King and the agreement for monarchy's position. As such, on 24 April 2006, Gyanendra reinstated the previous parliament in a televised address to the nation.

Тікелей биліктің аяқталуы

Тараптар мен Гьянендра арасындағы келісім, Үндістанның бақылауымен жасалған болатын, тараптар тарапынан орындалмады. Ол кездегі премьер-министр Гриджа Прасад Койрала Гьянендра билікте қалғанша Непалдағы демократиялық құрылысқа қауіп төнетініне терең сенген. 2006 жылдың 10 маусымында Парламент корольдің басты өкілеттіктерін, соның ішінде заңдарға вето қою құқығын жойды. Бұл «Парламенттегі король» идеясына нүкте қойды, ол бір кезде құттықтаулар айту және дипломаттарды қабылдауды жалғастырды. Конституцияның 167-бабына сәйкес, бұрынғы Конституцияда корольге берілген барлық атқару билігі премьер-министрге жүктелді. 239 жылдық монархияның барлық билігінен айырылып, Гьянендра азаматтық король мәртебесіне дейін төмендеді. Бұрын монархияны сақтап қалуды қолдаған премьер-министр Койрала 2007 жылдың наурыз айында Гьянендраның тақтан бас тартуы керек деп ойлағанын мәлімдеді. Маусым айында Койрала Гьянендраның немересі, ханзада Хридайендраның пайдасына тақтан бас тартуын қайтадан талап етті. 2007 жылдың 23 тамызында Непалдың уақытша үкіметі Гьянендраның ағасынан мұраға алған барлық мүлігін, соның ішінде Нараянхити сарайын мемлекеттік меншікке алды. Бұл шешім оның таққа отырғанға дейін иеленген мүлігіне қатысты емес.

Монархияны уақытша тоқтату

2007 жылдың 24 желтоқсанында Непал Парламентінің мақұлдауынан кейін, маоистік көтерілісшілермен жасалған бейбіт келісімнің бір бөлігі ретінде 2008 жылы монархияның тоқтатылуы мүмкін екені жарияланды. Бұл Непалды республика ету үшін конституцияға түзетулер енгізу туралы заң жобасы болды. 2008 жылдың 27 мамырында өткен отырыста Гьянендраға сарайды босату үшін он бес күн берілуі және алғашқы отырысты келесі күні сағат 11-де өткізу туралы шешім қабылданды. Бірақ, билікті бөлісу мәселесіндегі және Конституциялық жиналыстың 26 мүшесін бекітудегі басшы партиялардың шешімге келе алмауына байланысты отырыс кешіктірілді. 2008 жылдың 28 мамырында монархия 1990 жылғы конституцияның түзетілген нұсқасында ресми түрде орын алмады және оның орнына республика жарияланды. Бұл Конституциялық жиналыс тарапынан, референдум өткізбестен жасалды. Гьянендра бұл шешімді келесі күндері қабылдады. Нараянхитиді тастап кетуге міндетті болғандықтан, ол 1 маусымда үкіметтен тұрғын үй ұйымдастыруды сұрады, ал 4 маусымда үкімет Нагарджуна сарайын Гьянендраға беруге шешім қабылдады. Гьянендра 2008 жылдың 11 маусымында Катмандудағы Нараянхити сарайынан шығып, Нагарджуна сарайына көшіп өтті. Оның жаңа резиденциясы он ғимараттан тұрады, оның ішінде патшалық резиденция Хеманта Бас, үш қонақ үй (Барша Бас, Шарад Бас және Гришма Бас), бір кеңсе және бір қызметкерлер үйі бар. Гьянендра отбасымен екі қабатты Хеманта Басқа көшіп кірді. Оның кеткеннен кейін Нараянхити сарайы мұражайға айналды, ал Гьянендраның алмаз және рубинмен әшекейленген тәжі мен патшалық жездігі, сондай-ақ барлық басқа да тәж мүліктері мен патшалық активтері мемлекеттік меншікке өтті. Патша отбасының сарайдан кетуі "1760 жылдары Непалды біріктірген Шах әулетінің құлдырауындағы маңызды символдық сәт" ретінде баяндалды.

Уақытша республикаға көшу

Гьянендра 2008 жылғы 9 сәуірде шетелдік тілшілерге берген сұхбатында 10 сәуірдегі Конституциялық жиналыс сайлауынан кейін уақытша парламенттің монархияны жою туралы шешіміне наразылығын білдірді. Сұхбат Жапонияның жетекші газеті Daily Yomiuri-де жарияланды. 2008 жылғы 4 ақпанда Нараянхити сарайында жапон тілшілерінің таңдаулы тобымен сөйлескен Гьянендра: «[Шешім] халықтың көпшілігінің пікірін көрсетпейді. Бұл демократия емес» деді. Бірақ ол халықтың монархияның тағдырын таңдау құқығы бар екенін мойындады. Сондай-ақ, Гьянендра елдегі құқық тәртібінің нашарлап бара жатқанын айтып, жеті партиялық альянстың жол картасын қабылдағаннан кейін де уақытша үкіметтің елді басқару қабілетіне күмән келтірді. Жақында өткізілген сауалнамада респонденттердің 49 пайызы монархияның қандай да бір нысанда сақталуын қолдады, деді Гьянендра. «Халықтың көпшілігі монархия институтында маңыздылық көреді. Әр бұлттың астында нұр бар. Үміттенейік». Гьянендра бұған дейін непалдық апталық газетпен берген сұхбатында үнсіздігін сақтап келгенін, «бейбіт процестің сәтті болуына мүмкіндік беру үшін» деді. 2008 жылғы 7 ақпанда BBC Гьянендраның жапон тілшілеріне айтқан сөзін жариялады: «Непал халқы өзі ұлттың қайда бет бұрып бара жатқаны, қозғалысының бағыты және неге хаосқа ұшырап жатқаны туралы айтуы керек». Ол 2005 жылғы 1 ақпандағы әрекетінің мақсаты елде бейбітшілік пен тұрақтылықты қалпына келтіру болғанын мәлімдеді. Оның әрекеті сәтті болмағанын, сондықтан ел азаматтары қазір қиындықтарды басынан өткеруде екенін айтты. Сұхбаттарының бірінде Гьянендраның кеңесшісі Бхарат Кешар Сингх парламент қабылдаған заң жобасы – алдау екенін мәлімдеді. Мемлекетті республика деп жариялаған заң қабылданғаннан кейін де патшаның үнсіздігі туралы сұраққа жауап берген ол, патшаға жауап беруге ештеңе жоқ екенін айтты. Республиканы жариялаған парламенттің өзі патшаның қайта орнатуымен құрылғанын және сол патшаны тақтан түсіруге құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Патша үкімет пен парламенттің қызметін қадағалап, оларға жауап беруге тиімді уақытты күтіп отырғанын айтты. «Егер халық референдум арқылы немесе Конституциялық жиналыстың сайланған мүшелері шешпесе, ешкім бұл заң жобасын қабылдамайды», деді ол. 2007 жылғы 15 қаңтарда Непалдың коммунистік партиясы (маоист) қатысқан уақытша парламент құрылды, ал 2007 жылғы 1 сәуірде коммунистік партия қосылған уақытша үкімет құрылды. 2007 жылғы 28 желтоқсанда Непалдың уақытша парламенті 2007 жылғы 15 қаңтарда қабылданған 1990 жылғы Конституцияға түзетулер енгізу туралы заң жобасын мақұлдады, онда Непалдың Конституциялық жиналыс сайлауының бірінші отырысында күшке енетін федералды демократиялық республика болады деп көрсетілген. 2020 жылы RPP N 240 жылдық монархия мен индуисттік мемлекеттің тағдырына қатысты референдум өткізуді талап етіп, Конституциялық жиналысқа 2,35 миллион қол қойды.

Gyanendra, in an interview with foreign reporters published on 9 April 2008, expressed dissatisfaction over the decision made by the interim parliament to abolish the monarchy after the 10 April Constituent Assembly election. The interview was published in Japan's leading newspaper, Daily Yomiuri. Speaking to a select group of Japanese correspondents at the Narayanhiti Royal Palace on 4 February 2008, Gyanendra said, "[The decision] doesn't reflect the majority view of the people. This isn't a democracy." However, he conceded that the people do have the right to choose the fate of the monarchy. Gyanendra also said that law and order in the country was deteriorating, and questioned the interim government's ability to govern the country even after he had accepted the road map of the seven party alliance. Citing the recent survey which showed 49% of respondents favored the continuation of the monarchy in some form, Gyanendra claimed, "A majority of the people find great meaning in the institution of the monarchy. In all clouds, there is a silver lining. Let us hope." Gyanendra had broken his closely guarded silence in an interview with a Nepali weekly paper in which he said he remained silent to "let the peace process succeed". On 7 February 2008 the BBC reported Gyanendra as saying to Japanese journalists: "The Nepali people themselves should speak out on where the nation is heading, on the direction it is taking and on why it is becoming chaotic". He claimed that his attempt on 1 February 2005 was for a good purpose—restoring peace and stability in the country. He said that his attempt was not a success and so the countrymen are suffering at present. In an interview, Gyanendra's advisor, Bharat Keshar Singh, claimed that the bill passed by the parliament was a bluff. Replying to a question raised regarding the King's silence even after the bill was passed declaring the state a republic, he said that there was nothing for the King to respond to. He claimed that the parliament which declared a republic was reinstated by the King himself and had no authority to dethrone the same King. He claimed that the King was examining the activities of the government and the parliament and was waiting for a suitable time to respond to them. He said that no people would accept the "bill" unless decided by a referendum or elected members in the constituent assembly. On 15 January 2007 the interim parliament was set up with the Communist Party of Nepal (Maoist) included, and on 1 April 2007, the interim government joined by the Communist Party was formed. On 28 December 2007, the Nepali interim parliament approved a bill for the amendment to the constitution of 1990 promulgated on 15 January 2007, with a clause stating that Nepal would become a federal democratic republic, to be implemented by the first meeting of the Constituent Assembly elections. In 2020 the RPP N submitted 2.35 million signatures to the Constituent Assembly demanding a referendum for the fate of the 240 year old monarchy and a Hindu state.

Монархияның құлдырауына шетелдік араласу

Аға журналист П. Харел BBC Nepali қызметіне берген сұхбатында король Гьянендра Непалды "Бутан сияқты тәуелді мемлекетке" айналдырудан бас тартқандықтан тағын жоғалтқанын айтты. Король Гьянендраның құрметті корольдік адъютанты, марқұм Бхарат Кешар Сима да Сагармата телеарнасында Жібрам Бхандаримен сұхбаттасып, осы пікірді білдірген болатын.

Кейінгі өмірі

2012 жылы News 24 телеарнасына берген сұхбатында Гьянендра Непалдың патшасы ретінде қайта оралатынын мәлімдеді, бірақ нақты мерзімді атамады. Саясатқа белсенді түрде араласа ма деген сұраққа ол өзін саясаткер санамайтынын айтты. Сондай-ақ, монархия институтын қайтадан билікке әкелу үшін референдум өткізу қажеттігін жоққа шығарды. Оның сөзіне қарағанда, саясаткерлер халықтан референдум арқылы монархияны жоюға рұқсат алмағандықтан, оны қайтару үшін де референдум қажет емес. Гьянендра News24 телеарнасына берген сұхбатында, саясаткерлермен арасында конституциялық монархияны қайтару туралы жазбаша келісім болғанын, ол өкілеттіктерін саясаткерлерге берген соң және өзі таратып жіберген Парламентті қалпына келтіргенде бұл келісім орындалатынын мәлімдеді. 2019 жылдың шілдесінде бұрынғы патша белгілі саяси сарапшы Сурендра К.С.-ді шақырды, олар елдің ағымдағы саяси жағдайын талқылады. Nepal Aaja телеарнасына берген сұхбатында К.С. бұрынғы патшаның таққа немесе саясатқа оралуға ешқандай ынта көрсетпегенін айтты. Дегенмен, К.С. бұрынғы монархтың экономикалық қиындықтар мен саяси қысым кезеңінде непалдықтардың жағдайына үлкен алаңдаушылық білдіргенін атап өтті. Дурбармаргтағы Trisara мейрамханасында өткен жеке кеште бұрынғы патшаның билеген суреті қызу пікір-таластар мен наразылық тудырды, әсіресе Премьер-министр Прачанда мен бұрынғы Премьер-министр Олидің наразылығын қоздырды. Сыншылар мен азаматтар саясаткерлердің бұрынғы патшаның жеке өміріне қатысты сынға алған пікірлерін айыптап шықты. 2023 жылдың ақпан айында бұрынғы патша Джапа ауданында өткен қоғамдық шараға қатысып, Непалды діни бейтарап мемлекеттен индуисттік монархияға айналдыруға шақырды. Шараға мыңдаған адам қатысты.

Миягдидегі наразылық

2012 жылы Парбат ауданына он күндік жеке сапары туралы жаңалықтар тарағаннан кейін, ауданның он саяси партиясы Кусмабазардың Шибалая चौकында жиын өткізіп, Гьянендраның сапарына қарсылық көрсетуге бейімділік білдірді. Жиында сөз сөйлеген лидерлер Гьянендраны сапарды тоқтатуға шақырды және егер ол сапарды бастаса, оның жолына күшпен кедергі келтіретіндерін ескертті. Дегенмен, Гьянендра Покхараға аттанды. Бірінші күні ешқандай наразылық болған жоқ. Ол бір шақырымнан астам қашықтықты жаңбыр астында, қара халықтың арасынан өтті. Алайда, түрлі саяси партиялардың қарсылығына байланысты Гьянендраның Мягдиге жоспарланған сапары күшін жойды. Ол ауданның әртүрлі қасиетті орындарында құлшылық етуді ниеттенген еді.

Байлық

Ол өзінің інісі король Бирендрадан мұра еткен барлық мүлкін мемлекеттендіргенімен, бұрынғы король таққа отырғанға дейінгі жеке байлығын толығымен сақтап қалды. Бұрынғы король табысты кәсіпкер болғандықтан, отбасы мүшелерінен зор қызықтар мұра еткендігі айтылады және қазір де инвестициялар арқылы көптеген табысты кәсіпорындарды басқарады, ал оның байлығы жүздеген миллион долларға жетеді деп есептеледі. 2008 жылы журналист Сурья Тапа король Гьянендраның Непал бойынша 35 компанияға кем дегенде 200 миллион доллар инвестиция салғанын, ал шетелде одан да көп сомасы болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Оның Soaltee қонақ үйіне салған инвестициясы 2008 жылы 47% үлесімен шамамен 100 миллион долларға бағаланды. Сонымен қатар, бұрынғы корольдың Himalayan Goodricke Tea компаниясының 54% үлесіне, Surya Nepal Tobacco компаниясының 39% үлесіне, әпкесі принцесса Хеленнен мұрагерлік алған Annapurna қонақ үйінің үлесіне, Итахаридағы кең шай плантацияларына, Himal International Power Corporation компаниясының үлесіне, Биргунждегі Jyoti spinning mill, Нараянгат сыра зауытына, Toyota және Tata дистрибьюторына, Laxmi Rosin Turpentine Pvt Ltd, Bhotekoshi энергетикалық компаниясына, Sipradi Trading Pvt Ltd, Gorkha Lawrie Pvt Ltd, Amaravati Pvt Ltd, Мальдив аралдарындағы аралға және Нигериядағы мұнай қызығушылықтарына үлесі бар. Бұрынғы корольдың Непалдың барлық аймақтарында кең аумақты жерлері бар. Одан бөлек, оның жылжымайтын мүліктері де көп, соның ішінде Nirmal Niwas сарайы және Махараджгундж қаласында орналасқан, шамамен 36 рупани жерді құрайтын жеке резиденциясы бар. Бұған қоса, бұрынғы монархтың Шаһ және Рана әулеттерінің құнды мұралары, бағалы әшекейлер, өнер туындылары және тағы да басқалары бар екені хабарланды. 2020 жылдың 31 наурызында бұрынғы король 20 миллион рупия, шамамен 150 000 доллар көлеміндегі қаржыны Himani Trust арқылы қолжетімді болған Премьер-министрдің COVID-19 қорына сыйға тартты.