Кіріспе

Непалдың бұрынғы премьер-министрі, үш түрлі патшаның тұсында 5 рет қызмет атқарған. Сурья Бахадур Тапа (21 наурыз 1928 – 15 сәуір 2015) – непалды саясаткер және бес рет Непалдың премьер-министрі болған. Ол 50 жылдан астам саяси мансабында үш патшаның басшылығымен қызмет етті. Тапа 1958 жылы кеңесші кеңестің мүшесі болып сайланды және төраға болып сайланды. Кейіннен 1959 жылы Жоғарғы палатаға тағайындалды, ал 1963-1964 жылдары Министрлер кеңесінің төрағасы қызметін атқарды. Ол тағы да төрт рет премьер-министр болды: 1965-1969, 1979-1983, 1997-1998 жылдары және 2003 жылы. 2004 жылдың қарашасында «Растрия Пражатантра» партиясынан кеткенге дейін қызмет етті. Сурья Бахадур Тапа Непалдың Панчаят жүйесіндегі тұңғыш премьер-министр болды. Өмірінің соңғы жылдарында «Растрия Жаншакти» партиясын жетекшілік етті. Ол 2015 жылдың 15 сәуірінде операция кезінде тыныс жетіспеуден қайтыс болды.

Өмірбаян

Сурья Бахадур Тапа 1928 жылы 21 наурызда Дханкута ауданының Муга ауылында дүниеге келген. 1959 жылы Тапа Жоғарғы палатаға сайланды. Ол жаңа құрылған Панчаят жүйесінде Ауыл шаруашылығы, орман және өнеркәсіп министрі болып тағайындалды. Содан кейін ол Ұлттық заң шығару органының мүшесі және Қаржы және экономикалық мәселелер министрі қызметін атқарды.

Бірінші кезең

1963 жылы сайлауға тіпті қатыспағанына қарамастан, Тапа патша Махендраның ұсынысымен Ұлттық Панчятқа енгізіліп, Министрлер Кеңесінің төрағасы және Қаржы, Заң, Әділет және Бас әкімшілік министрі болып тағайындалды. Осы кезеңде ол "Жер биртасы" жүйесін жоюда маңызды рөл атқарды және жалдамалы шаруалардың жерді пайдалану құқығын бекіту арқылы жер реформасын дамыту стратегиясын қалыптастырды. Тапа "Мұлуки Айн" кодексін жасауға жауапты болды, оның арқасында ол ең төменгі касталық белгіні жоюға және әйелдердің сайлау құқығын қолдауға, сондай-ақ басқа да әлеуметтік шараларға ұмтылды.

Екінші мерзім

1966 жылы Тапа Непалдың өңделген Конституциясына сәйкес қайтадан Премьер-министр болып тағайындалды. Ол 1962 жылғы Конституцияның әрекет ету аумағын кеңейтуге жауапты болды және оны "халыққа бағытталған" ету мақсатында екінші түзетуді қабылдады. 1967 жылы Тапа бір премьер-министрдің ұзақ мерзім бойы билікте болуы елдің дамуына демократиялық емес кедергі келтіреді деп, отставкасын ұсынды.

Үшінші мерзім

1972 жылы қазанда Тапа Итум Бахалдағы қоғамдық сөйлеуінде саяси реформа талап еткені үшін тұтқындалып, Наху түрмесіне қамалды. Ол Конституцияға демократиялық өзгерістер енгізуді және халыққа демократиялық сайлау арқылы құқықтарды қайтаруды қамтитын 13 тармақты қаулы ұсынды. 1974 жылы наурыз айында елдегі маңызды саяси реформаларды талап етіп, 21 күн аштық жариялады. Референдум саяси тұтқындарға жалпы кешірім жариялаумен бірге өтті. Тапа 1981 жылы парламент сайлауында өзінің позициясын сақтап қалды. Тапаның мәлімдемелері көптеген жетекші ұлттық газеттерде жарияланды. Тапаның көзқарастарын жариялаған редакторлардың бірі (Падам Тхакурати) өлтіруге талпыныс жасалды. Тапаның өзі Батыс Непалдағы Жаллари арқылы сапар жасап бара жатқанда өлтіруге талпыныс жасалды. Партия 1991 және 1994 жылғы сайлауларда жеңіске жетпеді, бірақ екі үкімет те бір жыл ішінде сенімсіздік дауысына ұшырағаннан кейін, король Бирендра 1997 жылдың 7 қазанында Тападан жаңа коалициялық үкімет құруды сұрады. Келесі ақпанда Тапа үкіметі бір жылдық конституциялық дағдарысты аяқтаған сенімсіздік дауысынан өтті. Содан кейін Тапа премьер-министрлік лауазымын өзінің коалициялық серігі, Непал Конгресінің Гирья Прасад Койраласына табыс етті.

Бесінші және соңғы мерзім

2002 жылы Тапа Покхарада RPP партиясының үшінші Ұлттық съезін төрағалық етті, бұл RPP партиясы ішінде жаңа басшылыққа жол ашты. 2003 жылдың маусымында ол Непалдың премьер-министрі қызметіне алтыншы рет тағайындалды. Осы премьер-министрлік қызметі кезінде ол қорғаныс министрі лауазымын да атқарды. Тапаның басшылығымен үкімет алғаш рет мемлекеттік қызмет комиссиясы арқылы әйелдерге арнайы резервтер мен квоталар ұсынды. Тапаның басшылығымен үкімет бейбіт келіссөздер кезінде маоистерге 75 тармақты әлеуметтік-экономикалық және саяси реформалар пакетін ұсынды. Алайда бейбіт келіссөздер сәтсіз аяқталды. Полицияға, армияға және азаматтарға қарсы үздіксіз қанды шабуылдарға қарсы тұру үшін Тапа Бірыңғай қолбасшылық құрды. Бұл бағдарлама аясында полиция, армия және қарулы күштер елдегі терроризммен күресу үшін біртұтас команда ретінде жұмыс істеді. Тапа донор елдерден (Үндістан, АҚШ және Ұлыбритания) әскери көмек ретінде армияға қару-жарақ, әскери техника және ұшақтар жеткізді. Ел азаматтық соғысқа ұшыраған кезде ол, өзінен бұрынғы басшылардың айырмасында, қару-жараққа комиссия төленуіне қатысты қатаң болды. Осы кезеңде сатып алынған барлық қару-жарақ грант түрінде берілді. 2003 жылдың қарашасында SAARC төрағасы ретінде Тапа Үндістанның премьер-министрі Атал Бихари Ваджпаи мен Пәкістан президенті Зафарулла Хан Джамалиді Исламбадтағы SAARC саммитіне қатысуға шақырды. SAARC төрағасы ретінде оның белсенді қатысуы мен ықпалы осы екі ядролық мемлекетті саммитте келіссөздер үстеліне әкелді. Тапа сондай-ақ Бутан Корольдігіне ресми сапармен барған алғашқы Непал премьер-министрі болды. Бұл тарихи сапар аясында SAARC елдерімен бірнеше екіжақты келісімдерге қол қойылды.

Отставка

2004 жылдың 7 мамырында Тапа бес партиялық альянс ұйымдастырған көше митингісінен кейін отставкаға кетті. Отставка туралы сөзінде ол ұлттық бірлікке қол жеткізуде белсенді рөл атқаратынын мәлімдеді. Тапа партиялар премьер-министр лауазымына келісіммен кандидат ұсына алмағандықтан 25 күн бойы уақытша үкімет басқарды. Ол 2 маусымда ресми түрде қызметтен кетті. 2004 жылдың тамызында Тапа отставкадан кейін алғаш рет үн қатты, партия жетекшілігінен арнайы жалпы съезд шақыруды сұрады. Алайда, арнайы жалпы съезд өткізілмеді. Содан кейін Тапа жаңа маоистік үкіметке қарсы елде балама демократиялық күш құру мақсатында барлық демократиялық саяси партиялар арасында Кең ұлттық саяси конференция өткізуді ұсынды. Растрия Жаншакти партиясы Растрия Пражатантра партиясының ішіндегі бөлістен туындады, себебі Тапа 2004 жылдың 4 қарашасында РПП-дан шықты. 2004 жылдың 19 қарашасында Тапа мен оның жақтастары Катмандудағы Балутварда "кең саяси конференцияны" ұйымдастыру және жаңа партия құруды үйлестіру үшін байланыс кеңсесін ашты. RJP 2005 жылдың 13 наурызында құрылды. Алайда, 2005 жылдың 1 ақпанында король Гьянендра төтенше жағдай режимін енгізгендіктен саяси конференция кейінге шегерілді. 2005 жылдың 1 ақпанындағы төңкерістен кейін жергілікті басқарудағы саяси тағайындаулар бойынша RJP король Гьянендрамен келіспеушіліктерді білдірді. RJP корольдың саяси әрекеттері арқылы конституциялық монархияны қолдайтын күштерді жойғанын айыптады. Сол кезде RJP өзін тікелей монархиялық билік пен республиканы жақтаушылардың арасындағы орталық саяси күш ретінде көрсетуге тырысты. Локтантра қозғалысы кезінде RJP король Гьянендра конституциялық күштермен келіссөздер жүргізуін ұсынды. Король уақытша парламент тарапынан саяси өкілеттігінен айырылғанда, RJP наразылық білдірмеді, ал 2006 жылдың қарашасында Кешар Бахадур Биста басқаратын Пражатантрик Непал партиясы RJP-ге бірікті. Конституциялық ассамблея сайлауы алдында RJP аралас сайлау жүйесін ұсынды, онда 75 округтік өкіл және 230 депутат пропорционалдық өкілдік бойынша сайланады. Партия сондай-ақ парламенттің жоғарғы палатасы ретінде "Этникалық Ассамблеяны" құруды ұсынды.

Кейінгі жылдар және өлім

2008 жылғы 6 ақпанда Тапа РПП жетекшісі Пашупати Шамшер Жанг Бахадур Ранамен біртұтастық туралы келіссөздер бастады. Ортақ баспасөз мәслихатында Тапа мен Рана RJP және RPP партияларын біріктіруге келісті. 6 наурызда ол партиясы монархиялық емес екенін, бірақ сайлаушылардың шешімін қабылдайтынын мәлімдеді. Бұрын РЖП депутаттары Непалды республика ету жөніндегі уақытша парламенттегі дауыс беруден бас тартып, бойкоттаған еді. Тапа бұл дауыс беруді "демократияның негізгі қағидаларына жасалған шабуыл" деп атады. Тапа 2015 жылғы 15 сәуірде Үндістанның Дели қаласында 87 жасында операция кезінде тыныс алу жетіспеулігінен қайтыс болды. Оның үш қызы және бір ұлы, бұрынғы сауда және жабдықтау министрі Сунил Бахадур Тапа бар.