Бхимсен Тапа: Непал мемлекет қайраткерінің өмірі мен қызметі

Бхимсен Тапа – Непалдың белгілі мемлекет қайраткері, премьер-министрі (1775-1839). Реформатор, әкімшілік жүйені жақсартқан, бірақ оппозицияны жойған.

56 мин оқу

100%

Дереккөз: Bhimsen Thapa — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Непал мемлекет қайраткері (1775–1839)

Бхимсен Тапа (1775 жылдың тамызы – 1839 жылдың 29 шілдесі) – Непал мемлекет қайраткері, Непалдың Мұхтияры (премьер-министріне тең) және де-факто билеушісі болған. Ол реформатор ретінде және мемлекеттік басқаруды, бағдарламаларды мен саясатты тиімді жүйелеу және басқарудағы еңбегі үшін жоғары бағаланған. Дегенмен, ол саяси мансабының басында адамгершілікке қатыспайтын саяси қырғынды ұйымдастырғаны, саяси қарсыластарын жойғаны және өзінің отбасында саяси және әскери билікті бекіткені үшін сынға ұшыраған.

Алғашқы жылдар

Бхимсен Тапа 1775 жылғы тамыз айында Горха ауданының Пипал-Ток ауылында әкесі Амар Сингх Тапа (сану) мен анасы Сатьярупа Майя отбасында дүниеге келді. Бхимсен Бхарадар (сарай қызметкерлері) шетри отбасынан шыққан. Оның ата-бабалары Жумладан шыққан Багале Тапа руының мүшелері болған, олар шығысқа қарай көшіп келген. Оның әкесінің әкесі Бір Бхадра Тапа, Притви Нараян Шахтың әскеріндегі сарай қызметкері болған. Бхимсен Тапаның төрт ағасы болды: Наин Сингх, Бахтавар Сингх, Амрит Сингх және Ранбир Сингх. Анасынан екі ағасы – Ранбам мен Ранзавар болды. Бхимсеннің қашан үйленгені белгісіз, бірақ ол үш әйелмен неке қиып, олардан бір ұл туды, ол 1796 жылы жас кезінде қайтыс болды, сондай-ақ үш қызы болды: Лалита Деви, Жанак Кумари және Дирға Кумари. Ұлы болмағандықтан, ол ағасы Наин Сингхтің ұлы немесе немересі Шер Жунг Тапаны асырап алды. Бхимсен Тапаның ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ. 11 жасында Бхимсен 1785 жылы Горхада өзінің Братабанда (қасиетті жіп) рәсімімен бірге ханзада Рана Бахадур Шахпен танысты, сол кезде ол Непалдың патша сарайымен байланысқа түсті. 1798 жылы әкесі оны Катмандуға алып барып, патшаның қауіпсіздігіне жауапты қызметке орналастырды. Катмандуда Бхимсен Тапаталиде тұрып, кейін Каджи (министрге тең) болғаннан кейін Тундихельдің жанындағы Багх Дурбарда тұрды.

Патшалық үйі

Притви Нараян Шахтың үлкен ұлы Пратап Сингх Шахтың (1775–77 жылдары билік құрған) мерзімінен бұрынғы қазасы Непал мемлекетінің қалыптасуында үлкен күштік вакуум қалдырды, ол толықтырылмады және жаңадан пайда болған Непал мемлекетіне ауыр соққы берді. Пратап Сингх Шахтың мұрагері оның ұлы Рана Бахадур Шах (1777–99 жылдары билік құрған) болды, ол таққа отырғанда екі жарым жаста ғана болды. 1785 жылға дейін регенттік міндетін атқарған патшайым Раджендра Лакшми, одан кейін Притви Нараян Шахтың екінші ұлы Бахадур Шах (1785–94 жылдары билік құрған) болды. Сарай өмірі ұлттық басқару мәселелеріне емес, осы екі регенттің арасындағы одақтарға негізделген бәсекелестікке толы болды, бұл болашақтағы регенттер арасындағы бәсекелестік үшін жаман үлгі болды. 1788–92 жылдардағы Қытай-Непал соғысының қажеттіліктері Бахадур Шахты уақытша британдықтарға жақтауға мәжбүр етті, бұл 1792 жылы британдықтармен сауда шартына әкелді. Ал Рана Бахадур Шахтың жастық шағы зәулімдік пен исінмен өтті. 1794 жылы Рана Бахадур кәмелетке толғанда, оның алғашқы әрекеті үкіметті қайта құру болды, оның ағасы Бахадур Шахты барлық лауазымдарынан шеттету арқылы. 1795 жылдың ортасында ол маитилли брахман жесірі Кантавати Джаға ғашық болып, оған үйленді, оның заңсыз, аралас нәсілді ұлын (сол кездегі индуист заңына сәйкес) мұрагер етіп белгілеуге ант берді, бұрынғы некесінен заңды мұрагерді жоққа шығарып. 1797 жылға қарай, зейнеткерлікте өмір сүріп, жаңа императормен кездесуді сылтау етіп Қытайда пана табуды қалаған ағасымен қарым-қатынасы нашарлап, оны 19 ақпанда тұтқындауға және 23 маусымда өлтіруге бұйрық берді. Мұндай әрекеттері Рана Бахадурға сарайдағылар мен қарапайым халық арасында, әсіресе брахмандар арасында жаман даңқ әкелді. Осы жылы, 1797 жылы, Гирван Юддха Бикрам Шах дүниеге келді және асығыс түрде тәж мұрагері деп жарияланды. Алайда, Гирван дүниеге келгеннен кейін бір жыл өткенде Кантавати туберкулезге шалдықты, және дәрігерлер оған емделу үшін аскеттік тәжірибалар жасауды кеңес берді. Кантавати тірі кезінде Гирван таққа отыруын қамтамасыз ету үшін, Рана Бахадур 23 наурыз 1799 жылы ұлының пайдасына тақтан бас тарды, алғашқы әйелі Раджраджешвариді регент етіп тағайындады. Ол ауру әйелі Кантавати мен екінші әйелі Субарнапрабхаға қосылып, аскеттік өмір салтын бастады, Деопатанда шафран тоға киіп, өзін Свами Ниргунанда немесе Нирванананда деп атады. Бұл әрекеті оның бейшаралық және ерсі мінез-құлқына наразы болған сарайдағылардың барлығынан қолдау тапты. Осы кезде Бхимсен Тапа мен оның әкесі Амар Сингх Тапа (сану) Субедардан Сардар дәрежесіне көтерілді, ал Бхимсен бұрынғы корольдің бас күзетшісі қызметін атқара бастады. Бхимсен Мулкаджи Кіртіман Сингх Басняттың қамқорлығымен Рана Бахадур корольдің жеке хатшысы болып тағайындалды, өйткені оның әкесі де, атасы да Киртиман Сингхтың ағасы Қажы Әбхиман Сингх Баснятпен тығыз әскери байланыста болды. Ал Рана Бахадурдың бас тартуы бірнеше ай ғана сарқылып, Кантавати қайтыс болғаннан кейін Рана Бахадур психикалық күйзеліске ұшырады, ол ғибадатханаларды бүлдіріп, дәрігерлер мен жобалаушыларды қатыгездікпен жазалады. Содан кейін ол аскеттік өмірінен бас тартып, патшалық билігін қайта орнатуға тырысты. Бұл заңды король Гирванға адалдық ант берген сарайдағылардың барлығымен тікелей қақтығысқа әкелді, бұл қақтығыс ақырында екі үкіметтің құрылуына және азаматтық соғысқа әкелді, онда Дамодар Панде бұрынғы король мен оның тобына қарсы әскери күшті басқарды. Әскери шенеуніктердің көпшілігі сарайдағылардың жағына шыққандықтан, Рана Бахадур өзінің билігін қайта орната алмайтынын түсінді және 1800 жылдың мамыр айында британдықтар бақылауындағы Варанаси қаласына қашуға мәжбүр болды.

The premature death of Pratap Singh Shah (reigned 1775–77), the eldest son of Prithvi Narayan Shah, left a huge power vacuum that remained unfilled, seriously debilitating the emerging Nepalese state. Pratap Singh Shah's successor was his son, Rana Bahadur Shah (reigned 1777–99), aged two and one half years at his accession. The acting regent until 1785 was Queen Rajendra Lakshmi, followed by Bahadur Shah (reigned 1785–94), the second son of Prithvi Narayan Shah. Court life was consumed by rivalry centered on alignments with these two regents rather than on issues of national administration, and it set a bad precedent for future competition among contending regents. The exigencies of Sino Nepalese War in 1788–92 had forced Bahadur Shah to temporarily take a pro British stance, which had led to a commercial treaty with the British in 1792. Meanwhile, Rana Bahadur Shah's youth had been spent in pampered luxury. In 1794 Rana Bahadur came of age, and his first act was to re constitute the government, with his uncle, Bahadur Shah, removed from all official position. In mid 1795, he became infatuated with a Maithili Brahman widow, Kantavati Jha, and married her on the oath of making their illegitimate half caste son (as per the Hindu law of that time) the heir apparent, by excluding the legitimate heir from his previous marriage. By 1797, his relationship with his uncle, who was living a retired life, and who wanted to seek refuge in China on the pretext of meeting the new emperor, had deteriorated to the extent that he ordered his imprisonment on 19 February 1797 and his subsequent murder on 23 June 1797. Such acts earned Rana Bahadur notoriety both among courtiers and common people, especially among Brahmins. That same year in 1797, Girvan Yuddha Bikram Shah was born and was hastily declared the crown prince. However, within a year of Girvan's birth, Kantavati contracted tuberculosis; and it was advised by physicians that she perform ascetic penances to cure herself. To make sure that Girvan succeeded to the throne while Kantavati was still alive, Rana Bahadur, aged just 23, abdicated in favor of their son on 23 March 1799, placing his first wife, Rajrajeshwori, as the regent. He joined his ailing wife, Kantavati, with his second wife, Subarnaprabha, in ascetic life and started living in Deopatan, donning saffron robes and titling himself Swami Nirgunanda or Nirvanananda. This move was also supported by all the courtiers who were discontented with his wanton and capricious behavior. It was around this time that both Bhimsen Thapa and his father Amar Singh Thapa (sanu) were promoted from Subedar to the rank of Sardar, and Bhimsen began to serve as the ex King's chief bodyguard. Bhimsen received the position of personal secretary of King Rana Bahadur from the patronage of Mulkaji Kirtiman Singh Basnyat, since both his father and grandfather were in close military affiliations with Kaji Abhiman Singh Basnyat the uncle of Kirtiman Singh. Meanwhile, Rana Bahadur's renunciation lasted only a few months. After the inevitable death of Kantavati, Rana Bahadur suffered a mental breakdown during which he lashed out by desecrating temples and cruelly punishing the attendant physicians and astrologers. He then renounced his ascetic life and attempted to re assert his royal authority. This led to a direct conflict with almost all the courtiers who had pledged a holy oath of allegiance to the legitimate King Girvan; this conflict eventually led to the establishment of a dual government and to an imminent civil war, with Damodar Pande leading the military force against the dissenting ex King and his group. Since most of the military officers had sided with the courtiers, Rana Bahadur realized that his authority could not be re established; and he was forced to flee to the British controlled city of Varanasi in May 1800.

Варансидегі жер аударылу: 1800 1804

Рана Бахадур Шахтың қарулы күзетшісі және кеңесшісі ретінде Сардар Бхимсен Тапа да онымен бірге Варанасиге аттанды. Рана Бахадурдың сүйікті әйелі Радж Раджешвари Деви онымен бірге болды, ал екінші әйелі Субарна Прабха Деви регенттік міндетін атқару үшін Катмандуда қалды. Рана Бахадур билігін қайтаруға және оны елден қуғандарды жазалауға кез келген құрбандыққа дайын болғандықтан, Варанасидегі оппозициялық топтардың орталық нүктесіне айналды. 1800 жылдың қараша айында ол британдықтардан көмек сұрады, оның орнына Катмандудағы сауда бекетін беруге және төбелік аймақтан түскен табыстың 37,5 пайызын, ал Терайдан 50 пайызын беруге уағдаланды. Алайда, британдықтар Непалдағы биліктегі үкіметпен ғана жұмыс істеуді жөн көрді, себебі қуылған бұрынғы корольді билікке қайтарудың тәуекелдері тым жоғары еді. Катманду Дурбары британдықтарды ынталандыруға дайын болды және Рана Бахадур мен оның серіктері Үндістанда қатаң британдық бақылауда ұсталған жағдайда сауда шартына қол қоюға келісті. Бұл келісім Рана Бахадур мен оның серіктерінен құпия сақталды, бірақ олар қозғалыстағы шектеулерді және осыған байланысты келісімді білгеннен кейін британдықтарға да, Непалдағы келісімді қолдаушыларға (Дамодар Панде және оның тобы) да ашуланды. Катманду Дурбарындағы сарай кеңесшілерінің бірлігін бұзу және британдықтарға қарсы сезімдерді қоздыру мақсатымен құпия әрекеттер жасалды. Бұрынғы король мен жеке кеңесшілері арасында хаттар алмасылып, Дамодар Панденің ықпалын жоюға тырысты, сондай-ақ оларға өмір бойы сақталып, ұрпақтарына берілетін жоғары лауазымдарды уәделеді. Бабурам Ачарья осы схемалардың барлығына Бхимсенді жауапты деп есептейді, себебі Рана Бахадурдың мұндай келіссөздер мен құпия әрекеттерге қабілеті жетпеген. Ол Бхимсеннің бұрынғы корольдің атынан хаттар жазуға және британдықтармен келіссөздер жүргізуге жауапты екенін айтады, ал бұрынғы король ләззатқа берілген күйде уақытын өткізген. Сонымен қатар, тарихшы Читтаранжан Непали, Банараста Рана Бахадурдың серіктерін ұстауға Непалдық Барадарлардың ниеттерін түсінумен қатар, Бхимсеннің Шығыс Үндістан компаниясының протекторат жүйесінің нақты мағынасын толық түсінгенін атап өтті. Осы уақытта Раджешвари, мүмкін, күйеуінің әдепсіздігіне наразы болғандықтан немесе саяси себептерге байланысты Варанасиден шығып, 1801 жылдың 26 шілдесінде Непал шекарасын кесіп өтіп, әлсіз регенттікті пайдаланып, регенттікке ие болу мақсатымен Катмандуға қарай баяулап жол тартты. Катмандуға оралғаннан кейін, сот саясаты күрделі ахуалға түсті, өйткені регент Субарнапрабханың сүйіктісі Мулкаджи (немесе бас министр) Киртиман Сингх Баснят, 1801 жылдың 28 қыркүйегінде Раджражесворидің жақтастарымен жасырын түрде өлтірілді. Соның салдарынан көптеген сарай кеңесшілері түрмеге қамалды, ал кейбіреулері негізсіз айыптаулар бойынша өлім жазасына кесілді. Қайтыс болған Киртиман Сингхтің інісі Бахтавар Сингх Баснятқа Мулкаджи лауазымы берілді. Мулкаджи қызметін атқару кезінде, 1801 жылдың 28 қазанында Непал мен Шығыс Үндістан компаниясы арасында сауда және одақ туралы келісімге қол қойылды. Бұл алғашқы британдық резиденттің, капитан Уильям О. Нокстің тағайындалуына әкелді, оны 1802 жылдың 16 сәуірінде Катмандудағы сарай кеңесшілері ықылассыз қарсы алды. Нокстің негізгі мақсаты 1792 жылғы сауда келісімін толық күшіне енгізу және Непал саясатында "басқаруға бағындыру" ықпалын орнату болды. Резиденция құрылғаннан кейін сегіз айдан кейін, Раджешвари ақыры 1802 жылдың 17 желтоқсанында регенттікке ие болды.

As Rana Bahadur Shah's bodyguard and advisor, Sardar Bhimsen Thapa also accompanied him to Varanasi. Rana Bahadur's retinue included his first wife, Raj Rajeshwari Devi, while his second wife, Subarna Prabha Devi, stayed back in Kathmandu to serve as the regent. Since Rana Bahadur was willing to do anything to regain his power and punish those who had forced him to exile, he served as a focal point of dissident factions in Varanasi. In November 1800, he first sought help from the British in exchange for which he was willing to concede a trading post in Kathmandu and grant them 37.5% of the tax revenue derived from the hills and 50% from the Terai. However, the British were in favor of working with the existing government in Nepal, rather than risk the uncertainties of restoring an exiled ex King to power. The Kathmandu Durbar was willing to appease the British and agreed to sign a commercial treaty so long as the wayward Rana Bahadur and his group were held in India under strict British surveillance. This arrangement was kept a secret from Rana Bahadur and his group; but when they eventually became aware of the strictures on their movement, and hence the treaty, they were incensed at the British as well as the proponents (Damodar Pande and his faction) of this treaty in Nepal. An intrigue was set in motion with the aim of splitting the unity of courtiers in Kathmandu Durbar and fomenting anti British feelings. A flurry of letters were exchanged between the ex King and individual courtiers in which he tried to set them up against Damodar Pande and tried to woo them by promises of high government positions, which they could hold for their entire life, and which could be inherited by their progeny. Baburam Acharya holds Bhimsen responsible for all these schemes, reasoning that Rana Bahadur did not have the mental capacity for such negotiations and intrigues. He contends that Bhimsen was responsible for negotiation with the British as well as responsible for writing letters in the name of the ex King, while the ex King was biding his time in debauchery. Similarly, historian Chittaranjan Nepali considered that in addition to the realization of the motive of Nepali Bharadars to detain Rana Bahadur's retinue in Banaras, Bhimsen also had fully realized the real meaning of the system of protectorates adopted by the East India Company Government. Meanwhile, Rajrajeshwari, perhaps due to frustration over her debauched husband, or due to political reasons, left Varanasi, crossed the border of Nepal on 26 July 1801, and taking advantage of the weak regency, was slowly making her way towards Kathmandu with the view of taking over the regency. Back in Kathmandu, the court politics turned complicated when Mulkaji (or chief minister) Kirtiman Singh Basnyat, a favorite of the Regent Subarnaprabha, was secretly assassinated on 28 September 1801, by the supporters of Rajrajeswori. In the resulting confusion, many courtiers were jailed, while some executed, based solely on rumors. Bakhtawar Singh Basnyat, brother of assassinated Kirtiman Singh, was then given the post of Mulkaji During his tenure as the Mulkaji, on 28 October 1801, a Treaty of Commerce and Alliance was finally signed between Nepal and East India Company. This led to the establishment of the first British Resident, Captain William O. Knox, who was reluctantly welcomed by the courtiers in Kathmandu on 16 April 1802. The primary objective of Knox's mission was to bring the trade treaty of 1792 into full effect and to establish a "controlling influence" in Nepali politics. Almost eight months after the establishment of the Residency, Rajrajeshwari finally managed to assume the regency on 17 December 1802.

Катмандуға қайта оралу

Раджешвари регенттік билікті қолға алғаннан кейін, Нокс оған келісімнің талаптары бойынша бұрынғы патшаға жыл сайынғы 82,000 рупия зейнетақы төлеуге қысым жасады. Бұл Рана Бахадур Шахтың сараңдық салдарынан Варанасиде жинаған мол қарызын өтеді. Непал сарайы Рана Бахадурды британдық үстемдіктегі Үндістанда емес, Непалда оқшаулауды тиімді деп санады, ал Рана Бахадурдың қарызын төлеу оның қолайлы сәтте оралуына көмектеседі деп ойлады. Раджешваридің Катмандуда болуы оның және Субарнапрабханың айналасына біріккен сарай шенділері арасында наразылық тудырды. Алдағы қақтығысты сезген Нокс Субарнапрабхамен одақтасып, Непалдың ішкі саясатына араласуға тырысты. Бұл жайтты білген Раджешвари үкіметті таратып, Дамодар Пандені Мулкаджи етіп жаңа министрлерді тағайындады. Ал резидент Нокс өзін жақтырмайтын тұлға деп есептеп, миссиясының мақсаттарына жетпегендіктен, өз еркімен Катмандудан Макуанпурға көшіп, холера эпидемиясын себеп көрсетті. Субарнапрабха мен оның жақтастары тұтқындалды. Мұндай ашық түрде британдықтарға қарсы сезімдер мен қорлау сол кездегі генерал-губернатор Ричард Уэлслиді Ноксты Үндістанға шақырып алуға және дипломатиялық қарым-қатынасты бір жақты түрде тоқтатуға мәжбүр етті. 1801 жылғы шарт 1804 жылдың 24 қаңтарында британдықтар тарапынан бір жақты түрде жойылды. Дипломатиялық қарым-қатынасты тоқтату генерал-губернаторға бұрынғы король Рана Бахадурдың Непалға ешқандай шартсыз оралуына мүмкіндік беру үшін сылтау болды. Хабарды естіген Рана Бахадур мен оның тобы Катмандуға бет алды. Катманду Дурбары олардың жолын тоқтату үшін әскер жіберді, бірақ әскерлер бұрынғы корольмен бетпе-бет келгенде адалдығын өзгертті. Дамодар Панде мен оның серіктері Таңкотта тұтқындалды, олар бұрынғы корольды мемлекеттік салтанатпен қарсы алып, оқшаулауға алып кетуге дайындалып жатқан еді. Рана Бахадур билікке оралғаннан кейін, оны елден қууға тырысқандарға кек қайтаруды бастады. Ол Раджешвариді Дамодар Пандеге жақтасқандығы және британдықтармен сөз байласуы үшін Хеламбуға жер аударды, онда ол буддалық монах болды. Дамодар Панде, екі үлкен ұлымен бірге, мүлдем кінәсіз болса да, 1804 жылдың 13 наурызында өлім жазасына кесілді. Сол сияқты, оның фракциясының бірнеше мүшелері сотсыз азаптап өлімге кесілді, ал көптеген басқалары Үндістанға қашып құтылды. Рана Бахадур жер аударылғанда көмектеспегендерді де жазалады. Олардың арасында Палпа патшасы Притви Пал Сен де болды, ол түрмеге тасталды, ал оның патшалығы күшпен аннексияланды. Субарнапрабха мен оның жақтастары босатылып, толық кешірім алды. Рана Бахадурдың Катмандуға оралуына көмектескендерге атақ, жер және байлық сыйланды. Бхимсен Тапа екінші кажи болды, Бхимсеннің ағасының күйеуі Ранжит Панде Мулкаджи болды, Рана Бахадурдың жартылай інісі Шер Бахадур Шах Мул Чаутария болды, ал Ранга Натх Паудел Радж Гуру (патшалық рухани кеңесші) болды.

After Rajrajeshwori took over the regency, she was pressured by Knox to pay the annual pension of 82,000 rupees to the ex King as per the obligations of the treaty, which paid off the vast debt that Rana Bahadur Shah had accumulated in Varanasi due to his spendthrift habits. The Nepalese court also felt it prudent to keep Rana Bahadur in isolation in Nepal itself, rather than in the British controlled India, and that paying off Rana Bahadur's debts could facilitate his return at an opportune moment. Rajrajeshwari's presence in Kathmandu also stirred unrest among the courtiers that aligned themselves around her and Subarnaprabha. Sensing an imminent hostility, Knox aligned himself with Subarnaprabha and attempted to interfere with the internal politics of Nepal. Getting a wind of this matter, Rajrajeshwari dissolved the government and elected new ministers, with Damodar Pande as the Mulkaji, while the Resident Knox, finding himself persona non grata and the objectives of his mission frustrated, voluntarily left Kathmandu to reside in Makwanpur citing a cholera epidemic. Subarnaprabha and the members of her faction were arrested. Such open display of anti British feelings and humiliation prompted the Governor General of the time Richard Wellesley to recall Knox to India and unilaterally suspend the diplomatic ties. The Treaty of 1801 was also unilaterally annulled by the British on 24 January 1804. The suspension of diplomatic ties also gave the Governor General a pretext to allow the ex King Rana Bahadur to return to Nepal unconditionally. As soon as they received the news, Rana Bahadur and his group proceeded towards Kathmandu. Some troops were sent by Kathmandu Durbar to check their progress, but the troops changed their allegiance when they came face to face with the ex King. Damodar Pande and his men were arrested at Thankot where they were waiting to greet the ex King with state honors and take him into isolation. After Rana Bahadur's reinstatement to power, he started to extract vengeance on those who had tried to keep him in exile. He exiled Rajrajeshwari to Helambu, where she became a Buddhist nun, on the charge of siding with Damodar Pande and colluding with the British. Damodar Pande, along with his two eldest sons, who were completely innocent, was executed on 13 March 1804; similarly some members of his faction were tortured and executed without any due trial, while many others managed to escape to India. Rana Bahadur also punished those who did not help him while in exile. Among them was Prithvi Pal Sen, the king of Palpa, who was tricked into imprisonment, while his kingdom forcefully annexed. Subarnaprabha and her supporters were released and given a general pardon. Those who had helped Rana Bahadur to return to Kathmandu were lavished with rank, land, and wealth. Bhimsen Thapa was made a second kaji; Ranajit Pande, who was the father in law of Bhimsen's brother, was made the Mulkaji; Sher Bahadur Shah, Rana Bahadur's half brother, was made the Mul Chautariya; while Ranga Nath Paudel was made the Raj Guru (royal spiritual preceptor).

Батыс аймақтарындағы кеңею

Бхимсен билікке келген кезде Непал аумағы батыста Гархвал шекарасына дейін созылған. Бахадур Шах тұсында Непал Гархвалмен шарт жасасып, одан жылына 9000 непал руписі төлеуді талап еткен. Кейін Рана Бахадур Шах оны 3000 непал руписіне дейін төмендеткен. Бірақ 1804 жылы Гархвал осы соманы төлеуден бас тартқан соң, Бхимсен Бада Кажи Амар Сингх Тапаны (әкесімен шатастырмау керек), Бхакти Тапа және Хасти Дал Шахтың басшылығымен Гархвалға қарсы әскер жіберді. 1804 жылғы мамырдағы Хурбура шайқасында Кажи Ранажит Кунвардың оғынан Гархвал патшасы Прадьюмна Шах қаза тапқаннан кейін 12000 гархвали әскері соғыстан қашқандықтан, Непал аумағы батыста Сутледж өзеніне дейін кеңейді. 1805 жылдың қыркүйегінде Кангра жорығына дайындалып жатқан Непал әскерінде дезертирлік көбейді, нәтижесінде Бхимсен өзінің інісі Наин Сингхке осындай дезертирлерді қамауға бұйрық берді.

Байсаты Харан

Билік алмасудан кейін, 1805 жылы Бхимсен мемлекеттік қазынаны толтыру мақсатымен ғибадатхана гутилеріне берілген барлық салықтан босатылған жерді, сондай-ақ брахман дін қызметкерлеріне бирта ретінде берілген жерді тартып алудың жағымсыз жоспарын жасады. Мақсат – қайырымдастың жер беру туралы дәйекті құжаттары жоқ жағдайда салықтан босатылған жерлерді тексеру болды; дәйекті құжаттары бар немесе жарамдылығын сақшылықпен растай алатын жер иелеріне ешқандай әсер етілмеді. Аталған қаражат Ямуна-Сатледж аймағындағы қашықтағы батыс өңіріндегі әскери науқандарды қаржыландыруға бағытталды. Бұл сол кездегі берік діни сенімді қоғамдағы өте радикалды реформа болды және Непал тарихында Байсати Харан деп белгілі болды.

1806 жылғы Бхандархал қырғыны

Катмандуға оралғаннан кейін, Рана Бахадурмен бірігіп, Бхимсен шах әулетінің қуылған мүшелерінің сарайлары мен мүліктерін тартып алды, оларды өзі мен қолдаушысы Рангнатх Паудел арасында бөлісті. Бұл Шер Бахадур Шахқа (Рана Бахадурдың өгей бауыры) және оның жақтастарына наразылық пен қызғаныш тудырды, себебі Рана Бахадурды билікке қайтаруға көмектескеніне қарамастан, тартып алынған мүліктің ешқайсысын алмады. Олар Бхимсеннің күшейіп бара жатқан билігінен де қауіптенді. Осы кезде Рана Бахадур номиналды тұлға еді, ал Каджи Бхимсен Тапа елдің орталық басқаруын жеке өзі бақылап, Байсати Харан сияқты танымал емес реформаларды да іске асыра алды. Бхимсен қарсыластарын жою қажеттігін сезінді, бірақ сонымен бірге патшалық үйдің тікелей мүшелеріне шабуыл жасамас бұрын сақтық шараларын қолдану қажеттігін түсінді. Катмандуға оралғаннан кейін екі жылға жуық уақыт бойы Рана Бахадурдың үкіметте ресми лауазымы болмады – ол патша да, регент те, министр де емес еді, бірақ толық мемлекеттік билікті пайдаланудан тартынбады. Рана Бахадур Бхимсеннің кеңесімен Байсати Харанды ғана емес, сондай-ақ патша Жирванның шешекке шалдықпауы үшін вакциналанбаған барлық балаларды, сондай-ақ олардың ата-аналарын қаладан қуды. Шамамен екі жылдан кейін, 1806 жылдың 26 ақпанында Рана Бахадур бірден Мұхтияр (бас билік) болып тағайындалды, ал Бхимсен өз жоспарларын Рана Бахадур арқылы іске асыруға тырысты. Бхимсен Рана Бахадурды құлатуға жасалған құпия қастандық туралы да білді. Шер Бахадурдың жақтасы Трибхуван Хавас (Прадан) Нокстің миссиясына әкелген британдықтармен сөз байласуы үшін қайтадан айыпталды, бірақ оған кешірім берілген еді және өлім жазасына кесілді. Трибхуван Хавас британдықтармен келіссөздерге қатысқандардың барлығын жариялауға шешті. Олардың арасында Шер Бахадур Шах та болды. 1806 жылдың 25 сәуір күні түнде Рана Бахадур Трибхуван Хавастың үйінде қалған сарай қызметкерлерімен кездесу өткізді, онда ол Шер Бахадурды мазақтап, оны өлтірумен қорқытты. Сағат 10 шамасында Шер Бахадур қылышын тартып, Рана Бахадур Шаһты өлтірді, ал жақын тұрған сарай қызметкерлері Бам Шах және Бал Нарсинг Кумар оны өлтірді, олар да Бхимсеннің жақтастары болды. Рана Бахадур Шаһтың қазасы Бхандархалда (Катманду Дурбарының шығысындағы патшалық бақ) және Бишнамати өзенінің жағалауында үлкен қырғынға әкелді. Сол түні Шер Бахадурдың жақтастары – Бидур Шах, Трибхуван Хавас және Нарсинг Гурунг, тіпті Пальпаның патшасы Притхвипал Сен, Патан Дурбарында үй қамауында болған, Бхандархалда тез арада ұсталды және өлтірілді. Олардың мәйіттерін жерлеуге рұқсат берілмеді, оларды Бишнамати жағалауына сүйреп әкеліп, бүркіттер мен шақалдар жеп кетуіне тастады. Келесі бірнеше күнде Шер Бахадур Шахтың, Бидур Шахтың, Трибхуван Хавастың және Нарсинг Гуруңның 2-ден 15 жасқа дейінгі барлық ұлдары Бишнамати жағалауында басы кесілді; олардың әйелдері мен қыздары қол сұғылмаушыларға берілді, олардың күзетшілері мен қызметшілері де өлтірілді, ал барлық мүліктері тәркіленді. Бхимсен өзіне қарсы шыққандардың барлығын немесе болашақта оған қиындық туғызуы мүмкін кез келген адамды өлтіруге тырысты. Шамамен екі аптаға созылған қырғында барлығы 93 адам (16 әйел және 77 ер адам) қаза тапты. Қырғынға дейін бір жарым ай бұрын, Бхимсеннің талабымен 31 жастағы Рана Бахадур 1806 жылдың 7 наурызында Трипурасундари есімді 14 жастағы қызға үйленді, оны өзінің бесінші заңды әйелі етіп алды. Саяси хаосты пайдаланып, Бхимсен Мұхтияр болды (1806–1837), ал Трипурасундариге Лалита Трипурасундари атағы берілді және ол 9 жастағы Жирван Юддха Бикрам Шахтың регенті және патша анасы (1806–1832) деп жарияланды. Осылайша, Бхимсен патшалық үйден тыс Мұхтияр лауазымын алған алғашқы адам болды. Рана Бахадурдың барлық басқа әйелдері (Субарнапрабхадан басқа) және кәнизактары, олардың қызметшілері сати жасауға мәжбүр болды. Бхимсен патша Жирван атынан Трипурасундариден барлық сарай қызметкерлеріне оған бағынуды бұйырған патшалық жарлық алды. Бхимсен өзінің билігін одан әрі нығайта түсті, ескі сарай қызметкерлерін орталық биліктен шеттетіп, оларды елдің шалқары аймақтарының әкімшілері етіп тағайындады. Олардың орнына оның жақын туыстары, яғни оның сөзін сөзсіз орындайтын адамдар келді. Рана Бахадур Шахтың соңғы демі шыққан жерде Бхимсен кейіннен Рана Муктешвар деп аталатын Шива храмын салдырды.

After returning to Kathmandu, in complicity with Rana Bahadur, Bhimsen indulged in appropriating the palaces and properties of deposed members of Shah family, which he shared between himself and his supporter Rangnath Paudel. This aroused resentment and jealousy among Sher Bahadur Shah (Rana Bahadur's step brother) and his faction since they did not receive any portion of this confiscated property, despite their help in reinstating Rana Bahadur to power. They were also wary of Bhimsen's growing power. By this time, Rana Bahadur was a nominal figure and Kaji Bhimsen Thapa was single handedly controlling the central administration of the country, being able to implement even unpopular reforms like Baisathi Haran. Bhimsen felt the need to finish off his rivals, but at the same time, felt a need to take precaution before going after immediate members of the royal household. For almost two years after returning to Kathmandu, Rana Bahadur had no official position in the government – he was neither a king, nor a regent, nor a minister – yet he felt no qualms in using the full state power. Not only did Rana Bahadur carry out the Baisathi Haran under Bhimsen's advice, he was also able to banish all non vaccinated children, as well as their parents, from the town during a smallpox outbreak, in order to prevent King Girvan from catching that disease. Now, after almost two year, all of a sudden Rana Bahadur was made Mukhtiyar (chief authority) on 26 February 1806 and Bhimsen tried to implement his schemes through Rana Bahadur. Bhimsen had also secretly learned of a plot to oust Rana Bahadur. Tribhuvan Khawas (Pradhan), a member of Sher Bahadur's faction, was imprisoned on the re opened charges of conspiracy with the British that led to the Knox's mission, but for which pardon had already been doled out, and was ordered to be executed. Tribhuvan Khawas decided to reveal everyone that was involved in the dialogue with the British. Among those implicated was Sher Bahadur Shah. On the night of 25 April 1806, Rana Bahadur held a meeting at Tribhuvan Khawas's house with rest of the courtiers, during which he taunted and threatened to execute Sher Bahadur. At around 10 pm, Sher Bahadur in desperation drew a sword and killed Rana Bahadur Shah before being cut down by nearby courtiers, Bam Shah and Bal Narsingh Kunwar, also allies of Bhimsen. The assassination of Rana Bahadur Shah triggered a great massacre in Bhandarkhal (a royal garden east of Kathmandu Durbar) and at the bank of Bishnumati river. That very night members of Sher Bahadur's faction – Bidur Shah, Tribhuvan Khawas, and Narsingh Gurung – and even King Prithvipal Sen of Palpa, who was under house arrest in Patan Durbar, were swiftly rounded up and killed in Bhandarkhal. Their dead bodies were not allowed funeral rites and were dragged and thrown by the banks of Bishnumati to be eaten by vultures and jackals. The next few days, all the sons of Sher Bahadur Shah, Bidur Shah, Tribhuvan Khawas and Narsingh Gurung, aged 2 to 15 were beheaded by the bank of Bishnumati; their wives and daughters were given to the untouchables, their bodyguards and servants were also put to death, and all their property seized. Bhimsen managed to kill everyone who did not agree with him or anyone who could potentially become a problem for him in the future. In this massacre that lasted for about two weeks, a total of ninety three people (16 women and 77 men) lost their lives. Almost one and half months before the massacre, upon Bhimsen's insistence, Rana Bahadur, then 31 years old, had married a 14 year old girl named Tripurasundari on 7 March 1806, making her his fifth legitimate wife. Taking advantage of the political chaos, Bhimsen became the Mukhtiyar (1806–37), and Tripurasundari was given the title Lalita Tripurasundari and declared regent and Queen Mother (1806–32) of Girvan Yuddha Bikram Shah, who was himself 9 years old. Thus, Bhimsen became the first person outside the royal household to hold the position of the Mukhtiyar. All the other wives (except Subarnaprabha) and concubines of Rana Bahadur, along with their handmaidens, were forced to commit sati. Bhimsen obtained a royal mandate from Tripurasundari, given in the name of King Girvan, commanding all other courtiers to be obedient to him. Bhimsen further consolidated his power by disenfranchising the old courtiers from the central power by placing them as administrators of far flung provinces of the country. The courtiers were instead replaced by his close relatives, who were mere yes men. On the spot where Rana Bahadur Shah drew his last breath, Bhimsen later built a commemorative Shiva temple by the name Rana Mukteshwar.

Батыс аймақтағы кеңею (толығырақ)

Бұған дейін Бхимсен Гархвал патшалығын жаулап алуды және Кангра жорығын дайындауды бұйырған болатын. Бадакаджи Амар Сингх, Рудрабир Шах және Наин Сингх бастаған Горхали әскерлері Налагархты басып алып, Сатледж өзенін кесіп өтіп, 1806 жылғы мамыр айында Махал Мориде Кангра патшасы Сансар Чандты жеңіске жеткізді. Өкінішке орай, Бхимсен 1806-07 жылдары қыста Кангра бекінісін жаулап алу кезінде қаза тапқан ағасы Наин Сингхтен айырылды. Содан кейін 1807 жылы бекініс непалдықтардың қоршауына алынды және 1809 жылдың басына қарай Кангра-джагир жерінің көп бөлігі Непал құрамына енді, бірақ бекініс әлі де тұрды. Сансар Чанд Пәнджабтың сикхтерінің арасында пана тапты. 1809 жылдың тамызында Сансар Чанд пен Пәнджаб билеушісі Ранжит Сингхтің біріккен әскерлерінің күшімен непалдық әскер кері шегінуге мәжбүр болды. Оның билігі тұсында Сальян сияқты басқа да мемлекеттер Непалға қосылды. Англо-непалдық соғысына дейін Непал территориясы батыста Сатледж өзенінен шығыста Тиеста өзеніне дейін созылған. Дегенмен, осы территорияның көп бөлігі Англо-непалдық соғысында жоғалды. 1811 жылы Бхимсенге генерал атағы берілді, осылайша ол Мухтияр және генерал қос лауазымын иеленді.

Ағылшын-непал соғысы: 18141816

Англо-непал соғысы (1814–1816), кейде Горха соғысы деп аталады, Непал мен Ұлыбритания империясына қарасты Шығыс Үндістан компаниясы арасында шекаралық шиеленістер, сауда даулары және екі тараптың да экспансионистік мүдделері салдарынан болды. Екі тарап арасындағы жағдай бірден шиеленіспей, Нокстің миссиясы сәтсіз аяқталғаннан бері он жылдан астам уақыт бойы қайнап келді. Бхимсен өзінің әкесі Амар Сингх Тапаны Палпаның губернаторы етіп тағайындады, бұл Британдық Шығыс Үндістан компаниясымен қарым-қатынастың ушығуына және шекаралық дауларға себеп болды. Бутвал маңындағы шекаралық дау 1814 жылы ағылшын-непал соғысының тікелей себебіне айналды. Британдықтар Непалдың таулы аймақтарын басып алуға ұмтылып, шекаралық шиеленістерді тудырды. Шекараны белгілеу кезінде британдық өкіл майор Брэдшоу непалдық өкілдер – Раджгуру Ранганат Пудьял мен Каджи Далабханжан Пандеге құрметсіздік көрсетіп, непалдықтарға қарсы соғыс тудыруға тырысты. Бұл соғыс Бхимсен Тапаның Мухтияри кезеңіндегі ең маңызды оқиға болды, себебі ол Непал тарихының кейінгі бағытына зор әсер етті. Непал армиясының Непалдың кеңею науқаны кезінде көрсеткен жетістіктерін ескере отырып, Бхимсен Тапа британдықтармен соғыстың жақтаушысы болды, бірақ Бада Кажи Амар Сингх Тапа сияқты салмалы кеңес берушілердің қарсылығына тап болды. Амар Сингх Тапа соғыстың қиындықтарын жақсы білген және соғысқа қарсы болған. Соғысты қолдаған жоғары лауазымды министрлер мен қолбасшылардың арасында Каджи Далабханжан болды, ал соғысқа қарсы шыққандардың қатарында Каджи Амар Сингх (Бада), Раджгуру Ранганат, Каджи Ранхадж Тапа, Чуатариа Бам Шах және Чуатариа Хастидал Шах болды. Бхимсеннің соғысқа дейінгі көзқарасы патша Гирванға берген жауабында жақсы көрініс тапты, ол Непалдың стратегиялық әскери артықшылығына деген сенімін көрсетті:

Каджи Ранхадж Тапа да Бхимсеннің Непалдың таулы аймақтағы британдықтарға қарағанда стратегиялық әскери артықшылығы туралы пікірімен келісті, бірақ қуылған таулы раджалар Горха империясына қарсы бірігіп, таулы аймақтың құпияларын британдықтарға жариялауы мүмкін екенін айтты. Сол сияқты, Каджи Амар Сингх (Бада) да таулы раджалар британдықтардың жағына өтуі мүмкін деген пікір білдірді. Барлау мәліметтеріне сүйене отырып, Бхимсен британдықтардың алғашқы шабуылы Дун аймағына бағытталатынын болжады, бұл кейіннен дұрыс болып шықты. Британдықтар екі рет шабуылға шықты. Непал армиясына көбінесе Тапа әулеті мен Амар Сингх Тапаның отбасы кіретін үлкен Тапа кокусының мүшелері мен туыстары басшылық етті. Соғыс кезінде Бхимсен сикх империясының Ранжит Сингхімен және Гвалиор мемлекетінің Даулат Рао Синдиямен одақ құрып, британдықтарға қарсы бірлескен соғыс бастауға тырысты, соның арқасында бірнеше географиялық майдандардағы әскери операциялар мүмкін болды. Екі билеуші де Непалдың жеңіліске ұшырауына қаламайтын, бірақ жеңілген тарапқа қосылғысы келмеді. Соғыс 1816 жылы Сугаули шартына қол қоюмен аяқталды, ол Непалдың аумағының үштен бірін британдықтарға берді. Сонымен қатар, шарт бойынша Непал екі мемлекет арасындағы достық және бейбіт қарым-қатынастарды нығайту және жақсарту үшін әрқайсысының аккредиттелген министрлері екіншісінің сарайында тұруға келісуге тиіс болды. Соғыс кезінде Бхимсен Тапа Непал армиясының бас қолбасшысы болды және Непалдың жеңілісіне тікелей жауапты болды.

Қуатты ұстаңыз

1816 жылғы мамыр айында Эдвард Гарднер Сугаули келісімінің аяқталуынан кейін алғашқы британдық резиденці ретінде Катмандуға келді. Бхимсен британдықтармен бейбіт қарым-қатынас орнату үшін барлық ықпалын жұмсады, бірақ достық емес, ол «құмыра сияқты тақтарды қиратып жіберген күш» деді. Соғыстан кейінгі сыртқы саясаты Притви Нараян Шахтың ұстанымын жалғастырды – Непалды кез келген шетелдік ықпалдан оқшау ұстау. Осылайша, ол Сугаули келісім-шартына сәйкес Катмандуда британдық резидентті қабылдауға мәжбүр болғанымен, резиденттің Непал өмірімен байланысынан толықтай үзіліске ұшыратуға тырысты, оны дерлік тұтқынға айналдырды. Тәзіртеулерден басқа, резидентке тек Катманду аңғарында, арнайы күзетпен ғана саяхаттауға рұқсат берілді. Сондай-ақ, ол патшаға немесе сарайдың кез келген адамымен еркіндікпен кездесуге тыйым салынды. Осылайша, Катмандуда резидент болу қаупі күтілгендей болған жоқ. Кейінірек британдық резидент Ходжсон 1816 жылғы Непалға қарсы соғыстағы жеңістің тиімді пайдаланбағанын айтты, британдықтардың Непалды «толыққанды мүгедек етуі керек» немесе Непалды «британдық армияға артық әскерлерді жұмысқа алуға» мәжбүр етуі керек екенін пікірледі. 20 қарашада 1816 жылы патша Гирван Юддха он тоғыз жасында шешек ауруынан қайтыс болды. Гирванның екі әйелі болды – бірінші әйелі Гирванмен сати жасады, ал екінші әйелі де Гирванның қайтысынан кейін 14 күн өткен соң шешек ауруынан қайтыс болды. Осылайша, Гирванның орнын оның жалғыз ұлы Ражендра Бикрам Шах, екі жастағы сәби, әкесінің қайтысынан кейін 18 күн өткен соң, 8 желтоқсанда 1816 жылы иеленді. Сондықтан, Бхимсен Тапа, королева-регент Трипурасундаримен бірігіп, 1814–16 жылдарғы ағылшын-непал соғысында Непалдың жеңіліске ұшырағанына қарамастан билікте қалды. Бхимсенге қарсы Панделер бастаған басқа ақсүйек отбасыларының өкілдерінен күшті қарсылық болды, олар оның британдықтарға алға басып қойғанын айыптады. Парадоксалды жайт, ағылшын-непал соғысынан кейінгі бейбіт кезеңде Непал армиясының қарулануы мен жаңғыруы байқалды, Бхимсен оны өзінің оппозициясын бақылауда ұстау үшін пайдаланды, сонымен бірге күдікпен қараған британдықтарды оған қарсы пайдаланбау ниеті жоқ екеніне сендірді. Бхимсен өзінің отбасы мүшелерін және ең сенімді адамдарын сарай мен армиядағы жоғары лауазымдарға тағайындады, ал ескі ақсүйек отбасыларының мүшелері патшалықтың алыс провинцияларындағы әкімшілер болып тағайындалды, астанадан алыс. Осылайша, Бхимсен елдің барлық әкімшілік шешімдерін қабылдауды жалғастыра алды, ал регент Трипурасундари патша Ражендраның атынан шығарылған патша мөрін осы үкіметтік бұйрықтарға басып, оларды сұрақсыз бекітті. Регент Бхимсеннің шешімдеріне күмән келтірген жоқ. Дегенмен, патша, оның әйелдері – Самражья Лакшми Деви (үлкені) және Раджья Лакшми Деви (кішісі) – және регент Бхимсен мен оның жақын туыстарынан басқа адамдардың ықпалынан оқшауланғанын қамтамасыз ету үшін, Бхимсен өзінің кіші ағасы Ранвир Сингх Тапаны патша сарайына орналастырып, патша отбасына бақылау жасау және сырттан келгендерге қарсы күзетуді тапсырды. Патшамен, патшайымдармен немесе регентпен сұхбаттасуға ниеттенген кез келген дін қызметкері немесе сарай адамы Ранбир Сингхтен рұқсат алуы керек еді және сұхбат оның қатысуымен жүргізілуі керек еді. Сондай-ақ, патша отбасына Бхимсеннің рұқсатынсыз сарайдан шығуға рұқсат етілмеді. Бхимсен Ражендраның формальды біліміне де немқұрайлы қарады, нәтижесінде ол сынсыз және әлсіз мінезді болып өсті, тіпті ол дерлік тұтқын екенін білмеді. Алайда, оның әйелдері Бхимсенге күдікпен қарады, өйткені Бабурам Ачарьяның айтуынша, олар патша сарайынан тыс әлем туралы ақпаратты қыздардан алатын, олар сарайдан шығып, менструация кезінде үйлеріне барып, күнделікті жаңалықтар мен әңгімелерді жинап, оларды патшайымдарға жеткізетін.

In May 1816, Edward Gardner arrived in Kathmandu as the first British Resident after the conclusion of the Treaty of Sugauli. Bhimsen used all his influence to cultivate peace, although not friendliness, with the British, "a Power," as he said, "that crushed thrones like potsherds." His foreign policy after the war was essentially the one handed down by Prithvi Narayan Shah – to keep Nepal isolated from any foreign influences. As such, although he was forced to accept a British resident in Kathmandu as per the Treaty of Sugauli, he made sure to cut off the resident from all contacts with life in Nepal to the point of making the Resident a virtual prisoner. Apart from petty harassment, the Resident was only allowed to travel within the Kathmandu valley, that too only with special escorts. The resident was also barred from meeting the king or any courtiers at will. Thus the threat of having a Resident in Kathmandu was not as keen as had been anticipated. Later British Resident Hodgson also remarked how the British couldn't capitalize the 1816 war victory over Nepal where he opined that the British should have either "crippled them [Nepal] effectually" or force Nepal in "giving surplus soldiery employment" to the British armies. On 20 November 1816, King Girvan Yuddha died of smallpox, aged nineteen. Girvan had two wives – the first wife committed sati with Girvan, while the second wife also died of smallpox after 14 days of Girvan's death. Thus, Girvan was succeeded by his only son, Rajendra Bikram Shah, an infant of two years old, after 18 days of his father's death on 8 December 1816. Therefore, Bhimsen Thapa, in collusion with the queen regent, Tripurasundari, remained in power despite the defeat of Nepal in the Anglo Nepalese War of 1814–16. There was a sustained opposition against Bhimsen from factions centered around leading members of other aristocratic families, notably the Pandes, who denounced what they felt was his cowardly submission to the British. Paradoxically, the peacetime after the Anglo Nepalese War saw the inflation and modernization of the Nepal army, which Bhimsen used to keep his opposition under control, while at the same time convincing the suspicious British that he had no intention of using it against them. Bhimsen appointed his own family members and his most trusted men to the highest positions at the court and in the army, while members of older aristocratic families were made administrators of far flung provinces of the kingdom, away from the capital. Thus, Bhimsen was able to continue making all the administrative decisions of the country, while the Regent Queen Tripurasundari would unquestioningly approve these decisions by stamping the royal seal issued in the name of King Rajendra on these government orders. The Regent never dared to express any doubts regarding Bhimsen's decisions. Nevertheless, to make sure that the King, his wives – Samrajya Laxmi Devi (senior) and Rajya Lakshmi Devi (junior) – and the Regent were insulated from influences of people other than Bhimsen and his closest relatives, Bhimsen had instated his youngest brother, Ranvir Singh Thapa, in the royal palace to keep a watch on the royal family and to keep guard against any outside person. Any priest or courtier who wished to be granted an interview with the King, the Queens, or the Regent, had to get approval from Ranbir Singh and the interview had to be conducted under his watchful presence. Similarly, the royal family was not allowed to leave the palace without Bhimsen's permission either. Bhimsen had also neglected the formal education of Rajendra, due to which he had grown to be uncritical and weak minded to the extent that he was even unaware that he was virtually a prisoner. However, his wives were more alert and wary of Bhimsen since, according to Baburam Acharya, they received unfiltered news of the world outside the royal palace from their handmaidens, who would leave the palace compounds and go to their homes during their menstruation and gather news and rumors of the day, which they would then relate to the Queens.

Самар Жунг компаниясымен байланыстар

1806 жылғы Бхандархал қырғынынан кейін Бхимсен 1796 жылы патша сарайының күзеті ретінде құрылған Самар Джунг компаниясының басшылығына тағайындалды. Бұл компания патша сарайының ішінде орналасқан болатын, ал кейін басқару құқығы оның інісі Бахтавар Сингхке берілді. Бұл лауазым Бахтаварға король Гирван мен регент патшайым Трипурасундоридің сенімін қандыруға мүмкіндік берді. Англо-непал соғысы аяқталғаннан кейін Бхимсен Бахтаварды Мухтиярға қарсы саясат ұстап, қарсы топтарға қосылған деп күдіктенді. Ол кезде Бахтавар ағасымен бірге, ата-бабаларының мүлігін бөліспей, ортақ отбасында тұрып жатқан еді. Ұлыбританиямен Тарайдағы аннексияланған жерлердің бір бөлігін Непалға қайтару туралы келісімге келгеннен кейін, Бхимсен Бахтавар Сингхтің патшалық әулетке тигізген ықпалын жоюға назар аударды. Алайда, анасы Бахтаварға жеңіл жаза қолдануды өтінді. Осылайша, ол лауазымынан алынып, Нувакотта қамауға алынды. Бұл шешім Самар Джунг компаниясының қызметкерлері арасында наразылық тудырды. Сондықтан Бхимсен Самар Джунг компаниясын патша сарайын күзету қызметінен шеттетуге бұйрық берді. Компанияның бірқатар офицерлері мен сарбаздары түрмеге жабылды, ал қалғандары жалпы түрмелерде күзетшілікке және сотталғандардың жол құрылысын қадағалауға жіберілді. Бұдан әрі жаза ретінде Мухтияр олардың сенбі күнгі демалысын жойды, ал басқа компаниялар мұндай жеңілдіктерден пайдаланып келген. Нишан туын алып жүретін олардың Девата туына да құрметсіздік көрсетілді.

Саясат пен реформалар

Британдық тарихшы Генри Амброз Олдфилд Бхимсеннің әскерилендіру, қаржылық және экономикалық саясатты қабылдау арқасында Непалдың Ұлыбританиямен соғысқа дейінгі жағдайын қалпына келтіргенін мәлімдеді.

Әскерилесу

Бхимсен непалдық армияны еуропалық әскери жүйе негізінде қайта ұйымдастырды, ал жаңадан құрылған күшті армияны 1805 жылғы Бирта қорларының тәркілеу есебінен ұстап тұруға көшті. Ол француз әскери шендері мен формаларын үлгі етіп алып, армияны жаңғырту үшін француз әскери шенеуніктерін тағайындады. Өзінің Мухтияри кезеңінде, тіпті бейбіт уақытта да, Жарая (жүк көтергіш) мүмкіндігін ұлғайту арқылы әскери қызметтің тартымдылығын арттырды. Елдегі еңбек күшінің жетіспеуіне байланысты, ол барлық касталардың ересек ер адамдарына мемлекетке міндетті еңбек етуді заңмен міндеттеді, бірақ патшалық жеңілдіктер сақталды. Мұндай мемлекеттік жұмыстарға бекіністер, көпірлер, жолдар салу және күтіп ұстау, сондай-ақ әскери жорықтар үшін оқ-дәрі дайындау кірді.

Паспорт саясаты

Бхимсен Чурья төбелерін Непал Корольдігінің негізгі қорғаныс шебі деп есептеді. Сондықтан ол Непал Корольдігінің Кумаон, Гархвал және Ямуна-Сатледж аймақтары сияқты батыс өңірлерімен байланыс құруды және Катманду аңғарына стратегиялық жолдарды жабуды көздеді. Кездейсоқ өтетіндердің мүліктері қатаң тексеріліп, тіпті жеке хаттар да цензураланды. Бұл Непалдың құпия ақпараты Британдық компания үкіметіне тарап кетпеуі үшін жасалды. Капиталға кіруді бақылау үшін паспорттық жүйе енгізілді, ал Чурай жолдарына офицерлер тағайындалып, оларға мынадай нұсқаулар берілді:

Сауда және экономикалық саясат

Бхимсен Тапаның сауда саясаты патша Притви Нараян Шахтың ықпалымен қалыптасты. Ол шетелдік (ағылшын) саудагерлер ел экономикасын әлсіретіп, халықты кедейлендіретініне сенді. Жергілікті саудагерлерге ыңғайсыздық тудырмау үшін кедендік кеңселер ел ішіне көшірілді. Жергілікті саудагерлерге қажетті жағдайлар мен мүмкіндіктер жасалды, шенеуніктерге жергілікті саудагерлерді қорқытуға тыйым салынды. Бхимсеннің сөзіне сүйенсек: ол 1816 жылы 80 мың рупия болған мемлекеттік кірісті 1833 жылы екі жарым лакх рупияға (250,000 NPR) дейін арттырды. 1807 жылдан кейін Терай және Ішкі Терайда жергілікті саудагерлерге көмектесу үшін тікелей үкіметтік бақылаумен нарықтар ашылды. Мысалы, 1809 жылы Макаванпурдағы Хитарува мен Саптаридегі Бадарувада базар қалалары құрылды. Үнді саудагерлері де ел ішінде сауда жасауға шақырылды, ал непалдық шенеуніктерге шекаралық нарықтарды дамыту, жерді меңгеру және қоныстандыру, сондай-ақ жерді заңсыз иеленуден қорғау тапсырылды. 1811 жылы экспортты нығайту мақсатында Читваннан Калькуттаға ағаш экспорттаумен қатар ауыл шаруашылығы өнімдерінің түрлері де кеңейтілді. Бұдан бөлек, Бхимсен үкіметі монета соғу және кен өндірумен айналысты.

Сот реформалары

Бхимсен Непалда заң алдындағы теңдік принципін енгізді. 1826 жылы ол Лалмохар (Қызыл мөр) арқылы Махараджаның жарлығымен Каджи Далбханжан Пандеге сот жүйесінің қадір-қасиетін сақтауды бұйрықтап, ереже шығарды. Онда былай делінген: Мохи (жалдамалы шаруалар) ақша тапшылығына байланысты заминдарға табиғатта салық төлеуді ыңғайлырақ деп санады. Ол заминдарға салықты азық-түлікпен қабылдауды және шаруаларды мазаламауды тапсырды. Ереженің тағы бір талабы бойынша, ақша табу заминдардың, шаруалардың емес, міндеті болды. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы ережелер заминдардың, амалилердің және аймақтық шенеуніктердің шалқап жатқан провинциялардағы халықтан пара алу туралы хабарларға байланысты шығарылды. Бхимсен өз ережелері арқылы адамдардан кез келген түрде пара беруді немесе алуды заңсыз деп жариялады. 1829 жылы Ридидегі және 1830 жылы Тансендегі саудагерлердің шатырлы сауда үйлері өрттен қирады. Зардап шеккен саудагерлер мүлікке жеке меншік құқығын және бетон сауда үйлерін салуға рұқсат беруді талап етті. Ол саудагерлердің бетон сауда үйлерін салу туралы ұсынысын қабылдап, мүлікке жеке меншік құқығын берді. Непалдың ұзаққа созылған біріктіру кампанияларының нәтижесінде, Бхимсеннің Мухтияриға дейін Непал әкімшілігінде тәртіпсіздік орнаған еді. Ашам провинциясында заминдар, амалилер және саудагерлер шаруаларға қарыздарға жоғары пайыз қосып, зор зұлмат жасады, бұл шаруалардың наразылығына әкелді. Жәбірленушілердің хал-ахуалына бейіл білген Бхимсен Лалмохар арқылы барлық қарыздарды дереу өтеуге міндеттейтін нұсқау берді.

Құлдық реформалары

1807 жылы құлдық мәселесімен айналысқан Бхимсен үкіметі кіріс қызметкерлеріне салықтар мен айыппұлдарды ақшалай түрінде жинауды тапсырды және салық төлемеген жағдайда барлық құл еңбекшілерді босатуға бұйрық берді, ешбір шаруа салық төлемегені үшін құлға айналдырылмауы керек еді. 1812 жылы ол Гархвал Сирмур және басқа да аймақтарда адам саудасына жалпы шектеулер енгізді. Қарыздың жинақталған пайызы үшін қарыздардың балалары саудагерлерге беріліп, пайдаға сатылатын. Феодалдар оларға заңдық мүмкіндіктер бермеді және құлдарды адам емес деп есептеді. Бхимсен құлдарға қатысты адамдықсыздыққа толы кең таралған көзқарасқа қарсы тұрды. 1830 жылы, 1807 жылы құлдыққа қарсы ережелерді бұрыннан енгізген Бхимсен, Батыс Непалдағы барлық Данувар саудагерлерін Кария құлдарын сатып алудан және сатудан тыйымсады, сондай-ақ құлдарды иелерінен босатты. Бұл ереже құлдарға заңдық құқықтар беру және олардың рухын көтеру мақсатында жасалды. Алты жыл өткен соң, ол Марсянди және Батыс Пьютанның Магар қауымдастығы арасында бала сатуға кең тараған тыйымды тоқтатты. Бхимсен Непалдың әртүрлі аймақтарында құл саудасын заңсыз деп жариялады. Бұл, британдық әріптестерімен салыстырғанда, тарихтағы ең үлкен жетістіктердің бірі саналды. Англиядағы Уилберфорс оған қарсы халықтың қолдауын алды, ал 1800-ші жылдардағы әлемдегі ең қуатты премьер-министрлердің бірі Уильям Питт құл саудасын заңсыз деп жариялауға асықпады.

Әлеуметтік-діндік реформалар

Невар қауымындағы туыс және қайтыс болғандармен байланысты әлеуметтік-діни ғұрыптар қарызға баттыруға себеп болып келді. Рухани қызметкерлер жоғары төлемдер алып, мұндай дәстүрлерді орындамаған адамдар Невар қоғамында жазаланды. 1830-31 жылдары Бхимсен Лалмохар жариялап, салтанатты төлемдердің лимитін және жұмсалатын қаражат мөлшерін шектейтін ереже енгізді.

Жерді басқару реформалары

1808 жылы Бхимсен Терай аймағындағы қараусыз қалған жерлерді игеруге бұйрық берді, мемлекеттік кірісті арттыру мақсатында, және осы жерлерді игерген қоныс аударушыларға суару мүмкіндігін ұсынды. Жалға алуға адам жетіспейтін жерлерде шаруаларға қараусыз жерлер берілді, салықтан босатылып, жаңадан келген қоныс аударушыларға қарыз берілді. Қараусыз жерлерді игеру саясаты үкіметке де, шаруаларға да көп пайда әкелді және Шығыс Терайда үлкен табысқа жетті. Осы саясатты үйлестіру үшін 1811 жылы бүкіл мемлекет бойынша лауазымды тұлғалар тағайындалды.

Пошта реформалары

Хүлкі (пошта) жүйесі Катмандудан батыс майданға дейін 1804 жылы жүкті тасымалдаушылардың кезектік релелері арқылы іске асырылды. 1808 жылы Бхимсеннің премьер-министрлік кезінде шағын Хүлкі шаруашылығы бар ауылдарда кәмелетке толмағандар Хүлкі қызметтеріне тартылып жатыр деген хабарлама келіп түсті. Бхимсен үкіметінің қаулысы бойынша, Хүлкі шаруашылығы аз ауылдардағы релелердің санын арттыру қажет болды және кәмелетке толмағандар мен әйелдерді жеке Хүлкі қызметтеріне мәжбүрлегендер қатаң жазаланатын болды. Осы Жара (жүк тасушы) қызметтері Хүлкі жүйесі үшін үнемі қажет болғандықтан, кейбіреулеріне Адья (жартылай меншік) құқығымен жер берілді, ал басқаларына ақшалай сыйақы төленді. 1809 жылдың шілдесінде жарияланған ережелер:

Сыртқы саясат

Бхимсен өмір бойы британ империализміне қарсы теріс саяси ұстанымды ұстанғаны кеңінен белгілі болды. Ол британ империализміне қарсы "Азия бірлігін" жақтады. Ол британдық резиденттің ұлттық саясат пен ұлттық басқаруға араласуына тыйым салатын шектеулер енгізіп, резидентке непалдық азаматтармен құпия байланыс орнатуға тыйым салды. Ол британдық резиденттің мәртебесін тек достық мемлекеттің елшісі деңгейіне төмендетуге тырысты. Бхимсен британдық резиденттерді жергілікті басқарудағы бұзылысшылар деп қарады, олар фракциялық дау-жанжалдарды қоздырып, осылайша фракциялық хаосқа толы мемлекеттерді отарлауға ұмтылды. Ол сондай-ақ, Шығыс Индия компаниясы үкіметі қабылдаған протекторат жүйесінің басты мақсатын толық түсінді. Осы орайда, неміс философы және тарихшысы Карл Маркс британдық тарихшы Уильям Хантердің британдық протекторат жүйесін түсінгендігі туралы пікірін келтірді. Тарихшы Найрадж Панта Бхимсеннің Непалдағы британдық ықпалды басып тастау және непалдық әскери күштерді нығайту әрекеті әлемдегі жалғыз индуисттік мемлекеттің тағдырын сақтау үшін маңызды болды деп есептейді. Британдық резидент Ходжсон 19 желтоқсан 1833 жылғы есебінде Бхимсеннің бүкіл Үндістанды басып алған британдық отаршылдық күштерге қалай қарсы тұрғанын жоғары бағалады: 1816 жылғы соғыстан кейін Бхимсен британдық резиденттер мен король арасындағы тікелей байланыстың алдын алып, бұл резидент Брайан Хогтон Ходжсонның наразылығын тудырды. 18 ақпан 1833 жылғы Үндістанның генерал-губернаторына жолданған есебінде Ходжсон былай деп жазды:

Салынған мұралар

1811 жылы ол Бағмат өзенінің үстінен Тапаталиде көпір салып, стратегиялық маңызды Катманду және Патан қалаларын байланыстырды. 1825 жылы Непалдың сол кездегі патшайымы Трипурасундаридің бұйрығымен ол әйгілі Дхарахара мұнарасын салдырды. Одан бұрын, 1824 жылы ол өзі үшін Дхарахараның алғашқы, биік мұнарасын салған болатын. 1833 жылғы Непал жер сілкінісінде ең биік Дхарахара құлап, қалпына келтірілмеді. Ал кіші Дхарахара 1934 жылғы Непал жер сілкінісіне дейін 11 қабаттан тұрған, бірақ одан кейін 2 қабатқа дейін кеміді. Бхимсен салған Дхарахара мұнарасының бастапқы биіктігі 225 фут болды және 2015 жылғы Непал жер сілкінісінде толығымен қирады. Ол ЮНЕСКО-мен мойындалды. Дхарахара – Бхимсеннің ұлы және ұлттық мұрасы. Бхимсеннің екі жыл ішінде екі Дхарахара мұнарасын салуы бірегей сәулеттік жетістік деп есептелді. Онда кең Жанарала бағы (генералдың бағы), көл және генерал-мухтиярды мақтан тұтатын көптеген ғибадатханалар болды. Кейін Тапа әулеті қайта жаңғырғанда, Матабар Сингх жоғалған сарайды қайтарып алып, тағы екі жыл тұрды. Чхаунидегі Непалдың Ұлттық мұражайы бұрын Бхимсеннің резиденциясы болған. Мұражайда қоладан жасалған мүсіндер, пауба суреттері және қару-жарақтар, соның ішінде француз императоры Наполеон Бонапарттың сыйлаған қылышы сақталған.

Себептері

Горкха аристократиясы Непалды халықаралық аренада апатқа ұшыратты, бірақ елдің саяси бірлігін сақтап қалды. 1816 жылғы ағылшын-непал соғысының соңында ел біріккен мемлекет ретінде жиырма бес жылға жуық болатын. Орталық үкіметтің сәттілігі, ішінара, әскерде де жоғары лауазымды офицерлер болған, аймақтық әкімшілерді тағайындау және бақылау қабілетіне байланысты болды. Теория бойынша, бұл шенеуніктерге зор жергілікті билік берілген; бірақ іс жүзінде олар өз халқының күнделікті мәселелеріне аз көңіл бөлді, тек қана қауымдастықтар проблемалармен немесе жанжалдармен өзі бетінше күресе алмаған жағдайда ғана араласты. Гуркханың елді біріктірудегі табысының тағы бір себебі – бұрынғы патшалар мен қауымдық жиналыстар Катмандудың жәй ғана бақылауымен билік ете берген аймақтарды сақтап, жергілікті басшыларды ынталандыруға дайындығы болды. Осының арқасында елдің үлкен бөлігі аймақтық әкімшілердің бақылауынан тыс қалды. Тіпті орталық үкіметтің тікелей басқаруындағы аумақтарда да егістік жерлер қарулы күштерге жагир ретінде, ал сарайдың сүйіктілері мен зейнеткерлерге – бирта ретінде берілді. Мұндай иеліктердің иесі, іс жүзінде, мемлекеттің араласуынсыз, сол жерде жұмыс істейтін шаруалардың иесіне айналды. Қарапайым шаруаның көзқарасынан үкімет алыс күш болып қала берді, ал басты билік – егіннің бір бөлігін алып отырған жер иесі немесе (әсіресе Тарайда) салық жинаушы болды. Көбінесе бұл салық жинаушы ақшаны немесе егінді үлесіне алып, оны жинауға келісімшарт бойынша тартылған жеке тұлға болатын. Әкімшілік пен әскердегі басшылар үшін әскери мүмкіндіктер шектеулі бола бастағанда және жұмыс орындарының баламалы көздері өте баяу дамығандықтан, мансаптық өсу жергілікті жағдайларға назар аударудан гөрі, сарайда күресіп жатқан топтарға адалдыққа байланысты болды.

Актерлер

Бұл кезеңде билік үшін бес жетекші отбасы немесе топтар күресті – Шахтар, Тапалар, Басниаттар, Пандестер және Шах әулетінен шыққан, бірақ патшаның кеңесшілері болған Чаутариялар. Бұл отбасылар мен олардың топтары үшін діни ұстаздар немесе жобалаушылар ретінде таулық брахмандар, ал екінші деңгейдегі әкімшілік қызметтерді атқарған неварлар жұмыс істеді. Елдегі ешкімнің орталық үкіметке басқа ықпалы болған жоқ. Кез келген отбасы немесе топ билікке жеткен кезде, қарсы тұрған одақтастардың мүшелерін өлтіріп, жер аударып немесе шенін төмендетіп жіберді. Осы жағдайларда, қоғамдық саяси өмірге де, үйлесімді экономикалық дамуға да мүмкіндік аз болды.

Салдарлар

Патша сарайындағы билік үшін күрес сыртқы саясат пен ішкі басқаруға кері әсер етті. Барлық тараптар жетекші әскербасылардың мемлекеттік істерге араласуын болдырмау үшін әскерді қанағаттандыруға тырысты, соның салдарынан әскерге одан әрі кең аумақтарды жаулап алуға толық еркіндік берілді. Горкалар біртілдік таулы мемлекеттерге шабуыл жасаған кезде бұл саясат – немесе саясаттың болмауы – жеткілікті болды. Бірақ, үздіксіз агрессия Непалды Қытаймен, кейіннен британдықтармен апатты қақтығыстарға алып келді. Ішкі салада патшаны бақылау үшін күрес болғандықтан, билікті бөлісу тәртібін орнату немесе өкілді институттарды дамыту ісінде үлкен прогресс болған жоқ. 1770 жылдан бастап ақсүйектердің кеңесші органы, Лордтар ассамблеясы (Бхарадари Сабха) құрылды және ол маңызды мемлекеттік мәселелерді шешуде маңызды рөл атқарды. Ассамблеяға жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер мен жетекші сарай кеңесшілері, барлық маңызды Горха әулеттерінің басшылары кірді. Дегенмен, монархтың ықпалды ахуалында Лордтар ассамблеясы премьер-министрге немесе регентке жақындасу үшін күрескен топтарға бөлінді, ал қолдау-қамқорлық қарым-қатынастары негізінде одақтар пайда болды.

Түпрасундар ханшайымының өлімі және отбасылық интригалар

Билік тепе-теңдігі патша Раджендра есейгеннен кейін және оның әжесі Трипурасундари 1832 жылдың 26 наурызында холерадан қайтыс болғаннан кейін өзгеріске ұшырады. Бхимсен негізгі қолдауын жоғалтты, ал сарай билік күресіне айналды. Бұл күрес бастапқыда Мухтиярдың патша билігін нығайтуға жасаған әрекеті болса да, түрлі аристократиялық руларға және олардың толық билікті бағындыруға жасаған талпынысына тарады. Патша Раджендра салғырт мінезді, көбінесе ләззатқа берілгендіктен, ол әлі де Мухтияр мен Тапа тобынан қорқып, оларды «соңғы елу бес жыл бойы елді және ханзадаларды әскери машинаның дөңгелегімен сүйреп келген адамдар» деп есептеді. Бхимсеннің өзінің және отбасының басқаруындағы үлкен тұрақты армиясының арқасында үстемдігін сақтап қалғаны құпия емес еді. Ал келесі жылдары түрлі топтар өздерінің ықпалын арттыру үшін өздерінің бағынышындағы батальондардың санына сүйенуге тырысты. Трипурасундаридің қайтысынан кейін үкіметтік бұйрықтарды бекітетін патшалық мөр табиғи түрде аға патшайым Самраджа Лакшмидің қолына өтті. Ол оның күшін жақсы білді және өткен патшайымдардың үлгісін алып, өзінің регенттігін орнатуды қалады. 1833 жылы Бхимсен өзінің жүрекжары қолдауын көрсеткен немере інісі Матабар Сингхтің басқаруымен «Сингха Натх» атты жаңа батальон құрды. Самраджа Лакшмидің амбициясын сезіне отырып, Ранбир Сингх Бхимсенге деген наразылығын күшейтіп, өзінің Мухтияр болу ниетін ортаға салды. Әскерилердің ыстық қолдауына ие болған Матабар Сингх Ранбир Сингхтің мақсатына тосқауыл қою үшін Бхимсенді күшпен қолдады. Матабар Сингх пен Ранбир Сингх арасында соңғысының аға патшайым Самраджа Лакшмиге адалдығын ауыстыруына байланысты дау туды, нәтижесінде Матабар Сингх Шри-Натх полкінің басшылығынан кетіп қалды. Тарихшы Хантер 1834 жылы Ранбир Сингхтен жұмсақ жауап алғаннан кейін Матабар Сингх екі батальоннан да кетіп қалғанын атап өтті. Осыған байланысты екі батальонның барлық сарбаздары, 200 сарбазды қоспағанда, наразылық білдіріп, «қаруларын тастап», басқа офицерлерге қызмет етуден бас тартты. Қорқып қалған патша жағдайды түзету үшін 1834 жылдың қараша айында Матабар Сингхті 3000 сарбазбен Шығыс аудандарының Бас қолбасшысы етіп тағайындады. Ранбир Сингхтің амбициясын сезіне отырып, Бхимсен оны қатты сөккеніне байланысты ол қызметінен кетіп, Сипамандандағы үйінде зейнеткерлікке шықты. Алайда, Бхимсен кейіннен ағасын «Кіші» генерал атағын беріп, Пальпаға губернатор ретінде жіберіп, оны жұбатты. Оқиғадан кейін Дарбарда туындаған оппозицияға қарсы тұру үшін ол Бада Кажи Амар Сингх Тапаның немересі, жас Қажи Сурат Сингх Тапаны Дарбардағы өте жоғары әкімшілік лауазымға тағайындады және оны бірлескен қол қоюшы етіп белгіледі. Патша сарайына күзет жүргізетін сенімді адамды таба алмағандықтан, Бхимсен сол кезден бастап сарайға жақын орналасқан қарапайым жалдамалы үйде тұруға көшті.

The power balance began to change after King Rajendra came of age and his grandmother, Tripurasundari, died on 26 March 1832 due to cholera. Bhimsen lost his main support and the court became a stage for a power struggle, which even though started off as an attempt to assert the King's authority from the Mukhtiyar, spread to various aristocratic clans and their attempt to secure total authority. King Rajendra was frivolous and mostly indulged in pleasure, so, he still feared the Mukhtiyar and the Thapa faction as " a race of men who for the last fifty five years have dragged the country and its princes at the wheels of military car." It was no secret that Bhimsen was able to maintain his supremacy due to the large standing army under his and his family's command; and in the subsequent years, different factions would attempt to increase their influence based on the strength of the number of battalions under their grip. After Tripurasundari's death, the royal seal by which government orders were approved naturally went into the hands of the senior queen Samrajya Laxmi, who knew all too well of its powers and wanted to emulate the queens of the past by establishing her own regency. In 1833, Bhimsen established a new battalion "Singha Nath" under the command of his nephew Mathabar Singh. Sensing Samrajya Laxmi's ambition, Ranbir Singh started to stroke her dislike of Bhimsen in the hopes of becoming the Mukhtiyar himself. Mathabar Singh, who had enjoyed an ardent support from the military, strongly supported Bhimsen to check Ranbir Singh's aspirations. A quarrel occurred between Mathabar Singh and Ranbir Singh regarding the latter's shift of loyalty towards the Senior Queen Samrajya Lakshmi, resulting in Mathabar Singh resigning from the command of Sri Nath Regiment Historian Hunter remarked that Mathabar Singh resigned from two battalions after getting moderations from Ranbir Singh in 1834, to which all the soldiers of both battalions except 200 troops, "laid down their arms" in protest and declined to serve under any other officers; the frightened King harmonized the situation by appointing Mathabar Singh as General Commander of the Eastern districts with 3000 troops under his command in November 1834. Getting a whiff of Ranbir Singh's ambitions, Bhimsen strongly reprimanded Ranbir Singh which caused him to resign from his position and live in retirement in his house at Sipamandan. However, Bhimsen later managed to placate his brother, by giving him the title of Chota (Little) General, and send him to Palpa as its governor. To counter the opposition arising in Darbar after the incident, he appointed young Kaji Surath Singh Thapa, a grandson of Bada Kaji Amar Singh Thapa to a very high administrative position in the Darbar and made him joint chief signatory. Since he could find nobody that he could trust to keep watch over the royal palace, Bhimsen from then on started to live in an ordinary rented house located near the palace premise.

Патшалық өкілдерінің бақылауы

Патша мен патшайымдар да Бхимсеннің билігіне ашық түрде қарсы шыға бастады. Осы кезде Раджендра мен оның әйелдері Бхимсеннің билікте қалу үшін, Гирван патшаның жасы жеткен соң бірнеше күн өткенде, оны және оның әйелдерін улап өлтірді деген кең таралған қауесетті естіді. Сондықтан, Раджендраға қарапайым ауру жұққанда, патшайымдар патшаны ескертіп, Бхимсенге адал патшалық дәрігер Сардар Экдев Упадхай ұсынған дәріні қабылдауға тыйым салды. Сол сияқты, 1833 жылғы жылдық тексеру кезінде, онда азаматтық және әскери шенеуніктер жоғарылатылып, жаңартлып, сақталды немесе зейнеткерлікке жіберілді, барлығы Бхимсеннің жоспары бойынша жүргізілді, бірақ Раджендра Бхимсеннің Мұхтияр лауазымын сақтап қалуын кейінге шегерді. Бұл Бхимсенді әкімшілік жүктемені Раджендра, Самраджя Лакшми және өзінің арасында бөлісуге, сондай-ақ өзі мен патшалық арасындағы шиеленісті азайту үшін әкімшілік мәселелер бойынша олардың пікірлерін сұрауға мәжбүр етті. Раджендра қорғаныс, қаржы және сыртқы істер салаларын басқарды, ал Самраджя Лакшми сот ісі, есеп және азаматтық басқару салаларын басқарды. Дегенмен, Раджендраның әрекеттері Самраджя Лакшмидің кеңесімен күшті ықпалда болды, ал кіші патшайым Раджа Лакшминың ешқандай мәселеде сөзі болған жоқ; сонымен қатар, патша мен аға патшайым Бхимсеннің жоспарлары мен кеңестерін толығымен жоққа шығаруға әлі батыл болмады, өйткені оның қол астындағы үлкен армиядан қорқып жүрді. Бұл келісім келесі үш жыл бойы жақсы жұмыс істеді; мысалы, 1833 жылдың 26 тамызында Непалда үлкен жер сілкінісі болды, және үш билік иесі де бірлесіп жұмыстеп, азаматтарға шұғыл көмек көрсетті.

Ашулы ақсақал патшайымның қоқан-лоқысы

Самражья Лакшми өзінің бұрынғы ханышасы Трипурасундари сияқты күшті және тәуелсіз екенін көрсетуге тырысты. Бастапқыда патша Ражендра Ранбир Сингхтің орнына Бхимсенді қолдады, ал Ранбир Сингхті қызметтен босату патшайымның жоспарын құлатты. Патша Ражендра Бхимсенді Бас қолбасшы етіп тағайындап, оның елге ұзақ жыл қызмет еткені үшін мақтады. Бірақ, Самражья Лакшми патша Ражендраны мынадай сөздермен мазалады:

Самражья Лакшми патша Ражендраның Бхимсенді биліктен алудағы сәтсіздігіне қатты ашуланды. 1835 жылдың 8 қарашасында ол түн ортасында Дурбарды тастап кетіп, патша Ражендраның Бхимсеннің генерал-губернатормен байланысын тоқтатуға шамасы келмегеніне ашуға булықты. Осы уақытта ол патшадан жаңа полк құруды талап етті, бірақ патша Мұхтиярдан қажетті қаржыны ала алмады. Оның орнына патша Ражендра Бхимсенге Мұхтиярдың пайдасына Суннад берді. Бұл туралы естіген соң, патшайым Самражья Лакшми патша Ражендраға ашуланып айқайлады:

Ол сондай-ақ Терайдан түскен кірістен балаларына 50 мың рупи бөлуді талап етті. Егер оның талаптары орындалмаса, ол мемлекеттік істерден бас тартатынын мәлімдеді. Алайда, патша Ражендраға қысым көрсетуге жасаған барлық әрекеттері нәтижесіз болды.

Британ елшісімен бәсекелестік және Ходжсонның Бхимсенге қарсы жамандауы

1833 жылы Непалда көп жылдар бойы көмекші резидент қызметін атқарған, Непалдың биоәртүрлілігі, мәдениеті және саясаты туралы жақсы білімі бар Брайан Ходжсон жаңа британдық резидент болды. Бхимсен лорд Велслидің Үндістандағы туған мемлекеттерді жайлауға бағытталған британдық отаршылдық саясатының мақсатын білгендіктен, оларды фракциялық талас-тартыстарды қоздырып, мемлекеттерді хаоске түсіретін және соңында отарлауға әкелетін зиянды күш деп санады. Британ тарихшысы Уильям Уилсон Хантер британдық резиденцияның Бхимсенге қарсы саясаттың ортасы болғанын айтты. Бхимсен 1816 жылдан бері британдық резиденттердің патшамен тікелей байланыс жасауына жол бермей келді. Ходжсон Бхимсенді «энергиялы, амбициялы, бірақ принципсіз қарсылас» деп есептеді. Сондықтан Ходжсон патшамен тікелей байланыс орнатуға құштар болды және британдық резиденттерді бақылаудағы Бхимсеннің монополиясын бұзуға тырысты, осылайша оның биліктен құлауын күтті. 18 ақпан 1833 күні Ходжсон жоғары тұрған Индияның генерал-губернаторына жолдаған есептерінде Бхимсенді әдепсіз адам ретінде бейнелеуді бастады. Ходжсон генерал-губернаторға мәлімдегендей, мемлекеттік лауазымдарға лайық Панде әулеті Бхимсеннің сарайынан шеттетілді, ал Бхимсеннің туыстары «барлық мүмкіндіктерді» монополиялап, барлық кеңселерге орналастырылды. Бірақ шындығында, көптеген Панде саясаткерлері Барадари Сабхада (Мемлекеттік кеңес) және басқа да мемлекеттік мекемелерде жоғары лауазымдарды иеленді. Бхимсен тіпті өзінің бұрынғы қарсыластары Рана Жанг Панде мен Карбир Панделерді де үкімет кеңселерінде қызмет етуге шақырды. Бұдан өзге, Бхимсен сот билігін өз отбасында сақтап қалмады және оны Панде әулетінің мүшесі Далабханжан Пандеге 1883 жылғы Фалгун айының 3-күні, Родж 5 Сүдиде (1827 жыл) жазылған Лалмохар арқылы сеніп тапсырды, ол заң алдындағы теңдік принципіне де баса назар аударды. Осылайша, тарихшы Читтаранжан Непали Ходжсонның генерал-губернаторға жазған бұл хатын Бхимсенге қарсы жала жабу әрекеті деп санайды. Ходжсон сондай-ақ генерал-губернаторға Бхимсен туралы «оның туыстарының балалары жоғары лауазымдарды иеленеді» деген мәліметтерді ойдан шығарып айтты және Бхимсенмен байланысы туралы ешқандай мәліметі жоқ «13 жастағы полковник Шамшер Сингх және 12 жастағы полковник Бахадур Жанг» деген екі құбылмалы есімді келтірді. Тарихшы Читтаранжан Непали Ходжсонның бұл мәлімдемесіне қарсылық танытып, Бхимсеннің асырап алған ұлы («Дхармапутра») Шер Жұң Тапаны Ходжсонның бастапқы ниеті деп болжайды, бірақ ол да осы есеп жарияланған кезде полковник лауазымына көтерілмеген. Шер Жұңға 1825 жылы (1882 жылғы Бикрам Самват) капитан шені берілді және 1835 жылы (1892 жылғы Бикрам Самват) 10 жылдан кейін ғана полковник шеніне көтерілді. Тарихшы Непали сондай-ақ Бхимсеннің Шер Жұң сияқты ең жақын туыстарын да жоғары лауазымдарға тағайындамағанын, оның саяси мақсаты Ходжсонның Бхимсенді қаралау әрекеті болғанын айтады. Ходжсон сондай-ақ Индияның генерал-губернаторына патша Ражендраның ауру кезінде сарай дәрігерлерінен ем қабылдаудан бас тартқаны туралы әңгіме ойлап шығарды, себебі олар Бхимсеннің адамдары болған, ал патша Бхимсенді әкесі мен атасының өліміне кінәлі деп айыптады, сондай-ақ патшаның Бхимсенге қарсы айыптауы шындыққа сәйкес келеді және непалдықтардың арасында кең таралған сенімге ие екенін мәлімдеді. Алайда, патша Раджендра Бхимсеннің соттық дәрігерлері улаған деген сылтаумен емдеуден бас тартқанын ешқашан айтпады, бірақ 1839 жылы қытайлық Амбанға жолдаған хатында оның екі ата-анасы да ауру кезінде Бхимсеннің соттық дәрігерлері улаған деп мәлімдеді. Сондай-ақ, 1839 жылы Бхимсенге қарсы улану істері қайта жанданғанда, патша Гирван мен оның әйелінің улану арқылы қайтыс болғаны туралы екі жаңа жалған іс қозғалды. Сонымен қатар, Раджендраның атасы Рана Бахадур Шахтың ашық соттағы пікірталас кезінде ағасы Шер Бахадур Шахтың қылышынан қаза тапқаны, ал оның әкесі Гирван Юддха Бикрам Шах және оның әйелі талмадан қайтыс болғаны баршаға мәлім болды. Тарихшы Читтаранжан Непали бұл да Ходжсонның Бхимсенді қаралау әрекеті деп санайды.

In 1833, Brian Hodgson, who had spent many years in Nepal serving as the Assistant Resident, and who had a good knowledge about Nepal's biodiversity, culture, and politics, became the new British Resident. Bhimsen had known the motives of British colonial policies of engulfing native states in India carried by Lord Wellesley and therefore he considered them as the detrimental force that encourages the factional fightings to turn states into chaos and ultimately colonizes them. British historian William Wilson Hunter even stated that the British Residency has been the centre of anti Bhimsen politics. Bhimsen had been keeping the British Residents out of any direct communications with the King since 1816. Hodgson considered Bhimsen as a "vigorous, ambitious but unprincipled opponent". Thus, Hodgson was desperate to have direct communications with the King and wanted to break Bhimsen's monopoly over the control of British Residents, thereby aspiring for his fall from power. Hodgson began to portray Bhimsen as an immoral person in his reports to his superior, Governor General of India, on 18 February 1833. Hodgson reported to the Governor General that the Pande family who deserved the high ranks of the state was sidelined from the Court by Bhimsen and Bhimsen's relatives were installed in every offices monopolizing "all the loaves and fishes". But in fact, a lot of Pande politicians had occupied high ranks in the Bharadari Sabha (Council of State) and other ranks in the government offices which includes Dalabhanjan Pande, Ranajit Pande, Karbir Pande, Rana Jang Pande and Bhotu Pande. In fact, Bhimsen even called back his arch rivals like Rana Jang Pande and Karbir Pande to assume some position in the government offices. Furthermore, Bhimsen did not retain the judiciary powers in his family and had entrusted it to the Pande family member Dalabhanjan Pande through a Lalmohar traditionally dated Roj 5 Sudi 3 Falgun 1883 Bikram Samvat (1827 CE) which also stressed on the principles of equality before the law. Thus, Historian Chittaranjan Nepali considers this writing of Hodgson to Governor General as a libel attempt against Bhimsen. Hodgson also fabricated details about Bhimsen to the Governor General, that "mere children of his kindred hold high commands" and gave two fictional names "Colonel Shamsher Singh, aged 13, and Colonel Bahadur Jang, aged 12 years" without any details of their relationship with Bhimsen. Historian Chittaranjan Nepali counters Hodgson's assertion by assuming Bhimsen's adoptive son ('Dharmaputra') Sher Jung Thapa as an original intent of Hodgson, who was also, however, not promoted to the position of Colonelship at the time of issuance of this report. Sher Jung was initially given a minor rank of Captain in 1825 (1882 Bikram Samvat) and was promoted to Colonelship only after a long period of 10 years in 1835 (1892 Bikram Samvat). Historian Nepali further contends that Bhimsen didn't promote his other minor relatives to high commands based on the fact that even the closest relatives like Sher Jung was not promoted, and contends that it was a political intrigue on the part of Hodgson to defame Bhimsen. Hodgson further fabricated a story to the Governor General of India that King Rajendra rejected treatments from court physicians during his illness on the context of them being Bhimsen's men and the King further blamed Bhimsen to have poisoned both his father and grandfather to death; which he further alluded that the King's allegations against Bhimsen was true and popular general belief among the Nepalese public. However, King Rajendra never mentioned that he rejected treatments on the pretext of possible poisoning by Bhimsen's alleged court physicians, however, in his 1839 letter to Chinese Amban wrote that both of his parents were poisoned to death by Bhimsen's alleged court physicians during their illness. Also, later in 1839 during the revival of poisoning cases against Bhimsen, two new additional fabricated cases of death by poisoning of King Girvan and his wife was brought. Furthermore, it was widely known that King Rajendra's grandfather King Rana Bahadur Shah died from the sword assault by his step brother Sher Bahadur Shah during an open court discussion while his father King Girvan Yuddha Bikram Shah along with his wife died from the smallpox to which historian Chittaranjan Nepali contends as another attempt of libel against Bhimsen by Hodgson.

Матабар Сингх Тапаның Ұлыбританияға сапарының сәтсіздігі

Британдық резиденттерге Непалдың ішкі саясатына араласпау жөніндегі ресми нұсқаулармен қатар, резидент патша да, Мүкітияр да сыйластық танытты. Ходжсон Мүкітияр мен патша отбасы арасындағы жікке пайдаланып, британдықтардың ықпалын және сауда мүмкіндіктерін арттыру үшін күшті науқан бастауға мүмкіндік күтті. Ходжсон сондай-ақ, үлкен тұрақты армия қауіпсіздікке қатерлі деп санды және шекаралық шиеленіс патша тікелей басқаруымен, армияның ықпалында болуға тиіс Мүкітиярдың есебінен басталса, басылатынын сендірді. 1834 жылға қарай Ходжсон Бхимсен Непал әкімшілігін басқарып тұрғанда, өз қалауынша әрекет ете алмайтынына көз жеткізді; сондықтан ол Панде фракциясына жақтас болды және оған ыңғайлы Фатех Жунг Шахты Мүкітияр қылып тағайындауды қалады. Ходжсон Үндістан үкіметіне Бхимсеннің патшалық лауазымына басымдығы туралы хабарлады: 1834 жылдың тамызында Ходжсон Непал мен Ұлыбритания арасында жаңа сауда шартын жасасуды ұсынды, оған Бхимсен принципиалды түрде келісті, бірақ бірнеше тармақтарына қарсы болды. Бхимсеннің билігі әлсіреген кезде, ол резидентке қарсылық көрсетуге батыл болмады; бірақ сонымен бірге, оның ұсыныстарын қабылдап, Непал сарайында британдықтарға бағынышты болып көрінбеуге тырысты. Дегенмен, ол резидентке достық және келісімді қарым-қатынас жасауға тырысты, оны өз одақтасы ретінде жеңу үшін, оның қозғалысына қойылған шектеулерді жеңілдетіп, патшаға тікелей қатынас жасау мүмкіндігін берді. Осы уақытта, Пенджабтағы Сикх империясының билеушісі Махараджа Ранджит Сингхтен патша Раджендраға арналған хат келіп түсті. Непал сарайы бұл мүмкіндікті пайдаланып, Пенджаб және басқа да штаттармен, мысалы, Бирма және Гвалиормен дипломатиялық байланыс орнатуға тырысты. 1835 жылдың сәуір айында Бхимсен Ұлыбританияға мемлекеттік сапар жасау жоспарын жасады, ол Ұлыбританияны Непалдың тәуелсіздігін мойындауға мәжбүрлеуді көздеді; бірақ өзі сапарға бара алмағандықтан, оның жүйесі полковник Матабар Сингх Тапа Непалдың өкілі болып тағайындалды, ол бірнеше сыйлықтар мен король Раджендрадан король Уильям IV-ке жолданған хатпен келді. Бұл идея Ходжсон мен генерал-губернатор тарапынан да жақсы қабылданды, өйткені бұл миссия екі елдің арасындағы сенімді арттырады деп үміттенді. Осы процесте Матабар Сингх Чота генерал шеніне көтерілді; оның ағасы, Палпаның губернаторы Ранбир Сингх толық генерал болды; Матабардың жүйесі, он алты жасар Шер Жунг Тапа, командир полковник болды. Осылайша Бхимсен өзінің әскери күшін нығайта алды. Раджендра мен Самраджья Лакшми де бұл жоспарға риза болды және 1835 жылдың 1 қарашасында Бхимсенге бас қолбасшы атағы берілді. 1835 жылдың 27 қарашасында Матабар Сингх Калькутта арқылы Лондонға екі мың адамнан тұратын отрядпен, оның ішінде 200 офицер мен 600 сарбазбен Катмандудан аттанды. Матабар Калькуттада генерал-губернатордың міндетін атқарушы Чарльз Меткалф тарапынан зор құрметпен қарсы алынды; сол кезде Ходжсон Меткалфке Матабардың Ұлыбританияға мемлекеттік сапарға баруына рұқсат бермеуін сұрап құпия хат жіберді. Сондықтан Меткалф оған мемлекеттік өкілдің дипломатиялық визасы емес, қарапайым саяхатшының визасын беруге дайын болды. Матабар 1836 жылдың наурыз айында Непалға оралды, көп ақшаны ысыраптап, ешқандай мақсатына жете алмады. Матабардың миссиясын әдейі саботаждау Ходжсонның Бхимсенге қарсы дипломатиялық шабуылы болды. Осы уақытқа дейін патша отбасы да, қарапайым халық та Бхимсеннің жоғары дәрежелі британдық шенеуніктермен жақсы қарым-қатынаста болғаны, өйткені олармен сөйлесуге рұқсат етілген жалғыз адам ол болғандықтан, Шығыс Үндістан компаниясының Непалды толық бақылауға алуына кедері келтіргеніне сенді. Миссияның сәтсіз аяқталуы бұл дұрыс емес екенін баршаға анық көрсетті және Бхимсеннің саяси беделін күрт әлсіретті. Матабар Сингх бұл нәтижесіз сапарға Калькуттада бір миллион елу мың теңге жұмсады. Матабардың шамадан тыс шығындарын Самраджья Лакшми де қатты сынға алды, өйткені сол кезде мемлекеттік қазынаның жағдайы нашар болды; оны тыныштандыру үшін Бхимсен қосымша шығындарды өз қаражатынан өтеуге мәжбүр болды.

Although the British Residents were officially instructed to keep out of the internal politics of Nepal, the Resident was courted by both the King as well as the Mukhtiyar. Hodgson was waiting for an opportunity to exploit the rift between the Mukhtiyar and the royal family and begin a more aggressive campaign to increase British influence and trading opportunities. Hodgson also believed the large standing army to be a security threat and that the border tensions could be pacified if the King was directly in control, rather than a Mukhtiyar who needed to keep on the right side of the army. By 1834, Hodgson had come to a conclusion that he would not be able to have his way so long as Bhimsen was in control of the Nepalese administration; thus he strongly sympathized with the Pande faction, and he wished to install Fateh Jung Shah, who was more favorably disposed to him, as the Mukhtiyar. Hodgson reported to the Government of India on the dominance of Bhimsen over the position of the King as:

In August 1834, Hodgson proposed to conduct a new commercial treaty between Nepal and Britain, which Bhimsen in principle agreed to but disagreed with several of the clauses. At a time when his authority was diminishing, Bhimsen could not afford to antagonize the Resident; but at the same time, he could not accept his proposals and be seen as subservient to the British by the Nepalese court. Nevertheless, he tried to maintain a friendly and conciliatory attitude toward the Resident, in order to win him as his ally, by loosening the restrictions on his movements and granting direct access to the King. In the meantime, a royal letter was received from the Maharaja Ranjit Singh, ruler of Sikh Empire in Punjab, addressed to King Rajendra. The Nepalese court seized this opportunity to re establish diplomatic contact with Punjab as well as other states such as Burma and Gwalior. In April 1835, Bhimsen also hatched a plan to make a state visit to Britain, hoping to force Britain to acknowledge the sovereignty of Nepal; but since he could not make the visit himself, his nephew Colonel Mathabar Singh Thapa was chosen as the representative of Nepal, bearing a few gifts and a letter from King Rajendra addressed to King William IV. The idea was initially received favorably by Hodgson as well as the Governor General, who hoped that the mission could increase the trust between the two nations. In this process, Mathabar Singh was promoted to Chota General; his brother, Ranbir Singh, the governor of Palpa, was made Full General; and Mathabar's nephew, the sixteen year old Sher Jung Thapa, was made Commanding Colonel. Thus, Bhimsen managed to consolidate his military powers. Both Rajendra and Samrajya Laxmi were also pleased with this plan, and on 1 November 1835, Bhimsen was conferred the title of Commander in Chief. On 27 November 1835, Mathabar Singh left Kathmandu with a retinue of two thousand men, including 200 officers and 600 soldiers, for London via Calcutta. Mathabar was given a grand welcome in Calcutta by the acting Governor General Charles Metcalfe; and while there, Mathabar started to indulge in needless luxuries and show offs. Meanwhile, Hodgson sent a secret letter to Metcalfe asking him not to allow Mathabar to make a state visit to Britain. Hence, Metcalfe was only willing to grant him the visa of an ordinary traveler, and not the diplomatic visa of a state representative. Mathabar thus returned to Nepal in March 1836, having wasted a vast sum of money, without accomplishing any of his goals. The deliberate sabotage of Mathabar's mission was Hodgson's diplomatic attack against Bhimsen. Until that time, it was widely believed by both the royal family as well as the common people that Bhimsen's good relationship with the high ranking British officials, since he was the only one allowed to communicate with them, was responsible for preventing the East India Company to take full control of Nepal. The mission's failure unambiguously revealed to everyone that this was not the case, and severely undermined Bhimsen's political credibility. Mathabar Singh spent a sum of one lakh and fifty thousand in Calcutta on the fruitless mission. Mathabar's extravagant expenditure was also heavily criticized by Samrajya Laxmi, since at that time the state coffer was in dire condition; and to pacify her, Bhimsen had to reimburse the extra expenses from his own pockets.

Кала Пандестің өрлеуі

Осы уақытқа дейін Дамодар Пандедің кенже ұлы Ранажанг Панде Катмандудағы армияда капитан болып қызмет ететін. Ол Самражя Лакшми мен Бхимсен арасындағы келіспеушілікті білгендіктен, Самражя Лакшмиге құпия түрде адалдығын білдіріп, оның отбасына жасалған барлық зұлымдықтар үшін Бхимсенді құлатуға көмектесуге ант берді. Бұрын, Қарбір Панде және оның үш бауыры, соның ішінде Ранажанг, Терай аймағынан шақырылып, Бхимсеннің өзі 1872 жылғы Бикрам Самват, Пуш Суди 12 Рож 6 (1815-1816 жж.) күні берген нұсқауларға сәйкес үкіметтік лауазымдарға тағайындалды. Тарихшы Читтаранжан Непали оның өзінің басты қарсыласы Пандеге көрсеткен шамадан тыс сыпайылығы мен кеңпейілділігі оның құлауының басты себебі екенін айтады. 1834 жылдың қараша айында Ранажанг патшадан отбасылық мүліктері мен құрметін қайтаруды сұрады, және Непал патшасы оның өтінімін қуана қабылдады. Ранажанг сондай-ақ Тибетпен отбасылық байланыстарын жаңартпақ болып, Лхасадағы қытайлық Амбанмен байланысқа түсті және Бхимсенді Қытайдың жауы – британдықтарға жақын деп жалған айыптады. Непал сарайында екі патшайым арасындағы бәсекелестікке байланысты фракциялар пайда бола бастады, аға патшайым Панделерді, ал кіші патшайым Тапаларды қолдады. Матабар Катмандуға оралғаннан кейін бір ай өткен соң, ол жесір қалған қарындасымен болған қарым-қатынастан туған бала дүниеге келді. Непалдағы барлық 4 варна мен 36 кастада, оның ішінде жоғары кастадағы Упадхьяя брахмандар мен чхетирилерде жесір әйелдің күйеуінің бауырына үйленуі және оның бауырымен қарым-қатынасқа түсуі қалыпты жағдай еді, бұл сол кезде кең таралған Санатана дәстүрімен қорғалған. Алайда, Панде фракциясы бұл жаңалықты Матабар Сингхтің беделін түсіру үшін бүкіл елге таратып, оның нәтижесінде Матабар Сингхтің қоғамдық ұятқа қалуына себеп болды, ол Катмандудан кетуге және Горханың Борланг ауданындағы Пипал-Тоқтағы ата-бабаларының үйінде тұруға мәжбүр болды. Бхимсен Матабарға Горханың губернаторы лауазымын берді. Сондықтан, британдық тарихшы Персевал Лэндон бұл айыптауды Матабарға қарсы "тартымдылық" және Панде фракциясының "ұдайы қастандықтарының" бір бөлігі деп санады, оның мақсаты – "олардың ашкөздігін көрсету" еді. Матабардың Катмандуда болмауынан пайдаланып, оның басқаруындағы әскери бөлімдер 1837 жылдың басындағы жылдық тексеру кезінде басқа сарай шенеуніктеріне таратылды. Дегенмен, Бхимсен өзінің және отбасы мүшелерінің азаматтық және әскери лауазымдардағы орнын сақтап қалды. Сондай-ақ, Бхимсеннің түрлі бөлімдерді құруға жұмсаған шығындарын тексеру үшін тергеу басталды. Бұл оқиғалар сарай шенеуніктеріне Бхимсеннің Мухтияры ұзаққа соқпайтынын сезіндірді. Сондықтан Ранбир Сингх келесі Мухтияр болу үмітімен патшаға хат жазып, оны Палпадан Катмандуға қайта шақыруды сұрады. Оның тілегі орындалды, және көп жылдан кейін ағасын көрген Бхимсен Ранбир Сингхті іс жүзінде Мухтияр етіп тағайындады және қажылық үшін Борланг Горхадағы ата-бабаларының үйіне баруға шешім қабылдады. Бірақ шындығында, Бхимсен немере інісін жұбату және оны Катмандуға қайта әкелу үшін Горхаға барған. Бхимсеннің болмауында патша Раджендра өзінің жеке басқаруымен жаңа бөлім – Хануман Дал құрды. 1837 жылдың ақпан айына қарай Ранажанг пен оның бауыры Ранадал Панде де каджи лауазымына көтерілді, Ранажанг патшаның жеке хатшысы, ал Ранадал Панде Палпаның губернаторы болды. Ранжанг сондай-ақ бұрын Ранбир Сингх, содан кейін Бхимсен иеленген сарайдың бас күзетшісі болып тағайындалды. Осылайша, Бхимсеннің патша отбасына қол жеткізуі шектелді. 1837 жылдың 14 маусымында патша әртүрлі сарай шенеуніктерінің басқаруындағы барлық бөлімдердің басшылығын өз қолына алды және өзі Бас қолбасшы болды.

By this time, Ranajang Pande, the youngest son of Damodar Pande, was stationed as a captain in the army in Kathmandu. He was aware of the disunity between Samrajya Laxmi and Bhimsen, and thus he had secretly expressed his loyalty to Samrajya Laxmi and had vowed to help her in bringing Bhimsen down for all the wrongs he had committed against his family. Beforehand, Karbir Pande and his three brothers including Rana Jang, were already called back from Terai region and were given the governmental posts by Bhimsen himself based on the directives issued on traditionally dated 1872 Bikram Samvat, Poush Sudi 12 Roj 6 (1815 16 CE). Historian Chittaranjan Nepali contends that this excessive decency and benevolence towards his arch rivals Pandes is one of the major reason for his downfall. In November 1834, Ranajang requested to the King for the restoration of his family properties and honors, to which the King of Nepal favorably received the request. Ranajang also tried to communicate with the Chinese Amban in Lhasa to restore his family connections with Tibet and falsely tagged Bhimsen being inclined to the enemy of China i. e. the British. Factions in the Nepalese court had also started to develop around the rivalry between the two queens, with the Senior Queen supporting the Pandes, while the Junior Queen supporting the Thapas. About a month after Mathabar's return to Kathmandu, a child was born out of a sexual relationship between him and his widowed sister in law. It was a customary practice for a widowed woman to marry and have a sexual relationship with her husband's brother among all 4 Varna and 36 castes of Nepal including the high caste Upadhyaya Brahmans and Chhetris, which was safeguarded by then prevalent Sanatana practices. However, this news was spread all over the country by the Pande faction to defame Mathabar Singh, and the resulting public disgrace forced Mathabar Singh to leave Kathmandu and reside in his ancestral home in Pipal Thok, Borlang, Gorkha. To save face, Bhimsen gave Mathabar the governorship of Gorkha. Thus, British Historian Perceval Landon considered the charge to be "a mere prejudice" against Mathabar and a part of "unceasing intrigues" of the Pande faction for the "exhibition of their hostility". Taking advantage of Mathabar's absence in Kathmandu, the military battalions under his command were distributed to other courtiers during the annual muster at the beginning of 1837. Nevertheless, Bhimsen managed to secure his and his family members' positions in the civil and military offices. An investigation was also started to check Bhimsen's expenditures in establishing various battalions. Such events led the courtiers to feel that Bhimsen's Mukhtiyari would not last very long; thus Ranbir Singh, in the hopes of becoming the next Mukhtiyar, wrote a letter to the King asking him to be recalled to Kathmandu from Palpa. His wish was granted; and Bhimsen, pleased to see his brother after many years, made Ranbir Singh the acting Mukhtiyar and decided to go to his ancestral home in Borlang Gorkha for the sake of pilgrimage. But in truth, Bhimsen had gone to Gorkha to placate his nephew and bring him back to Kathmandu. In Bhimsen's absence, King Rajendra established a new battalion, Hanuman Dal, to be kept under his personal command. By February 1837, both Ranajang and his brother, Ranadal Pande, had been promoted to the position of a kaji; and Ranajang was made a personal secretary to the King, while Ranadal Pande was made the governor of Palpa. Ranjang was also made the chief palace guard, the position formerly occupied by Ranbir Singh and then Bhimsen. Thus, this curtailed Bhimsen's access to the royal family. On 14 June 1837, the King took over the command of all the battalions put in charge of various courtiers, and himself became the Commander in Chief.

Улану жағдайы

1837 жылғы 24 шілдеде Ражендраның ең кіші ұлы, алты айлық Девендра Бикрам Шах күрт қайтыс болды. Баланың анасы – Аға патшайым Самражья Лакшми Девиге Бхимсеннің немесе оның жақтастарының біреуінің қоздырысымен у берілгені жөнінде дереу қауесет тарады. Осы айып бойынша Бхимсен, оның інісі Ранбир Сингх, оның жүйесі Матбар Сингх, олардың отбасылары, сарай дәрігерлері Сардар Экдев пен Эксурия Упадхьяй, оның орынбасары Бхаджуман Байдхя және Тапалардың жақын туыстарының бірнешеуі тұтқынға алынып, елден қуылды және олардың мүліктері тәркіленді. Дәрігерлер Экдев пен Эксурия – брамин болғандықтан, қатты азапталды, бірақ өмірлері сақталды, ал Бхаджуман Байдхя тікелей тілгіленді. Азаптау кезінде Экдев мойындады, соның салдарынан кеңінен тараған қауесет расталды: Бхимсен оған Девендраны ғана емес, король Гирванды да улауды бұйырған. Тарихшылардың көпшілігі Бхимсеннің уландыруға қатысы жоқ екеніне келіседі. Бхимсен бір жасқа толмаған сәбиді өлтіруден ешқандай пайда көре алмаған, ал айыптау – Бхимсеннің тұтқынға алынуына байланысты шетелдіктерге берілген жауап ретінде жасалған амал ғана. Сол кездегі дәрігерлердің арасында дәрінің күшін тексеру үшін, оны жаңа туған балаға бермес бұрын анаға татып қарау практикасы болған. Кейіннен, кіші патшайымның Аға патшайымды өлтіру үшін жаңа туған балаға арналған дәріге у қосып, осылайша жасағандығы туралы қауесет тарады. У Аға патшайымға әсер етпесе де, нәресте принцті өлтірді, ал әлсіз Бхимсен ыңғайлы айыпты болды. Тарихшы Гьяньмани Непал осы нұсқаның шындыққа жақын екенін айтады. Тарихшы Уильям Уилсон Хантер «Бүкіл айыптау – Пандилердің Бхим Сенді құлату үшін ойлап тапқан өтірік еді, олар алты жылдан кейін оны мойындады» деді. Ходжсон 1837 жылғы 18 қыркүйекте Үндістанның генерал-губернаторына жолдаған есебінде король Раджендраның Бхимсенге жеке антагонизмі болғандықтан, жалған айыптаулармен айналысқанын көрсетті.

On 24 July 1837, Rajendra's youngest son, Devendra Bikram Shah, an infant of six months, died suddenly. It was at once rumored that the child had died of poison intended for his mother the Senior Queen Samrajya Laxmi Devi: given at the instigation of Bhimsen, or someone of his faction. On this charge, Bhimsen, his brother Ranbir Singh, his nephew Mathbar Singh, their families, the court physicians, Sardar Ekdev and Eksurya Upadhyay, and his deputy Bhajuman Baidya, with a few more of the nearest relatives of the Thapas were incarcerated, proclaimed outcasts, and their properties confiscated. The physicians Ekdev and Eksurya, being Brahmins, were severely tortured but spared, while Bhajuman Baidya was impaled and killed. Under torture, Ekdev confessed, and thus confirmed a widely circulated rumor, that he was directed by Bhimsen to poison not just Devendra, but King Girvan as well. There is a general consensus among historians that Bhimsen was not behind the poisoning. Bhimsen had nothing to gain by killing an infant less a year old, and the accusation was simply a ruse to answer foreign inquiries on Bhimsen's imprisonment. It was a general practice among the physicians of the time to check the strength of their medicine by first letting the mother taste it, before giving it to their newborn. It was later rumored that it was the Junior Queen who had actually contrived to kill the Senior Queen by poisoning the medicine intended for her newborn. While the poison did not express itself on the intended Queen, it managed to kill the infant prince, and the powerless Bhimsen was made a convenient scapegoat. Historian Gyanmani Nepal contends this to be closer to the truth. Historian William Wilson Hunter contended that "the whole charge was an invention trumped up by the Pandis to secure Bhim Sen's overthrow as they themselves confessed six years later". Hodgson on his reports to Governor General of India dated 18 September 1837 revealed that in fact King Rajendra knowingly held Bhimsen in the false charges because of his personal enmity.

Лауазымнан босату және кейіннен кешірім беру

Тапалар түрмеге қамалғаннан кейін бірден жаңа үкімет құрылды. Раганнатх Паудель азаматтық әкімшілік басшысы, ал Далбханжан Панде мен Ранажанг Панде әскери әкімшілікке бірлескен басшылар болып тағайындалды. Бұл тағайындама пандтарды сарайдағы үстем күш ретінде орнатып, олар Кумаон және Гархвалдың жоғалған территорияларын қайтарып алу үшін британдықтармен соғысқа дайындық бастады. Мұндай соғысқа дайындық жаңалық емес болғанымен, пандтардың тудырған шуы резидент Ходжсонды ғана емес, сонымен қатар қарсы сарай топтарын да алаңдатты, олар олардың агрессивті саясатын елдің өмір сүруіне қауіпті деп есептеді. Шамамен үш ай билікте болғаннан кейін, қарсы топтардың қысымымен патша Ранжангты Мүктияр лауазымынан алып тастады, ал Тапаларға жақсы көзқараспен қараған Ранганатх Паудел жалғыз Мүктияр болып тағайындалды. Патша Раджендра мүмкін болатын бүлікке қорқынышпен, 1838 жылдың наурыз айында шыққан Рокка (Чайтра 1894 Бикрам Самват) арқылы Бхимсеннің Сингханатх батальонын Катманду аңғарынан шығуға тыйым салды. Содан кейін Бхимсеннің ісі қайта қаралып, патша сарайында талқыланды. Пандалардың билігін қайта орнатуы мүмкін деген қорқынышпен Фатте Чан Шах, Мүктияр Ранга Натх Пудель және кіші патшайым Раджа Лакшми Деви патшадан Бхимсенді, Матабарды және олардың жақтастарын босатуға қол жеткізді. Британдық тарихшылар Уильям Хантер мен Генри Олдфилд екеуі де Бхимсеннің патшаның алдына жығылып, кешірім сұрағанын айтты, бірақ бұл мәлімдемені непалды тарихшы Читтаранжан Непали «оның ұлы беделін әжуалау» деп сынады. Тапа отбасының тәркіленген жерлерінің бір бөлігі, сондай-ақ Багх Дурбар да қайтарылды. Бостандыққа шыққаннан кейін Бхимсенге адал әскерлер оның төңірегіне жиналып, үйіне дейін еріп кетті, ал Матабар Сингх пен Шер Чжунг Тапаға да осындай құрмет көрсетілді. Алғашқы Лалмохар олардың тәркіленген мүліктерінің бір бөлігін ғана қайтарғанмен, 1838 жылдың соңында (Марга айы 1895 Бикрам Самват) шығарылған екінші Лалмохар олардың барлық тәркіленген мүліктерін толығымен қайтарды. Бхимсенге кешірім берілсе де, оның бұрынғы лауазымына қайта орналастырылмады, сондықтан ол Горхадағы өз үйіне зейнетке шықты. Алайда, Ранганатх Пудель патшаның қолдауын алмағанын сезіп, Мүктияр лауазымынан бас тартты, ол Пушкар Шахқа берілді, бірақ Пушкар Шах тек номиналды басшы болды, ал нақты билік Ранжанг Пандеге жүктелді. 1838 жылдың наурыз айында патша Раджендра Матабар Сингхті сикх императоры Ранжит Сингхке құпия миссиямен жіберді. Ол бастапқыда 1838 жылдың мамыр айында британдықтармен Сатледж өзенінде түнгі уақытта тұтқындалды, бірақ кейін сикх астанасына баруға рұқсат етілді, бірақ ақырында британдықтардың қарсы әрекеттеріне күдікпен Симлаға британдықтардың бақылауына қайтарылды. Тапаларға қатаң жаза төнетінін сезген Ранбир Сингх барлық мүлкін тастап, саңнаси болып, өзін Абхаяннд Пури деп атады, бірақ Бхимсен Тапа Горхадағы ескі үйінде қалуды жөн көрді. Пандалар енді билікті толыққанды иеленді, олар патшаны жақтап, оның құрметін жеңіп алды. Аға патшайым олардың тобын берік қолдады және олар соғыс және тонау уәделерімен әскерде танымалдылыққа ие болуға тырысты.

Immediately after the incarceration of the Thapas, a new government with joint Mukhtiyars was formed with Ranganath Paudel as the head of civil administration, and Dalbhanjan Pande and Ranajang Pande as joint heads of military administration. This appointment established the Pandes as the dominant faction in the court, and they started to make preparations for war with the British in order to win back the lost territories of Kumaon and Garhwal. While such war posturing was nothing new, the din the Pandes created alarmed not just the Resident Hodgson but the opposing court factions as well, who saw their aggressive policy as detrimental to the survival of the country. After about three months in power, under pressure from the opposing factions, the King removed Ranjang as Mukhtiyar and Ranganath Paudel, who was favorably inclined towards the Thapas, was chosen as the sole Mukhtiyar. King Rajendra, due to the fear of a possible rebellion, restricted the Bhimsen established Singhanath battalion, to move out of the Kathmandu valley through a Rokka issued in March 1838 (Chaitra 1894 Bikram Samvat). Thereafter, Bhimsen's case was re opened and heard in the royal court. Fearful that the Pandes would re establish their power, Fatte Jang Shah, Mukhtiyar Ranga Nath Poudel, and the Junior Queen Rajya Laxmi Devi obtained from the King the liberation of Bhimsen, Mathabar, and the rest of the faction, in March 1838 about eight months after they were incarcerated for the poisoning case. British historians William Hunter and Henry Oldfied both asserted that Bhimsen fell into the King's feet and begged for mercy before receiving the pardon which is counterargued by Nepalese Historian Chittaranjan Nepali as a "mere mockery of his great personality". Some of the Thapa family's confiscated land, as well as the Bagh Durbar, was also returned. Upon his release, the soldiers loyal to Bhimsen crowded behind him in jubilation and followed him up to his house; a similar treatment was given to Mathabar Singh and Sher Jung Thapa. Though only some of their confiscated properties were returned by the initial Lalmohar, the second Lalmohar issued at the end of 1838 (Marga month of 1895 Bikram Samvat) completely returned all of their confiscated properties. Although pardon had been granted to Bhimsen, his former office was not re instated; thus he went to live in retirement at his patrimony in Borlang, Gorkha. However, Ranganath Poudel, finding himself unsupported by the King, resigned from the Mukhtiyari, which was then conferred on Pushkar Shah; but Pushkar Shah was only a nominal head, and the actual authority was bestowed on Ranjang Pande. In March 1838, King Rajendra sent Mathabar Singh on a confidential mission to Sikh Emperor Ranjit Singh; initially he was arrested in May 1838 by the British during night time at Sutlej river, later allowed to proceed to Sikh capital but ultimately deported back to the British surveillance in Shimla by the Sikh Emperor on the suspicion of anti British activities. Sensing that a catastrophe was going to befall the Thapas, Ranbir Singh gave up all his property and became a sanyasi, titling himself Abhayanand Puri but Bhimsen Thapa preferred to remain in his old home in Gorkha. The Pandes were now in full possession of power; they had gained over the King to their side by flattery. The Senior Queen had been a firm supporter of their faction, and they endeavored to secure popularity in the army by promises of war and plunder.

Өзін-өзі өлтіру: 1839

1839 жылдың басында Ранажаң Панде жалғыз мухтияр болып тағайындалды. Бірақ, Ранажаңның соғысқа дайындықтары және Үндістанның басқа хандықтарымен байланысы, британдықтарға қарсы көңіл-күйді қоздырып, сол кездегі генерал-губернатор лорд Оклендті алаңдатты. Ол Непал шекарасына жақын британдық әскерлерді шоғырландырды. Осы дипломатиялық дағдарысты шешу үшін Бхимсен Горхадан шақырылып келді, сондай-ақ оның бұрын тәркіленген мүлкі қайтарылды. Бхимсен Ранжаң қолбасшылығындағы әскери бөлімдердің бір бөлігін басқа сарайлықтарға беруді ұсынды, бұл Ранжаңның әскери күшін әлсіретіп, Непал соғысқа бара жатқан жоқ екеніне британдықтарды көндірді. Патша осы келісімге келісті, бірақ бұл Самраджья Лакшмиде күдік тудырды, ол Бхимсеннің ықпалын толығымен жоюға ниеттенді. Осы кезде Бхимсеннің ашулы жүрегі ауырған інісі Матабар Сингх Пенджабтағы сикх сарайында тұрып жатқан еді, бұл патша Ражендра мен Ранажаңды қорқытты, олар Бхимсенге шабуыл жасалған жағдайда ол британдықтардың қолдауын алып келеді немесе қиындықтар тудырады деп ойлады. Сондықтан Непал патша сарайы Матабар Сингхті Пенджабта уландыру үшін жасырын кісі өлтірушілерді жіберді. Кісі өлтірушілер оны уландыра алмағаннан кейін, Ранажаң ағасы мен інісін бірдей жою ниетімен оны Непалға қайтаруға тырысты, бірақ Матабар Сингх Ранажаңның мақсатын білген соң бұл әрекетке кедергі келтірді. 1839 жылдың сәуір айында Бхимсенге қарсы 1837 жылы жас ханзаданы улады деген айып, сондай-ақ тағы екі жалған іс қайтадан көтерілді. Оны кінәлі ету үшін жалған құжаттар мен дәлелдер ұсынылды. Сол кездегі британдық резиденттің көмекшісі Дж. Р. Тикельдің мәлімдемесіне сәйкес, Бхимсенге айып тағылған күн 18 мамыр 1839 жыл болды. Екі жалған іс – патша Гирванның әйелі мен патша Гирван Юддханың улануы. Бұл қосымша қылмыстардың дәлелін көрсетуді Бхимсен сұрады және бұл айыптар неге оны қызметтен шеттету және түрмеге қамаған кезде көтерілмеді деп сұрады. Дарбарда тек Ранажаң ғана оған қарсы сөйледі. Британдық резиденттің көмекшісі Дж. Р. Тикель: "Дарбарда оның (Бхимсеннің) атынан бірде-бір дауыс көтерілген жоқ, басшылар көңілсіз үнсіз отырды" деді. Бхимсен әділдік сұрап, өзін қорғауға тырысты, бірақ патша жалғанға сене келіп, оны сатқын деп айыптады және өз Баг Дурбарының ең төменгі қабатындағы бөлмеде үй қамауына алды. Бұл жалған дәлелдерге сүйене отырып, сот дәрігерлері Экдев пен Эксюрья Упадхяяй қайтадан тұтқындалып, азапталды. Матабар Сингхтің британдық бақылауда болғанынан басқа, Тапа отбасының қалған мүшелері қайтадан тұтқындалды, олардың мүлкі тәркіленді, олар қоғамнан шеттетілді және жеті ұрпаққа барлық мемлекеттік қызметтен шеттетілді. Үй қамауында Бхимсен резидент Ходжсонға оның атынан араласуын сұрап хат жіберді, бірақ Ходжсон сол сәтте бас тартты, бірақ өз жоғары лауазымдыларынан рұқсат сұрады. Бхимсенді Ранажаңның бұйрығымен қамау кезінде қатыгездікпен ұстады. Ол "ашаршылыққа ұшыраған" қараңғы жер астындағы камерада ұсталды, ол "түрмеге емес, лас суарға" ұқсады. Ранажаң Бхимсенді тікелей өлтіруді жоспарламады, бірақ Бхимсенді өзін-өзі өлтіруге мәжбүрлеу үшін қатал шаралар қолданды. Осы қатал шаралардың бірі – Бхимсенге тағайындалған жаза туралы жалған ақпарат күнделікті таратылды. Осы уақытта Бхимсеннің үшінші әйелі Бхакта Кумари аға патшайым Самраджья Лакшмиді қорлады, ол бұл туралы естіген соң қатты ашуланып, Бхакта Кумариді Баг Дурбардан алып шығып, жалпы түрмеге қамауға бұйырды. Содан кейін қарсыластар Бхакта Кумаридің киімін шешіп, оны қала көшелерімен алып жүріп, адам нәжісіне батырып, оған қарап отыруға мәжбүр болады деген қауесет таратып жіберді. Бұл қауесет Бхимсеннің құлағына жетті, ол мұндай қорлыққа төзе алмағандықтан, өзін-өзі өлтіруге тырысты. Бұл оқиға патша мен патшайымның ашуын оятты, олар оның денесін көруге келді, ескі министрге аянып, дереу медициналық көмек көрсетуді бұйырған жоқ. Бхимсеннің қанымен сіңген, есінен айрылған денесі сол күні Бишнумати өзенінің жағасына тасталды, онда Бхимсен 33 жыл бұрын Бхандаркал қырғыны кезінде 45 адамның денелерін тастаған еді. Бхимсен тоғыз күннен кейін, құсқарлар, шакалдар мен иттің арасында қайтыс болды. Өзін-өзі өлтіру ауыр қылмыс саналғандықтан, оның денесі алынып, кәдімгідей өртелу рәсімдері жасалмауы үшін, оның өлген жерінде сарбаздар орналастырылды. Бхимсен соңғы демін тартқан жерде, оның інісі Матабар Сингх Тапа салған Бхим Муктешвар деген атаумен Шива ғибадатханасы салынды. Бхим Муктешвар ғибадатханасына дейінгі жол Матавардың есімімен аталып, қазір Мата Муктешвар Марға деп белгіленген. Бхимсеннің өлімінің себебі мен жағдайы туралы жалпы пікірлер бар, бірақ оның нақты өлім күні туралы келіспеушіліктер бар. Бабурам Ачарья Бхимсен 28 шілдеде өз үйінде өзін-өзі өлтіруге тырысып, тоғыз күннен кейін 5 тамызда Бишнуматидің жағасында қайтыс болды деп мәлімдейді, ал Генри Амброуз Олдфилд, Уильям Уилсон Хантер және Персиваль Ландон Бхимсен 20 шілдеде өзін-өзі өлтіруге тырысып, тоғыз күннен кейін 29 шілдеде өз үйінде қайтыс болды, содан кейін оның денесі Бишнуматидің жағасына тасталды деп санайды. Тарихшы К. Л. Прадхан мен Гьянмани Непал өлім күні 28 шілде деп мәлімдеді. Британдық резидент Ходжсонның Үндістанның генерал-губернаторына жолдаған есебі 30 шілде 1839 жылы жазылған, онда ол 29 шілдеде сағат 16:00 шамасында қайтыс болғанын хабарлайды.

At the beginning of 1839, Ranajang Pande was made the sole Mukhtiyar. However, knowledge about Ranajang's war preparations and his communication with other princely states of India, fomenting anti British sentiments, alarmed the Governor General of the time, Lord Auckland, who mobilized some British troops near the border of Nepal. In order to resolve this diplomatic fiasco, Bhimsen was recalled from Gorkha and the rest of his confiscated property was also released. Bhimsen suggested some of the battalions under Ranjang's command to be given to other courtiers, thus severely weakening Ranjang's military power, and in the process convincing the British that Nepal was not on the path to war. The King agreed to this arrangement; however, this aroused a strong suspicion in Samrajya Laxmi, who determined to eradicate Bhimsen's influence permanently. By this time, Bhimsen's furious nephew Mathabar Singh was living at the Sikh court in Punjab which caused fear among King Rajendra and Rana Jang that he would bring British support or wreak havoc in the case Bhimsen was attacked. Therefore, secret assassins were sent by the Nepalese royal court to poison him at Punjab. After assassins failed to poison him, with a desire to eliminate both uncle and nephew together, Rana Jang attempted to call him back to Nepal by making "specious promises" which Mathabar Singh thwarted after getting a hold of Rana Jang's intentions. In April 1839, the accusation of poisoning the young prince in 1837, along with two other fabricated cases, was revived against Bhimsen and his faction, and forged papers and evidence were produced professing to incriminate him. The date when Bhimsen was charged on the alleged crime was 18 May 1839, according to then Assistant British Resident J. R. Tickell. The two fabricated cases were the poisoning of the King Girvan's wife and King Girvan Yuddha himself who was widely known to have died from smallpox. Bhimsen pleaded and asked the proof of these additional crimes for which he had been charged and asked that why these accusations were not brought when he was dismissed and imprisoned. Only Rana Jang spoke against him in the Darbar. The Assistant British Resident J. R. Tickell observed that " Not a voice raised in his (Bhimsen's) behalf throughout the Darbar, the chiefs sat by in dejected silence." Bhimsen appealed for justice and tried to defend himself, but the King, blindly believing the forgeries, denounced him as a traitor and put him in house arrest in a room at the ground floor of his own Bagh Durbar. Although pardon had already been given, based on these forged evidences, the court physicians, Ekdev and Eksurya Upadhyay were again arrested and tortured. Except for Mathabar Singh, who was under British surveillance in India, rest of the Thapa family were again arrested, their properties confiscated, were declared outcasts, and were proclaimed to be expelled from every public office for seven generations. While under house arrest, Bhimsen smuggled a letter to the Resident Hodgson appealing him to intervene on his behalf, which Hodgson refused at that moment but sought permission from his superiors to do so. Bhimsen was given brutal treatment at the orders of Rana Jang during the arrest. He was kept "almost starved" in a dark underground cell which was "less a prison than a ditch of filth". Rana Jang did not choose direct assassination of Bhimsen but some strong calculated savage measures to make Bhimsen commit suicide. One of the savage measures was that the false rumours on the method of punishment to Bhimsen was circulated every day. Meanwhile, Bhimsen's third wife, Bhakta Kumari, happened to insult the Senior Queen Samrajya Laxmi, who upon hearing about this insult, was so angered that she order Bhakta Kumari to be removed from Bagh Durbar and put in a common jail. After this, the rival faction spread a rumor around Kathmandu that Bhakta Kumari would be stripped of her clothes and paraded through the streets of the city and he would be forced to watch it while being dipped into a mound of human faeces. This rumor also fell on Bhimsen's ears; and unable to bear such indignity, Bhimsen attempted suicide by slitting his throat with a khukuri. The news of this attempted suicide further angered the King and the Queen, who came to look at his body, and instead of feeling sympathy for the old minister and ordering immediate medical care, Bhimsen's blood soaked, unconscious body was ordered that same day to be dragged through the streets and dumped by the same bank of Bishnumati river, where Bhimsen had dumped the dead bodies of 45 people 33 years ago during the Bhandarkhal massacre. Bhimsen finally died nine days later, surrounded by vultures, jackals, and dogs. Since suicide was considered a grave crime, soldiers were stationed at his death spot so that his body would not be removed and given ordinary cremation rites; and his body was allowed to be devoured by scavenging animals. On the spot where Bhimsen drew his last breath, a Shiva temple by the name Bhim Mukteshwar was later constructed by his nephew Mathabar Singh Thapa, The road to Bhim Mukteshwar Temple is named after Mathwar and now known as Math Mukteshwar Marga. While there is a general consensus on the cause and circumstances of Bhimsen's death, there is a disagreement on the exact date of his death. Baburam Acharya contends that Bhimsen attempted suicide on 28 July in his house and died nine days later on 5 August by the banks of Bishnumati; while Henry Ambrose Oldfield, William Wilson Hunter and Perceval Landon, contend that the suicide was attempted on 20 July and the death occurred nine days later on 29 July in his house, only after which his dead body was disposed by the banks of Bishnumati. Historian K. L. Pradhan and Gyanmani Nepal claimed the date to be 28 July. British Resident Hodgson's report of the event to the Governor General of India was dated 30 July 1839 where he reports the death on 29 July and precisely around 4pm on that date.

Салдары

Бхимсен Тапаның қазасы сарайдағы топтар арасындағы күресті тоқтатпады. Бхимсеннің қайтысынан кейін бес ай өткен соң Ранажанг Панде тағы да премьер-министр болып тағайындалды; бірақ Ранажангтың елдегі жалпы тәртіпсіздікті бақылауға шамасы келмегендігі оны премьер-министр лауазымынан кетуге мәжбүр етті, ол кейін Самраджя Лакшмидің ұсынысы бойынша Пушкар Шахқа берілді. Пушкар Шах Ранажанг Панде сияқты ғана британдықтарға қарсы болмағанмен, оларға деген көзқарасы жағымсыз болды. Оның өкілеттігі кезінде 1840 жылдың сәуір айында британдықтармен шекаралық дау туындады, нәтижесінде Үндістанның генерал-губернаторы, Оклендтің бірінші графы, Непал шекарасына жақын әскерлерді қайтадан жіберді, бірақ Пушкар бұл мәселені дипломатиялық жолмен шеше алды. 1840 жылдың маусымында әскери жалақыны кесіп тастауға жасалған үкімет әрекетіне қарсы қысқа мерзімді әскерлік бүлік болды, оның кезінде Чхаутария Пушкар Шахты қоса алғанда, бірнеше ақсүйектердің үйлері бүлінді және өртелді, себебі бұл әрекет оларға ұнамады. Патша Раджендра реформаны жүзеге асырмауға ашық келіскеннен кейін ғана бүлік басылды. Осы бүлікті пайдаланып, резидент Ходжсон Калькуттадағы жоғары лауазымды тұлғаларға Непал үкіметін айыптаған есеп жіберді. Генерал-губернатор патшадан қазіргі үкіметті таратып, британдықтарға жағымды министрлерді тағайындауды талап етті. Осылайша Пушкар Шах және оның Панде серіктестері қызметтен босатылды, ал Фатте Жанг Шах 1840 жылдың қараша айында премьер-министр болып тағайындалды. Пушкар Шахты қызметтен босату Самраджя Лакшмидің билігін әлсіретті. Раджендра ең үлкен ұлы Сурендраның пайдасына тақтан бас тартудан бас тартқанда, ол Катмандудан кетіп, Терайдағы шекаралық қалаға қоныстанды. Бірақ муссон маусымында Самраджя Лакшми безгекке шалдығып, 1841 жылдың қазан айында жиырма жеті жасында қайтыс болды. Аға патшайым Самраджя Лакшмидің қазасы кіші патшайым Раджа Лакшми мен тәж мұрагері Сурендраның саяси аренаға шығуына жағдай жасады. Саяси ықпалын нығайту және өзінің ұлының, Сурендра емес, таққа отыруын қамтамасыз ету үшін Раджа Лакшми Шер Жанг Тапа мен Тапа отбасының басқа да түрмеде отырған мүшелеріне кешірім берді. Осыдан кейін ғана 1841 жылдың тамыз айында Бхимсен Тапаға символдық жаназа рәсімі жасалды. Осылайша Непал сарайы патша, патшайым және тәж мұрагерінің айналасында үш топқа бөлінді. Фатте Жанг және оның әкімшілігі патшаны қолдады, Тапалар кіші патшайымды, ал Панделер тәж мұрагерін қолдады. Жаңадан күш алған Тапа коалициясы Фатте Жангтың министрлігі мен Панде коалициясы арасында араздық тудыруға қол жеткізді, олар тез арада тұтқындалды. Билікте болған екі жыл ішінде Фатте Жанг елде заң үстемдігін сақтай алды; бірақ Панделердің түрмеге қамалуынан кейін ешкім Сурендраның, ол кезде кәмелетке толмаған, кейде өлімге әкелетін садистік бейілімдерін тоқтата алмады. Патшайым мен ақсүйектердің қысымымен, сондай-ақ әскер мен халықтың қолдауымен 1843 жылдың қаңтарында патша мемлекеттің ең жоғары билігін кіші патшайымы Раджа Лакшмиге тапсырды, өзінің және ұлының билігін шектеді. Патшайым Сурендраның орнына өзінің ұлының таққа талап етуіне қолдау көрсету үшін Матабар Сингх Тапаны шамамен алты жылдық жер аударылудан кейін шақырды. Катмандуға келгеннен кейін оның ағасының өліміне қатысты тергеу жүргізілді және оның бірнеше Панде жауы өлтірілді. Ал Ранажанг Панде сол кезде психикалық ауруға шалдыққандықтан Матабарға қауіп төндірмеді. Дегенмен, Ранажангты көшелер арқылы алып жүріп, оның отбасы мүшелерінің өлім жазасын орындауын көруге мәжбүр етті, содан кейін ол у ішіп өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр болды. 1843 жылдың желтоқсанына қарай Матабар Сингх премьер-министр болып тағайындалды; бірақ билікте бір жыл болғаннан кейін ол патша мен патшайымды Сурендраның таққа талап етуін қолдап, наразылыққа түсірді. 1845 жылдың 17 мамырында ол өзінің жүрекжары інісі Жанг Бахадур Кунвардың бұйрығымен өлтірілді. Матабар Сингхтің қазасы Тапаның үстемдігін тоқтатты және Кот қырғынына және Рана әулетінің құрылуына жол ашты, бұл мұрагерлік премьер-министрлердің диктатурасы болды, ол Бхимсен Тапа ұсынған негізгі үлгіге негізделген. Бұл оқиғалар елге қажетті ұзақ мерзімді тұрақтылықты қамтамасыз етті, бірақ саяси және экономикалық дамудың құнына.

The death of Bhimsen Thapa did not resolve the factional fighting at court. Five months after Bhimsen's death, Ranajang Pande was again made prime minister; but Ranajang's inability to control the general lawlessness in the country forced him to resign from prime minister's office, which was then conferred on Pushkar Shah, based on Samrajya Laxmi's recommendation. While Pushkar Shah was not as anti British as Ranajang Pande, he was nevertheless unfavorably predisposed towards them. During his tenure, a border dispute with the British in April 1840 resulted in Governor General of India, 1st Earl of Auckland dispatching some troop near the Nepalese border once again, which Pushkar managed to resolve diplomatically. There was also a brief army mutiny in June 1840, as a reaction against the government's attempt to cut military salary, during which houses of several noblemen including Chautaria Pushkar Shah, in favor of this unpopular act were vandalized and burned. The mutiny was calmed only after King Rajendra publicly agreed not to implement the reform. Taking advantage of this mutiny, Resident Hodgson sent an incriminating report against the Nepalese government to his superiors in Calcutta. The Governor General demanded the King to dissolve the incumbent government and appoint ministers more favorable towards the British. Thus, Pushkar Shah and his Pande associates were dismissed, and Fatte Jang Shah was appointed the Prime Minister in November 1840. Dismissal of Pushkar Shah curtailed Samrajya Laxmi's power. When Rajendra refused to abdicate in favor of their eldest son Surendra, the heir apparent, she left Kathmandu and settled at a border town in Terai. However, during the monsoon season, Samrajya Laxmi was afflicted with malaria from which she died in October 1841 at the age of twenty seven. The death of the Senior Queen Samrajya Laxmi allowed the emergence of the Junior Queen Rajya Laxmi and Crown Prince Surendra onto the political stage. To consolidate her political influence and see her own son, rather than the heir apparent, Surendra, succeed on the throne, Rajya Laxmi had obtained pardon for Sher Jung Thapa and other jailed members of Thapa family. It was only after this that Bhimsen Thapa managed to get a symbolic funeral rite in August 1841. Thus, the Nepalese court was split into three factions centered around the King, the Queen, and the Crown Prince. Fatte Jung and his administration supported the King, the Thapas supported the Junior Queen, while the Pandes supported the Crown Prince. The resurgent Thapa coalition succeeded in sowing animosity between Fateh Jung's ministry and the Pande coalition, who were swiftly imprisoned. During his two years in power, Fatte Jung was able to maintain a rule of law in the country; however, after the incarceration of the Pandes, nobody could rein in the worsening sadistic tendencies, sometimes with fatal consequences, of Surendra, who was then still a minor. Under immense pressure from the Queen and the nobility, along with the backing from army and the general populace, the King in January 1843 handed the highest authority of the state to his Junior Queen, Rajya Laxmi, curtailing both his own and his son's power. The Queen, seeking the support of her own son's claims to the throne over those of Surendra, invited Mathabar Singh Thapa back after almost six years in exile. Upon his arrival in Kathmandu, an investigation of his uncle's death took place, and a number of his Pande enemies were massacred. As for Ranajang Pande, he had by that time contracted mental illness and would not have posed any threat to Mathabar. Nevertheless, Ranajang was paraded through the streets and made to witness the execution of his family members, after which he was forced to commit suicide by poison. By December 1843, Mathabar Singh was appointed prime minister; but after a year in power, he alienated both the King and the Queen by supporting Surendra's claim over the throne. On 17 May 1845, he was assassinated, on both the King and Queen's orders, by his nephew, Jang Bahadur Kunwar. The death of Mathabar Singh ended the Thapa hegemony and set the stage for Kot massacre and the establishment of Rana Dynasty, a dictatorship of hereditary prime ministers, which was founded on the basic template provided by Bhimsen Thapa. These events provided the long period of stability the country needed but at the cost of political and economic development.

Жеке өмір

Бүмбішвар Махадев ғибадатханасының Бунгкоттағы тас жазуы бойынша, Бимсен Тапаның үш әйелі болған. Оның жалғыз ұлы 1796 жылы жас кезінде қайтыс болды, ал үш қызы – Лалита Деви, Жанак Кумари және Дирға Кумари Панде әулетінен – Удай Бахадур Пандеге, Шамшер Бахадур Пандеге және Дал Бахадур Пандеге тұрмысқа шықты. Удай Бахадур мен полковник Шамшер Бахадур – Каджи Бир Кешар Панденің ұлдары, ал Сардар Дал Бахадур – Бир Кешардың туысы Гаруд Дходж Панденің ұлы, ал ол МулКаджи Ранажит Панденің ұлы еді. 1876 жылғы Мағ айының Бикрам Самват (1820 жыл) айында Бхимсеннің анасы Сатьярупа Майя бес ұлының және ата-баба мүлігінің өліміне дейін бөлінуіне тыйым салатын Дхармапатра шығарды. Кейіннен ол Ашад 1877 жылғы Бикрам Самват айында қайтыс болды (1820 жыл) және ата-баба мүлігінің бөлісі Шраван 1877 жылғы Бикрам Самват айында жасалды.

Қасиет және үстемдік

Бхимсен Тапа – Непалдың әскери басшысы және де-факто билеушісі болды. Бхимсен Непалдың ұлттық батырларының бірі саналады. Ол ақылды, көреген, саяси салмақты, дипломаттық саясаткер ретінде танылды. Тарихшы Читтаранжан Непали Бхимсенді ешқашан шетелдік үстемдікке мойын бұйырған немесе оны қабылдаған емес, өзіне құрбан болған ұлтшыл деп атады. Тарихшы Людвиг Стиллер Бхимсенді «өте тапқыр мемлекет қайраткері, бірақ экономист емес» деп есептеді. Көптеген адамдар оны Патшалықтағы биліктің толық бақылауына ие патриоттық ұлтшыл деп санады. Осы ретте, оның замандасы Непал патшасы Рана Бахадур Шах айтқандай, британдық тарихшы Персевал Лэндон өзінің «Непал» кітабында Бабурам Ачарья Бхимсенді «әділетсіз», бірақ «шынайы патриот» деп санағанын келтірген. Ол Бхимсенді жеке мүддесі бар, өте қатыгез ұлтшыл деп есептеді. Ол Бхимсенді 6000-нан астам қарулы күштерді басқарған әскери диктатор деп сипаттады. Алайда, тарихшы Кумар Прадхан Бхимсенді әскери диктатор деп атауға болмайды дейді, өйткені ол өзінің әр лауазымын жаңарту үшін Паджани жүйесіне (жылдық жаңару) тәуелді болды. Прадхан сондай-ақ, Бхимсен армияны манипуляцияламағанын айтады, мұны Мұхтиярлықтан алынғаннан кейін оған ешбір әскердің қолдау көрсетпегенінен көруге болады. Прадхан Непалдың әкімшілік жүйесі халыққа бағытталған және әлеуметтік мобильділікке мүмкіндік бергенін мәлімдейді. Көптеген Тапа бхарадарлары (сарай кеңесшілері) 1816 жылға дейін тағайындалған, ал сарайдың ішкі шеңберінде ешбір отбасының монополиясы болған жоқ. Сол сияқты, Прадхан Бхимсеннің монополиясы болмағанын түсіндіреді, өйткені барлық ережелер Махараджа атынан шығарылды. Тарихшы Читтаранжан Непали 1956 жылғы «Жанарал Бхимсен Тапа Ра Таткалин Непал» кітабында Бхимсеннің премьер-министр Жунг Бахадур Ранамен шамалас күшке ие болғанын, бірақ Жунг Бахадур сияқты өзінің отбасында мұрагерлік премьер-министрлік лауазымын орнатуға тырыспағанын айтқан. Бхимсеннің құлдырауына себепкер болған қарсыластарының бірі Ходжсон 1839 жылдың 30 шілдесінде Бхимсенге құрмет көрсетіп, оны Ранджит Сингхтен басқа Оңтүстік Азия мемлекеттеріндегі ең қабілетті мемлекет қайраткері деп мақтады. Британдық тарихшы Генри Амброз Олдфилд Бхимсеннің елдің тәуелсіздігіне қатты алаңдағанын айтты: «Елінің тәуелсіздігі оның жүрегіне ең жақын және қымбат нәрсе болды». Тарихшы Людвиг Стиллер Бхимсенді билеушіге қарағанда саясаткер деп санайды және Бхимсеннің өмірбаяушылары қолданған шамадан тыс оң немесе теріс бейнелеуді сынға алады: Бхимсенді «құдайландырған» тарихшы Читтаранжан Непали және оны «салақ схемашы» деп атаған тарихшы Бабурам Ачарья. Оның пікірінше, үш онжылдық бойы тарихи тұлға болған Бхимсен өзінің көп бөлігінде сарайдағы саясаткер ғана болды және оның билігі шектеулі болды. Сондықтан, Бхимсен саяси дағдарысты өз пайдасына пайдалану үшін басқа сарай кеңесшілерін келіссөздерге тартуға және оларды көндіруге тырысқанын айтады. Непалдық-канад жазушысы Манджушри Тапа оның жайлы мақала жазған. Ол: «Ол 1814-16 жылдары британдықтармен соғыста жеңіске жетпеді, бірақ Тапалар оны осыған қарамастан жақсы көреді, өйткені ол осы империалистерді бақылауға тырысты, әскери шайқастарды қадағалап, Ходжсонды жеңуге тырысқанда келісімдер жасады» деп жазды.

Bhimsen Thapa was a military leader and a de facto ruler of Nepal. Bhimsen is regarded as one of the national heroes of Nepal. He was considered a clever, farsighted, politically aware and practically diplomatic politician. Historian Chittaranjan Nepali contended that Bhimsen was an altruistic nationalist who never befriended with or accepted any foreign suzerainty. Historian Ludwig Stiller considered Bhimsen to be " a very clever statesman but he was not an economist by any means." He was considered by many as a patriotic nationalist with a pervasive control over the Kingdom. In this context, his contemporary King Rana Bahadur Shah of Nepal had told that Similarly, British historian Perceval Landon in his book "Nepal" had quoted that

Historian Baburam Acharya considered Bhimsen as an "unjust" but "devoted patriot" who developed and rewarded agricultural innovations in Nepal. He considered Bhimsen to be a nationalist with personal interest and a very cruel temperament. He termed Bhimsen as a military dictator who had control over 6000 armed forces. However, historian Kumar Pradhan negates that Bhimsen could not be termed as military dictator because he himself was dependent on Pajani System (annual renewal) for renewal of his every tenure of office. Pradhan also asserts that Bhimsen did not manipulate the Army which could be seen when he was not backed up by any soldiers after his removal from Mukhtiyarship. Pradhan asserts that administrative system of Nepal was people centric and upward mobility. Most of the Thapa Bharadars (courtiers) were appointed before 1816 and there was no monopoly of any single family in the inner circle of court. Similarly, Pradhan explains that there was no monopoly of Bhimsen because the regulations were all issued in the name of Maharaja. Historian Chittaranjan Nepali in his 1956 book Janaral Bhimsen Thapa Ra Tatkalin Nepal argued that Bhimsen was as powerful as Prime Minister Jung Bahadur Rana but he never initiated any rolls of Succession to hereditary premiership within his family like Jung Bahadur did. Resident Hodgson, one of the arch rivals who brought the downfall of Bhimsen, ultimately expressed tribute to Bhimsen on 30 July 1839 and went on to laud Bhimsen as one of the most able contemporary statesman in all of native South Asian states beside Ranjit Singh. British historian Henry Ambrose Oldfield contended that Bhimsen was extremely concerned about the independence of his country "Nothing was nearer and dearer to his heart than the independence of his country". Historian Ludwig Stiller considered Bhimsen as a mere politician than a ruler and criticizes the excessive positive or negative representation used by Bhimsen's primary biographers: Historian Chittaranjan Nepali who "lionized him" and Historian Baburam Acharya who labelled him as a "mere schemer". He contends that despite being a powerful historical personality for three decades, Bhimsen was a mere politician of the court for the most portion of his period and his power was limited. Thus, he contends that Bhimsen used to negotiate and convince other courtiers to capitalize the political crisis into his advantage. Nepalese Canadian author Manjushree Thapa had written a column about him. She wrote: He did not succeed in the 1814–16 war with the British, but the Thapas love him nonetheless because he tried so hard to control those pesky imperialists, overseeing military battles and negotiating treaties himself while trying to beat down Hodgson.

Сыртқы келбеті

Тарихшы Читтаранжан Непали Бхимсенді әсерлі дене бітімімен, бойы ұзын адам ретінде сипаттаған.

Ескерткіштер мен құрмет көрсетулер

Горха муниципалитетінде оған арналған Бхимсен паркі салынған. Ол Горха Дарбардан екі шақырымдай қашықтықта орналасқан. Парк 3 ропани жерді құрайды және бұрын Тапа әулетінің ұрпақтары Дашайн мерекесінде қасиетті рәсімдер өткізу үшін пайдаланған. 25 шілде күні Бхимсен Тапаны еске алу күні тойланады. Тарихшы Джон Уэлптонға Катмандудағы Бхимсен Тапаны еске алу күнінің 243-ші жылдығында Бхимсен Тапа Мемориалдық қорының 2018 жылғы Бхимсен Тапа Мемориалдық сыйлығы табысталды.

Мәдени суреттер

Непал драматургы Балкришна Сама оның өмірінен шабыдаланып «Бхимсен Ко Антья» атты пьеса жазды, ол 2029 жылғы Бикрам Самват (шамамен 1972-1973 жж.) Саджа Пұрашкар сыйлығына ие болды. Тарихшы Читтаранжан Непали жазған Бхимсеннің тарихи өмірбаяны 2013 жылғы Бикрам Самват (шамамен 1956-1957 жж.) Мадан Пұраскар сыйлығының социология саласындағы жеңімпазы атанды.

Халық аңыздары

Тарихшы Читтаранжан Непали Бхимсен туралы кең тараған халық аңыздары болғанын айтады. 1955 жылғы 28 маусымда ол генерал Кайзер Шумшер Жунг Бахадур Ранамен сөйлесіп, сол кездегі непалдық қоғамда кең таралған Бхимсен туралы аңыздың бірін естіген. Халық аңызында Бхимсеннің сол кездегі Непал патшасын Мана ыдысынан тамақ ішуге қарғыс салғаны айтылған. Тағы бір халық аңызында Бхимсеннің денесі қайтыс болған жерінен күрт жоғалып кеткені, ал Шотария Фатте Жанг Шахтың ұрпақтары оның қолдарын сақтап, бас сүйегін Лондондағы белгілі бір құпия жерде сақтағандығы айтылады. Бұған қоса, Фатте Жанг отбасы Бхимсеннің сақталған дене қалдықтарына жыл сайын құрмет көрсетіп, табынады деген кең пікір болған.