Кіріспе

Томсонның қазылдауы (Eudorcas thomsonii) – қазылдақтардың ең танымал түрлерінің бірі. Ол саяхатшы Джозеф Томсонның құрметіне аталған және кейде «томи» деп те аталады. Кейбір ғалымдар оны қызыл маңдайлы қазылдақтың (Gazella rufifrons) кіші түрі санайды, ал бұрын Eudorcas туысына жататын Gazella туысының мүшесі деп есептелген, сосын Eudorcas туы жеке түрге көтерілді. Томсон қазылдақтарының саны 200 000-нан астам. Томсон қазылдағы мен бір туыс Моңғол қазылдағы (E. albonotata) арасындағы қарым-қатынас әлі де даулы. Кейбір авторлар, мысалы, Лондонның Табиғат тарихы мұражайының ғалымы Алан В. Джентри, Моңғол қазылдағын Томсон қазылдағының кіші түрі деп санайды, ал басқалары (Колин Гроувс сияқты) – жеке түр деп есептейді. Зоолог Джонатан Кингдон кейде Eudorcas туысының бір түрі немесе қызыл маңдайлы қазылдақтың (E. r. tilonura) кіші түрі саналатын Хьюглин қазылдағын Томсон қазылдағының кіші түрі ретінде қарастырған. Томсон қазылдағының аты шотланд зерттеушісі Джозеф Томсонның құрметіне берілген; атаудың алғашқы жазбасы 1897 жылға қатысты. Газельдің тағы бір кең таралған аты – «томи». Антилопа, Eudorcas, Gazella және Nanger туыстары өздерінің Antilopini тайпасы ішіндегі кладаны құрайды. 1999 жылғы филогенетикалық талдау Антилопаның Gazella-ға ең жақын туыс таксон екенін көрсетті, бірақ 1976 жылы ұсынылған алғашқы филогенез Антилопаны Nanger-дің туысы ретінде көрсеткен. 2013 жылы ядролық және митохондриялық деректерге негізделген Antilopini туысының филогенезіне жасалған жаңа зерттеуде Кембридж университетінің ғалымы Ева Верена Бärmann және оның әріптестері Nanger мен Eudorcas арасындағы тығыз байланысты нақты көрсететін кладограмма жасады. Антилопа мен Gazella да ұқсас байланысқа ие екені анықталды. Екі кіші түрі анықталған:
E. t. nasalis (Lönnberg, 1908) – Серенгети Томсон қазылдағы Серенгетиден Кенияның Рифт аңғарына дейін таралған. E. t. thomsonii (Günther, 1884) – шығыс Томсон қазылдағы Кения мен Танзаниядағы Рифт аңғарының шығысынан, оңтүстікке қарай Аруша ауданына (Танзания) және одан батысқа қарай Еяси көліне, Вембере өзеніне және Шингаяға дейін созылады.

Сипаттама

Томсонның газелі – салыстырмалы түрде кішкентай газель; оның иығынан биіктігі шамамен . Еркектердің салмағы , ал әйелдердің салмағы одан сәл жеңіл. Газельдің беттік белгілеріне көздің айналасындағы ақ сақиналар, көз бұрышынан мұрынға дейінгі қара жолақтар, мүйізден мұрынға дейінгі қызғылт жолақтар, мұрынның қара дағы және ашық маңдай жатады. Түсі құмдық қоңырдан қызғылтқа дейін өзгереді; жоғарғы алдыңғы аяғынан артқы аяғының үстіне дейін қара жолақ жүреді. Қара жолақтың үстінде сары жолақ орналасқан. Ақ түсті кұлсада қысқа қара жолақтар байқалады. Қара құйрығының ұзындығы шамамен . Еркектердің көздеріне жақын жерде жақсы дамыған преорбитальды бездері бар, олар аумақты иіспен белгілеу үшін қолданылады. Екеуінің де мүйіздері сәл артқа қарай иілген, ал ұштары алға қараған. Мүйіздері тығыз сақиналы, еркектерде шамамен , ал әйелдерде шамамен . Дегенмен, әйелдердің мүйіздері нашаррақ, кейбіреулері тіпті мүйізсіз болады. Бұл кішкентай антилопа өте жылдам, сағатына дейін жүгіре алады және зигзаг тәрізді қозғалады, бұл оны жыртқыштардан сақтайтын бейімделуі. Кейде оларды барыс, арыстан, африкалық жабайы иттілер, гиеналар, Ніл крокодилдері және африкалық тау питондары жейді, ал олардың балаларын бүркіттер, шақалдар мен бабуиндер жемтігі ретінде пайдаланады. Томсонның газельдерінің ерекше мінез-құлқы – олардың секіріп ойнайтын қимылы, «стоттинг» немесе «пронкинг» деп аталады, ол жыртқыштарды қорқыту және күшін көрсету үшін қолданылады.

Әлеуметтік мінез-құлық

Жаңбырлы маусымда, шөп көп болатын кезде, ересек еркек қазылдар кең жайылымда жайылады. Олар көбірек таралып, көбейіп, көбейту аумақтарын белгілейді. Жас еркектер көбінесе бозбалалар тобында уақыт өткізеді және олардың аумаққа кіруіне тыйым салынады. Әйелдер тобы өтіп, шөп іздегенде, аумақтық еркектер оларды жинауға тырысады және әдетте жалғыз әйелдердің кетуіне қарсы тұрады, бірақ бүкіл топтарға емес. Егер бозбала еркек аумақтық еркектің аймағынан өтіп бара жатса, еркек оны өз аумағынан қуады. Еркектер өз преорбитальді бездерінен қара сұйықтық бөліп, шөп сабақтарына белгі қояды. Егер олай болса, ол оған қызығушылық танытып, жұптасады. Бала туу көбінесе жаңбырлы маусымнан кейін болады, жаңа туған қазылдардың салмағы... Олар жылына екі рет, бір немесе екі қазыл туады. Туған кезде ана қазыл төмен бүгіліп, жаңа туған қазыл жерге түседі, осы кезде омыртқалық бауыры жыртылады. Содан кейін ана қазыл оны амниотикалық сұйықтықтан және тіндерден тазартады. Қазыл екі айға жақындағанда, ол анасымен көбірек уақыт өткізеді және жасыруға кеткен уақытын азайтады. Ақырында, ол жасыруды тоқтатады. Шығыс Африканың кейбір басқа шайнаушы түрлері, ыстыққа байланысты тамақ қабылдау және ас қорытуын өзгертіп, бейімделгенімен салыстырғанда, Томсон қазылы ыстыққа байланысты үнемі стресске салыстырмалы түрде жақсы бейімделген. Акация түрлерінің құрамында көп мөлшерде танин болады, ол метаболизмді төмендететін қоректік емес фактор.

Мәртебе

Халық саны шамамен 550 000-ға жуық. 1978 жылдан 2005 жылға дейін халық саны 60%-ға төмендеді. Томсонның газельдеріне қауіп тудыратын факторлар – қоныс орындарының өзгеруі, өртті басқару және жол салу.