Кіріспе
Оңтүстік Қытай жолбарысы – Оңтүстік Қытайға тән Panthera tigris tigris түршесінің бір тобы. Бұл топ негізінен Фуцзянь, Гуандун, Хунань және Цзянси провинцияларында қоныстанды. Қытайдың омыртқалы жануарлардың қызыл тізімінде жоғары деңгейде қауіпті түр ретінде тіркелген. 1990 жылдардың соңында, төмен аң қоры, кең аумақты мекендеу ортасының нашарлауы және бөлінуі, сондай-ақ Қытайдағы басқа да экологиялық мәселелер салдарынан оның табиғатта сақталуы күмәнді деп есептелді. Бұрын тері саудасында Амой жолбарысы деп аталатын. Филогеографиялық зерттеулер нәтижелері Оңтүстік Қытай немесе Солтүстік Индоқытай аймақтарының плейстоцендік жолбарылардың таралу орталығы болғандығын көрсетеді. 2017 жылы Мысықтарды жіктеу жұмыс тобы (Cat Classification Taskforce) барлық құрлықтағы Азия жолбарыстарының топтарын P. t. tigris-ке қосты.
The South China tiger is a population of the Panthera tigris tigris subspecies that is native to southern China. The population mainly inhabited the Fujian, Guangdong, Hunan and Jiangxi provinces. It has been listed as Critically Endangered on the China's Red List of Vertebrates In the late 1990s, continued survival was considered unlikely because of low prey density, widespread habitat degradation and fragmentation, and other environmental issues in China. In the fur trade, it used to be called Amoy tiger. Results of a phylogeographic study indicate that southern China or northern Indochina was likely the center of Pleistocene tiger radiation. In 2017, the Cat Classification Taskforce of the Cat Specialist Group subsumed all mainland Asian tiger populations to P. t. tigris.
Сипаттамалары
1905 жылы Хилцгеймер алғаш рет Оңтүстік Қытай жолбарысын Бенгал жолбарысына бойы шамасында ұқсас деп сипаттады, бірақ бас сүйегі мен терісінің ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Оның карнассиалдары мен молярлары Бенгал жолбарысының сынамаларына қарағанда қысқа; бас сүйегінің аймағы қысқарақ, көз ұялары біріне-бірі жақын орналасқан, көз ұясы артындағы өсінділер ірі. Олардың терісі ашық, сарғыш түсті, ал аяқтары, беті және іштері көбірек ақшыл болады; жолақтары тар, саны көп және жиектері өткір. Оңтүстік Қытай жолбарысы – материктік Азиядағы ең кішкентай жолбарыс, бірақ Суматра жолбарысынан ірі. Еркектердің бойы , ал салмағы болады. Аналықтары кішірек, бойы , ал салмағы болады. Құйрықтың ұзындығы әдетте бас пен дене ұзындығының жартысынан аспайды. Шаштың ұзындығы географиялық жағдайға қарай өзгереді. Еркектерде бас сүйегінің ең үлкен өлшенген ұзындығы , ал аналықтарда болады. 1910 жыл шамасында Фуцзянь провинциясындағы Фучжоу қаласының сыртындағы ерекше көк түсті немесе "Мальталық" жолбарыстың байқалғаны туралы Гарри Колдуэлл мен Рой Чэпман Эндрюс хабарлады.
A sighting in around 1910 of an unusual blue coloured or "Maltese" tiger outside Fuzhou in the Fujian Province was reported by Harry Caldwell and Roy Chapman Andrews.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Хилцгеймер сипаттаған бас сүйектері Ханкоу қаласынан табылды. Оңтүстік Қытай жолбарыстарының популяциясы, адамдар ген ағынын бұзғанға дейін, Кейінгі Плейстоцен және Голоцен дәуірлерінде Сары өзен алқабындағы дәліздер арқылы Сібір жолбарыстарының популяциясымен байланыста болған.
Халық санының азаюы
1950 жылдардың басында Оңтүстік Қытай жолбарысының саны табиғатта 4000-нан асып, Мао Цзэдуңның «Ұлы серпіліс» бағдарламасымен іске қосылған, үкіметтік «зиянкеспен күрес» науқандарының нысаны болды. Бақыланбайтын аң аурудың салдары кең ауқымды ормандардың қырылуымен және қол жетімді жемтің азаюымен күштей түсті. Ірі қалалық халықтың ауылдық жерлерге көшірілуі жолбарыстар популяциясының фрагментациясына және стихиялық оқиғалардан жергілікті түрлердің жойылу қаупіне әкелді. 1982 жылға қарай Оңтүстік Қытай жолбарысының саны 150-200-ге дейін қысқарды деп есептелді. 1990 жылы жүргізілген зерттеулер Сычуань, Гуандун, Хунань, Цзянси және Фуцзянь провинцияларының тауларындағы 11 қорықта Оңтүстік Қытай жолбарысының іздерін анықтады, бірақ бұл деректер популяцияның мөлшерін бағалауға жеткіліксіз болды. Жолбарыстар тікелей байқалған жоқ; дәлелдер іздерге, сырғыту орындарына және жергілікті тұрғындардың хабарлауынша, көрінген оқиғалармен шектелді. 2001 жылы Қытайдың оңтүстік-орталық аймағындағы бес провинцияны қамтитын сегіз қорғалған аумақта камералық қаптар, GPS технологиясы және кең ауқымды іздерді зерттеулер жүргізілді, бірақ жолбарыстардың бар екенін көрсететін ешқандай дәлел табылған жоқ. Далалық топпен табылған ешбір сасық жолбарысқа тиесілі екені расталмады. Бес жерде жолбарыстардың мүмкін жемтігіне жататын түрлердің іздері табылды. 21-ші ғасырдың басында Оңтүстік Қытай жолбарыстарының табиғатта әлі де болған болуы мүмкін; жергілікті тұрғындар Хубэй провинциясындағы Цизимей тауларының табиғи қорығында және Цзянси провинциясының Ихуан ауданында іздер мен көрінген оқиғалар туралы хабарлаған. 2007 жылдың қыркүйегінде Чжэнпин ауданында Азиялық қара аюдың денесі табылды, оны Оңтүстік Қытай жолбарысы өлтіріп жеген болуы мүмкін. 2007 жылдың қазан айында сол аудандағы бір сиырға Оңтүстік Қытай жолбарысы шабуыл жасады деген хабар тарады.
Егемендік және экология
Жолбары міндетті түрде ет жейтін жануар. Ол ірі тікұлақты жануарларды аулауды ұнатады, көбінесе жабайы шошқаны өлтіреді, ал кейде шошқа еленін, мунджакты және сұр лангурды аулайды. Қарақұстар, қояндар және тауыс сияқты ұсақ жемтің түрлері оның рационында өте аз орын алады. Адамдар қоныстанған жерлерге жақындағанда үй жануарларын аулайды. Оңтүстік Қытай жолбарысының бұрынғы ареалында жолбарының қосымша жемтік түрлеріне сероу, сүңгі бұғы және самбар да кірген болуы мүмкін. 1957 жылы Хунань провинциясында жолбары 32 адамға шабуыл жасап, өлтірген деген хабар бар.
Қорғау
1973 жылы Оңтүстік Қытай жолбарысы бақыланатын аң аулау арқылы қорғалатын түр ретінде тіркелді. 1977 жылы оған толық қорғау статусы берілді және аң аулауға тыйым салынды. 2007 жылы CITES-ке қатысушы мемлекеттердің 14-ші конференциясында жолбары өсіруді тоқтату және Қытайда жолбары өнімдерінің ішкі саудасын тоқтату шақырылымы жасалды. Оңтүстік Қытай жолбарысы Қытайдың омыртқалы жануарлардың Қызыл кітабында (Panthera tigris amoyensis) аса қауіпті түр ретінде тіркелген. Save China's Tigers атты үкіметтік емес ұйым, Қытайдың Мемлекеттік орман шаруашылығы басқармасының қолдауымен, Оңтүстік Қытай жолбарыстарын, тұтқында туғандарын, Оңтүстік Қытайдағы кең аумақты қоршауларға қайта енгізу жоспарын жасады. Қайта енгізуге қатысты негізгі мәселелер – қолайлы ортаның болуы, жеткілікті түрлердің болуы және тұтқындағы популяцияның бейімділігі. Жолбары үшін жемдік база ретінде табиғи ортаның кең аумақты сақталуы және жабайы шөптемелі жануарлар популяциясының қалпына келтірілуі қажет. Ұсынылған соңғы мақсат – кемінде үш популяция құру, олардың әрқайсысы кемінде 15–20 жолбарыдан тұрады және табиғи ортаның белгілі бір ауманында өмір сүреді. Қалпына келтіруге жарамды аймақтарды анықтау үшін бірлескен далалық зерттеулер мен семинарлар жүргізілді.
Тұтқында
1986 жылдың наурыз айында Қытайдың 17 зообағында 40 таза тұқымды Оңтүстік Қытай жолбарысы сақталды, оның ішінде 23 еркек және 14 аналық, олардың ешқайсысы жабайыда туылған жоқ. Барлығы Фуцзянь провинциясынан бір жабайы жолбарыстың және Гуйчжоу провинциясынан бес жолбарыстың үшінші немесе төртінші буын ұрпақтары еді. Маңызды мәселелерге жыныстар арақатынасының тең еместігі және дұрыс жұптастырудың болмауы кірді. 2005 жылы тұтқындықтағы Оңтүстік Қытай жолбарыстарының саны 57-ге жетті, олардың арасында ішкі туыстық белгілері байқалды, оның ішінде генетикалық әртүрліліктің төмендеуі және сәтті көбею деңгейінің төмендігі. Басқа түрлермен будандасқандығының генетикалық дәлелдері болғандықтан, «таза» Оңтүстік Қытай жолбарыстарының саны аз болды. 2019 жылы Қытайда тұтқындықта шамамен 150 Оңтүстік Қытай жолбарысы болды. Олардың 144-і 1994 жылдан бері Қытай зоологиялық бақтары қауымдастығы ұстап тұрған көбею және басқару бағдарламасына қатысты, бесеуі Гуйчжоу провинциясында, ал біреуі Фуцзянь провинциясында сақталды. 2007 жылдың қараша айында Оңтүстік Африкадағы Лаоху аңғары жеке қорығында алғашқы рет Қытайдан тыс жерде жолбарыс туды. Одан бері бірнеше жолбарыс туды. 2016 жылы Лаоху аңғары қорығында 19 жолбарыс болды. Қытайдың тұтқындықтағы Оңтүстік Қытай жолбарыстары орталық тіркеу журналына енгізілді. Журнал құрылмас бұрын, тұтқындықтағы бұл популяцияның тым шағын және генетикалық әртүрлілігі жеткіліксіз болғандықтан, қайта құру бағдарламасының сәтті болуы күмәнді деп есептелген, бірақ орталық тіркеудің басталуынан бері Қытай зообақтарында Оңтүстік Қытай жолбарыстарының саны артып келеді.
Шығу тегі
"Қайта жабайыландыру" сөзін 2003 жылы табиғатты қорғаушы және Пиланесберг ұлттық паркінің бұрынғы хищниктерді басқарушысы Гас Ван Дайк ойлап тапты. Ван Дайк, қытай тіліндегі "Yě huà" терминіне ең сәйкес аударманы табуға тырысып, "Қытай жолбарысын сақтау" жобасының Оңтүстік Қытай жолбарысын қайта жабайыландыруын сипаттау үшін "қайта жабайыландыру" терминін қабылдады. Содан бері "қайта жабайыландыру" термині бүкіл әлемдегі жабайы табиғатты қорғау ұйымдары тарапынан кеңінен қолданылып келеді.
Оңтүстік Африкада қайта өңдеу жобасы
Save China's Tigers ұйымы Қытайдың мемлекеттік орман шаруашылығы басқармасының жабайы табиғатты зерттеу орталығымен және Қытай жолбарыстарының Оңтүстік Африка қорымен бірлесіп, қытай жолбарыстарын жабайы табиғатқа қайта енгізу туралы келісімге қол жеткізді. 2002 жылғы 26 қарашада Пекинде қол қойылған келісімде Қытайда пилоттық қорық құру арқылы қытай жолбарысын сақтаудың моделін құру көзделген, онда жергілікті фауна, соның ішінде Оңтүстік Қытай жолбарысы қайта қалпына келтіріледі. Save China's Tigers ұйымы жойылмай жатқан Оңтүстік Қытай жолбарысын жабайы табиғатқа қайтару мақсатында, тұтқында өсірілген бірнеше жолбарысты Оңтүстік Африканың Free State провинциясындағы жеке қорыққа оңалту және аң ауу дағдыларын қайтару үшін жеткізіп, оқытуды жоспарлап отыр. Сонымен қатар, Қытайда пилоттық қорық құрылып жатыр. Ол дайын болғаннан кейін, оқытылған жолбарыстардың балалары сол жерге босатылады, ал бастапқы жолбарыстар көбейтуді жалғастыру үшін Оңтүстік Африкада қалады. Оңтүстік Африканың таңдалу себебі – Оңтүстік Қытай жолбарыстарына қажетті білім мен ресурстарды, жерді және азықты ұсыну мүмкіндігі. Жобаның Оңтүстік Қытай жолбарыстары сәтті жабайы табиғатқа қайта енгізілді және өздігінен аң аулауға және тіршілік етуге толыққанды қабілетті. 2012 жылы Лаоху аңғары қорығында туған жолбарыстардың екінші буыны жабайы табиғатқа босатылуы күтілген.
Жобаға қатысты пікірлер
Басты еңбекқорлар жобаға қатысты алаңдаушылықтарын білдірді. WWF-тің мәлімдемесінше, қаржы дұрыс бағытталмайды, ал Сібір жолбарысының тірі қалу ықтималдығы жоғары. Ғалымдар тұтқындықтан алынған популяцияларды қайта жаңғыртудың Оңтүстік Қытай жолбарысын сақтаудағы рөлін растады. «Қытай жолбарыстарын сақтау» ұйымының қайта жаңғырту және табиғи ортаға қайта енгізу бағдарламасының прогресін бағалау мақсатында 2010 жылдың қазан айында Оңтүстік Африкадағы Лаоху аңғары қорығында семинар өтті. Семинарға қатысушылардың арасында Centro Nacional de Pesquisa e Conservacão de Mamiferos Carnivoros, Cenap/ICMBIO орталығының докторы Питер Краушоу, Cheetah Conservation Fund ұйымының докторы Гари Кохлер, Small Wild Cat Conservation Foundation ұйымының докторы Джим Сандерсон, Катар университетінің биологиялық және экологиялық ғылымдар кафедрасының докторы Нобуюки Ямагучи, Миннесота университетінің докторы Дж. Л. Дэвид Смит, Қытай үкіметінің ғалымдары және «Қытай жолбарыстарын сақтау» ұйымының өкілдері болды. Сөз болатын жолбарыстар тұтқындық жағдайда, бетон қоршауларда дүниеге келді, ал олардың ата-аналарының барлығы табиғи жағдайда өздерін-өздері қамтамасыз ете алмайтын тұтқындық жануарлар. Бұл жас жолбарыстар «Қытай жолбарыстарын сақтау» жобасы аясында жабайы табиғатта тіршілік етуге қажетті дағдыларды қайта меңгеру үшін Оңтүстік Африкаға жіберілді. Семинардың нәтижелері Оңтүстік Қытай жолбарысын қайта жаңғырту жобасының жолбарысты сақтаудағы маңызды рөлін растады. «Лаоху аңғары қорығында ашық кеңістікте аң аулаған жолбарыстарды көргеннен кейін, бұл қайта жаңғыртылған жолбарыстар кез келген ортада аң аулауға қабілетті деп сенемін», - деді доктор Дэвид Смит. Сонымен қатар, «Save China's Tigers» ұйымы Оңтүстік Қытай жолбарыстарын табиғи ортаға қайта енгізу мақсатында Қытай мен Оңтүстік Африкадағы табиғи мекенжайларды қалпына келтірді. Бұрынғы ареалдағы табиғи ортаға тұтқындықтан туған жолбарыстарды дайындау мақсаты жақын арада іске асырылуы мүмкін. 2015 жылғы зерттеу жобаның Оңтүстік Қытай жолбарыстарын олардың туған жеріне қайта енгізуге әлеуеті бар деген қорытындыға келді. Зерттеу көрсеткендей, тұтқындықтан туған жолбарыстар еркін жүретін бірнеше жануарларды аңдап, өлтіруге қабілетті, бұл олардың жабайы табиғатта тірі қалуы үшін маңызды.
Фотосуреттер туралы талаптар
2007 жылы Қытайдың Шэньси провинциясындағы бір ауыл тұрғыны 40 цифрлық және 31 пленкалық фотосурет түсіріп, олардың жабайы Оңтүстік Қытай жолбарысын бейнелейтінін мәлімдеді. Шэньси провинциясының Орман шаруашылығы департаменті бұл мәлімдемені баспасөз мәслихатында қолдады. Фотосуреттер күдік тудырып, көптеген адамдар олардың нақтылығына күмән келтірді. 2007 жылдың қараша айында Шэньси провинциясының Орман шаруашылығы департаменті провинцияда жабайы Оңтүстік Қытай жолбарыстарының бар екеніне "қатты сенді". 2007 жылдың 16 қарашасында интернет белсенділері фотосуреттердің бастапқы көзін тауып жариялады – бұл Чжэцзян провинциясындағы шағын компания жариялаған Жаңа жылдық сурет екені анықталды. 2008 жылдың 29 маусымында Шэньси Орман шаруашылығы департаменті жүргізген тергеу нәтижесінде фотосуреттердің жалған екені белгілі болды. Жалған фотосуреттерді жасаған адам қамауға алынып, ақырында алаяқтық қылмысы үшін 2,5 жылға бас бостандығынан айырылды, ал 13 мемлекеттік қызметкер тәртіптік жазаға тартылды (олардың жетісі қызметінен босатылды).