Кіріспе

Қадамдық даму философиясы
Біртектілік (лат. gradus – "қадам") – өзгерістер бірте-бірте жүреді, немесе өзгерістің мәні бірте-бірте болады және үлкен секірістер емес, уақыт өте келе пайда болады деген гипотеза, теория немесе принцип. Біркелкілік, инкрементализм және реформашылдық – ұқсас ұғымдар. Әлеуметтік демократтар үшін социалистік қоғамға бірте-бірте даму арқылы қол жеткізіледі.

Геология және биология

Табиғи ғылымдарда градуализм – терең өзгерістертің баяу, бірақ үздіксіз процестердің жиынтық нәтижесі екенін айтатын теория, көбінесе катастрофизммен қарама-қайшы келеді. Бұл теорияны 1795 жылы шотланд геологы Джеймс Хаттон ұсынды, ал кейіннен Чарльз Лайеллдің униформизм теориясына енгізілді. Екі теорияның қағидалары биологияға қолданылып, алғашқы эволюциялық теорияның негізін құрады. Чарльз Дарвинге Лайеллдің Геология принциптері үлкен әсер етті, ол біркелкілік әдістемесі мен теориясын түсіндірді. Униформизмді пайдаланып, қазіргі уақытта байқауға болмайтын күштерге немесе құбылыстарға сүйенуге болмайды деген қағиданы қолданып, Дарвин эволюциялық процесс тұсалдар арқылы емес, біртіндеп жүруі керек деп болжады, себебі тұсалдар қазіргі уақытта байқалмайды, ал қалыпты фенотиптік өзгерістерден радикалды ауытқулар теріс таңдануға ұшырауы мүмкін. Градуализм көбінесе филетикалық градуализм тұжырымымен шатастырылады. Бұл термин Стивен Джей Гулд пен Найлс Элдреджтің кезеңдік тепе-теңдік моделімен салыстыру үшін қолданылды, ол өзі де градуалистік болып табылады, бірақ эволюцияның көп бөлігі эволюциялық тұрақтылықтың ұзақ кезеңдерімен (стазис деп аталады) сипатталатынын, олар сирек кездесетін тармақталу эволюциясымен үзіліске ұшырайтынын көрсетеді.

Саясат және қоғам

Саясатта, кезеңдік даму – әлеуметтік өзгерістерді революция немесе көтеріліс сияқты күрт әрекеттер арқылы емес, кіші, бөлек қадамдармен жүзеге асыруға болатындығы туралы гипотеза. Кезеңдік даму – саяси либерализм мен реформашылдықтың ерекше белгілерінің бірі. Макиавеллилік саясат саясаткерлерді кезеңдік дамуды қолдауға итермелейді. Социалистік саясатта және социалистік қозғалыста, кезеңдік даму тұжырымы реформашылдықтан жиі ажыратылады, ал бұл тұжырымда қысқа мерзімді мақсаттарды осылай формулировать және іске асыру қажет, олар сөзсіз ұзақ мерзімді мақсаттарға алып келеді. Ол көбінесе либертариандық социалистік екі билік тұжырымымен байланысты және реформашылдық пен революцияшылдық арасындағы орта жол ретінде қарастырылады. Мартин Лютер Кинг сегрегацияны жою әдісі ретінде кезеңдік даму идеясына қарсы болды. АҚШ үкіметі афроамерикандықтар мен еуропалық американдықтарды бірлескен қоғамға біртіндеп интеграциялауға тырысты, бірақ көптеген адамдар бұл үкіметтің нәсілдік бөліну мәселесін шешуді кейінге қалдырудың тәсілі деп ойлады:

Бұл салқындаудың немесе кезеңдік дамудың тыныштандыратын дәрісін қабылдаудің уақыты емес. Қазір – демократияның уәделерін іске асыру уақыты. Мартин Лютер Кингтің «Менің арманым бар» сөзі, 1963 жылғы 28 тамызда Вашингтондағы Линкольн ескерткішінде сөйленген.

Тіл білімі және тілдің өзгеруі

Тіл білімінде тілдің өзгеруі кезең-кезеңімен, тізбекті реакциялардың нәтижесінде және циклдық қабынуға (немесе циклдық өзгеріске) ұшырайтын процесс ретінде қарастырылады. Креол тілдерінің апатты жағдайлар салдарынан пайда болғаны туралы пікір көп дау тудырады.

Буддизм, Тхеравада және йога

Біртіндеп даму – буддизмнің және басқа да шығыс философияларының кейбір мектептерінде (мысалы, Тхеравада немесе Йога) қолданылатын, ағартушылыққа қажырлы және табанды практика арқылы қадам-қадаммен қол жеткізуге болатын тәсіл. Ал бірден түсінікке келу, яғни субтизм деп аталатын көзқарас, осыған қарсы тұрады. Бұл мәселе бойыншағы тартыс дзеннің даму тарихында маңызды рөл атқарды, себебі дзен біртіндеп дамуды қабылдамады. Сонымен қатар, Самье пікірталасынан кейін Тибет буддизмінде осыған қарсы көзқарас орнатылуына ықпал етті. Бұл пікірталас Үнді және Қытай философиясының басқа да мектептерінде де жалғасты.

Түрлері

Филетикалық эволюция – эволюцияның бір моделі, ол түр түзілудің көп бөлігі баяу, біркелкі және кезең-кезеңімен жүреді деп санайды. Эволюция осы жолмен жүргенде, әдетте, бір түрдің тұтас түрленуі арқылы жаңа түрге айналуымен (анагенез деп аталатын процесс арқылы) жүзеге асады. Осы көзқарас бойынша, егер түр бөлінбесе, ата-бабалық түр мен ұрпақ түр арасында анық шекара болмайды. Үзілісті біртіндеп даму – микроэволюциялық гипотеза, ол "өмір сүру барысының маңызды бөлігінде салыстырмалы тұрақтылықты көрсетіп, кейіннен, салыстырмалы түрде жылдам морфологиялық өзгерістерге ұшыраған, бірақ түрлердің тармақталуына әкелмейтін" түрлерге қатысты. Бұл эволюцияның үш негізгі моделінің бірі. Палеонтологияның дәстүрлі моделі, филогенетикалық модель, белгілердің түрленуге тікелей қатысы болмай, баяу дамиды десе, салыстырмалы түрде жаңа және көбінесе даулы идея – үзілісті тепе-теңдік, эволюциялық маңызды өзгерістердің кезең-кезеңімен емес, локальды, сирек және жылдам түр түзілу оқиғалары арқылы болатынын айтады. Үзілісті біртіндеп даму осы модельдердің аралық нұсқасы болып саналады, филетикалық эволюция модельі мен үзілісті тепе-теңдік модельі арасында орналасқан. Ол түр түзілудің бір тепе-теңдіктен екіншісіне жылдам эволюциялануы үшін қажет емес екенін, бірақ ұзақ тұрақты күйлер арасындағы жылдам өтулерді көрсетуі мүмкін екенін көрсетеді. Қарсылықты біртіндеп даму – Лоренцо Пенья жасаған параконсистентті ұғым, ол нақты қайшылықтарды жағдайдың тек ішінара болуы ретінде қарастырады. Реформалық жолмен жүзеге асырылатын әлеуметтік өзгерістердегі кезеңділік – Фабиан қоғамы ұстанатын моральдық принцип. Көбірек айтқанда, реформашылдық – қазіргі институттар арқылы және олардың ішіндегі кезеңдік өзгерістер қоғамның негізгі экономикалық жүйесі мен саяси құрылымдарын өзгерте алады деген болжам; сондай-ақ реформалардың жинақталуы қазіргі капитализмнен мүлдем өзге экономикалық жүйе мен қоғамның пайда болуына әкелуі мүмкін. Әлеуметтік өзгерістер туралы бұл гипотеза революциялық социализмге қарсылықтан туындады, ол негізгі құрылымдық өзгерістер үшін революцияның қажет екенін мәлімдейді. Жаңа Әлемдік Тәртіпке (НӘТ) қатысты болжамдар терминологиясында, кезеңдік даму – тоталитарлық әлемдік үкіметтің кезең-кезеңімен енгізілуін білдіреді.