Кіріспе

Хайга (жапонша: 俳画) – хайкай эстетикасын қамтитын жапондық сурет салу стилі. Хайганы көбінесе хайку ақындары (хайджин) салады және олар жиі хайку өлеңімен бірге келеді. Өзімен бірге келген поэзиялық форма сияқты, хайга да күнделікті өмірдегі қарапайым, бірақ көбінесе терең бақылауларға негізделген. Стивен Аддис атап көрсетеді: «Олардың екеуі де бір щетка мен бояумен жасалғандықтан, хайкуға сурет қосу табиғи нәрсе болды». Стильдік тұрғыдан алғанда, хайга әр суретшінің жеке талғамы мен біліміне байланысты әртүрлі болады, бірақ көбінесе формалды Кано мектебінің суреттерінен, минималистік Дзен суреттерінен және Оцуэден әсер алады, сонымен қатар нага дәстүрінің эстетикалық көзқарастарымен ортақ сипаттамаларға ие. Кейбіреулері ағаш кесінділері түрінде көбейтілген. Суретте бейнеленген тақырыптар да әртүрлі, бірақ көбінесе каллиграфияда айтылған элементтер немесе өлеңде білдірілген мағынаны немесе тереңдікті күшейтетін поэзиялық бейнелер болып табылады. Ай осы өлеңдер мен суреттерде жиі кездесетін тақырып, кейде бос кеңістік сияқты басқа да мағыналарды білдіретін Дзен шеңбері – энсо арқылы бейнеленеді. Фудзи тауынан бастап үй шатырларына дейінгі басқа да суреттер көбінесе минималды түрде, аз ғана сызықтармен салынады, осылайша қарапайымдылықтағы әсемдік пен сұлулықты көрсетеді.

Тарих

Кейде Кано Танъюдың шәкірті Ноногучи Рюхоға (1595-1669) осы стильдің негізін қалаушы деп есеп береді. Хайкудың ұлы шебері Мацуо Башо да жиі сурет салған. Хайга, оның атақты хайку шығармаларымен байланысы арқасында, сурет салудың маңызды стиліне айналды. Башоның суреттері, оның өлеңдері сияқты, терең мағынаны ашатын қарапайымдыққа негізделген, олармен үйлесім тапқан өлеңдерді толықтырады. Өмірінің соңында ол поэзиядағы шәкірті Морикава Кёрюкудан сурет салуды үйренді; екеуінің де туындылары алмасудан пайда тапты, нәтижесінде Морикаваның суреттері мен Башоның поэзиясы мен каллиграфиясы біріктірілген бірнеше жұмыс жарық көрді. Хайку жазу және оған сүйемелдейтін сурет салу Эдо дәуірінің эстеттерінің танымал әуесқойлығы болды, олар осымен бос уақыттарында немесе достық кездесулерде ойын-сауық ретінде айналысты. Атақты романист Ихара Сайкаку, әдетте поэзиямен немесе сурет салумен байланысы жоқ көптеген адамдардың бірі болды. Ал ханга суретшісі Йоса Бусон, хайку шебері ретінде Башодан кейін екінші орынды иеленген, «жапон тарихындағы ұлы ақындар мен ұлы суретшілер туралы зерттеулерге енген жалғыз суретші» деп есептеледі. Басқа сурет салу мектептерінен айырмашылығы, олар шеберден шәкірге берілетін стильдердің белгілі бір жиынтығын сақтады, хайга жанры әртүрлі тәсілдерді қолданатын әртүрлі суретшілерді қамтыды. Башо сияқтылары негізінен ақындар болды, олар өз шығармаларына қарапайым эскиздер қосты, ал Бусон сияқтылары негізінен суретшілер болды, олар суреттерге көбірек орын және назар аударды. Маруяма Гошун мен Ки Байтеи, қазіргі көзқарас бойынша біршама карикатуралық көрінетін ақындар мен басқа да тұлғалардың портреттерін салыстырмалы түрде жылдам және еркін стильде салуға бейім болғандардың қатарында болды. Кейбір хайга суреттері, мысалы Морикава Кёрикудың туындылары, суретшілердің академиялық дайындығын көрсетеді, ал басқалары, мысалы Накахара Нантенбоның жұмыстары, суретшінің Дзендегі білімін көрсетеді. Уақыт өте келе қалыптасқан жалпы тенденция – әдебиетші (бунжин) суретшілерінің шеңберінен натуралистік суретші Маруяма Окёның Шиджо мектебіне қарай ығысу болды. Бұл өзгерісті негізінен Маруяма Гошун жүзеге асырды, оны Ямагути Сокеннің туындыларында да көруге болады. Кейінгі суретшілердің кейбірі, мысалы Такебе Сочо, укиё-э стильдерінің ықпалына түсіп, егжей-тегжейлі жұмыстарында түстерді қолданды. Дәстүрлі стильдегі хайгалар бүгінгі күнге дейін жасалып келеді, бірақ қазіргі заманғы суретшілер стильмен тәжірибе жасап, хайкуды цифрлық бейнелермен, фотосуреттермен және басқа да медиамен үйлестіреді.