Кіріспе

1945 жылы француз отаршылдық күштері мен отаршылдар жасақтарының алжир азаматтарын өлтіруі. Сетиф және Гельма қырғыны (Сетиф, Гельма және Керрата қырғындары немесе 1945 жылғы 8 мамыр қырғындары деп те аталады) – 1945 жылы Франция Алжирінде, Константиннің батысындағы Сетиф қаласы маңында француз отаршылдық билігі мен еуропалық отаршылдар жасақтары алжир азаматтарына жасаған шабуылдар кезеңі. 1945 жылғы 8 мамырдағы наразылық акциясында француз полициясы демонстранттарға оқ атқаннан кейін қаладағы тәртіпсіздіктерге айналадағы ауылдардағы француз қоныс аударушыларына (колондар) шабуылдар ұсылды, нәтижесінде 102 адам қаза тапты. Француз отаршылдық билігі мен еуропалық қоныс аударушылар осы аймақта 6000-нан 45000-ға дейінгі мұсылмандарды өлтіріп, жауап қайтарды. Оқиғаның басталуы және оның салдарының шексіздігі Франция-Алжир қарым-қатынастарындағы шешімді нүкте болды, бұл 1954-1962 жылдардағы Алжир соғысына әкелді.

Өмірбаян

Антиколониалистік қозғалыс Мессали Хадж бен Ферхат Аббас басшылығымен Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын ресми түрде ұйымдастырыла бастады. Дегенмен, Алжирдің соғысқа қатысуы алжир ұлтшылдығының күшеюіне зор ықпал етті. Алжир 1943 жылдан бастап Бос Францияның астанасы болды, бұл көптеген алжирлік мұсылман ұлтшылдарына үміт сыйлады. 1943 жылы Ферхат Аббас алжирліктердің Франциямен байланысты конституция мен мемлекет құру құқығын жариялаған манифест жариялады. Француздардың реакция танытпауы «Манифест және бостандық достары» (AML) құрылуына және нәтижесінде ұлтшылдықтың өркендеуіне әкелді. Жүздеген мың адам өз құқықтарын талап ету үшін бірнеше қалада наразылық акцияларына қатысты. Араб ұлтшылдығының пайда болуымен қатар, қазіргі заманғы факторлардың бірі – Еуропалық қоныс аударушылар азшылық құраған Константин провинциясындағы кең таралған құрғақшылық пен ашаршылық болды: Гелма қаласында 4000 қоныс аударушы және 16500 мұсылман алжирлік тұрды. 1945 жылдың сәуір айындағы ұлтаралық шиеленістердің күшеюіне байланысты француздың жоғары лауазымды шенеунігі Гелмада қарулы қоныс аударушылар жасағын құруды ұсынды. Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Сотиф қаласында 4000 адам француз әкімшілігінен тәуелсіздік талаптарын қою үшін көшеге шықты.

Алғашқы демонстрация және өлтірулер

Алғашқы оқиға 1945 жылғы 8 мамырда, нацистік Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста капитуляция жасаған күні таңертең болды. Жеңісті тойлау үшін Сетиф қаласында шамамен 5000 мұсылман шеруге шықты. Бұл шерушілер мен жергілікті француз жандармериясы арасында қақтығысқа ұласты, олар отаршылдық үкіметке қарсы наразылық білдірген туларды тартып алуға тырысты. Бірінші оқ атып кімнің басталғаны белгісіз, бірақ наразылар мен полиция өкілдерінің екеуі де қаза тапты. Сонымен қатар, көршілес Гелма қаласында Алжир Халық партиясының белсенділері ұйымдастырған кішкентай және бейбіт шеру сол күні кешке колониялық полиция тарапынан күшпен таратылды. Сетифтен келген жаңалықтар кедей және ұлтшыл ауыл тұрғындарын қоздырып, Сетиф аймағында (Херрата, Шевр) пие-нуарларға шабуылдар жасалды, нәтижесінде 102 еуропалық отаршылдық қоныс жайлаушы (оның 12-сі Гелмада) қаза тапты, ал тағы 100 адам жарақат алды.

Сетифтегі француздық қуғын-сүргін

Бес күндік хаостан кейін француз отаршылдық әскері мен полициясы көтерілісті басып, содан кейін Париждің бұйрығымен француз отаршылдық қоныс салушыларына жасалған шабуылдар үшін мұсылман азаматтарына қарсы бірқатар жазалау шараларын жүзеге асырды. Шетелдік легион, марокколық және сенегалдық әскерлерден құралған армия, қатысы бар деген күдікпен мұсылман ауылдық қауымдарын "ратиссаж" (іздеу-жою) кезінде жазалап өлім жазасын атқарды. Қол жеткізу қиын мехталар (мұсылман ауылдары) француз авиациясымен бомбаланды, ал Буги шығанағындағы жағалауда тұрған "Дугуэй Труин" крейсері Керратаны обстрелдеді. "Пье-нуар" жасақтары жергілікті түрмелерден алынған тұтқындарды дарға асты немесе әскердің нұсқауы бойынша қолдарына ақ лента тақпаған мұсылмандарды дереу атып өлтірді.

Гелмадағы француздық қуғын-сүргін

Гелма аймағындағы француздық репрессия Сетифтегіден айырмашылығы бар, себебі ауылда бар болғаны 12 пид-нуар қаза тапты, ал азаматтарға жасалған шабуылдар 26 маусымға дейін жалғасты. Константин префекті Лестраде Карбонел еуропалық қоныс жайлаушылардың қарулы жасақтарын құруды қолдады, ал Гелма су-префекті Андре Ачиари қарусыз азаматтарға қарсы қоныс жайлаушылардың зорлық-зомбылығын ынталандыру және ұлтшыл белсенділерді анықтап өлтіруді жеңілдету мақсатында бейресми сот жүйесін (Comité de Salut Public) құрды. Ол сонымен қатар полиция және әскери барлау органдарына қоныс жайлаушылар жасақтарына көмек көрсетуді бұйырды. Қалалық және ауылдық аймақтарда қаза тапқан мұсылман құрбандары Кеф-эль-Бумба сияқты жерлерде жаппай қабірлерге жерленді, бірақ кейін олардың денелері Хелиополисте қазылып алынып, өртеліп жіберілді.

Құрбандар

Бұл шабуылдар бастапқыда 1020 (Тюберт есебінде көрсетілген ресми француз дерегі) мен 45 000 аралығында алжирлік мұсылмандардың қаза тапқаны туралы хабарланды (сол кезде Каир радиосының мәлімдемесі бойынша). Хорн тарихшылардың соңғы тоқтаған саны 6 мың адам екенін айтады, ал Жан-Пьер Пейрулу одақтастардың статистикасын және Марсель Реггидің куәлігін салыстырып, 15 000-нан 20 000-ға дейінгі санды ықтимал деп санайды, бұл Жан-Луи Планштің 20 000-нан 30 000-ға дейінгі қаза болғандар туралы бағалауына қарсы келеді. Олар AML мүшелері, мұсылман скауттары немесе жергілікті CGT өкілдері болуы мүмкін.

Мұра

Сетифтегі төңкеріс және одан кейін болған жазалау шаралары Франция мен 1830 жылдан бері оның бақылауындағы мұсылман халқы арасындағы қарым-қатынаста шешуші кезең болды, осы жылы Франция Алжирді жаулап алған еді. Сетифтегі өлтірулердің мән-жайлары Францияда көбінесе назардан тыс қалды, бірақ алжирлік мұсылман халқына, әсіресе Еуропадағы соғыстан отанына қайтып келе жатқан француз армиясындағы мұсылман әскерлеріне тигізген әсері зор болды. Тоғыз жыл өткен соң Алжирде жалпы көтеріліс басталды, ол 1962 жылдың наурыз айында Эвиан келісімдеріне қол қою арқылы Франциядан тәуелсіздікке әкелді. Бұл қырғын Францияда 1960 жылға дейін жасырылды.

Алжирдегі мұра

Генерал Генри Мартинге жазған құпия баяндамасында француз армиясының генералы Реймонд Дюваль, қырғынға жауапты басшы, отарлық үкіметке уақыт сатып алғанын ескертсе де, алжирлік ұлтшылдарды күшпен басуды олар мұңғысыз жалғастыра алмайтынын айтты. Ол дереу реформалар жүргізуді кеңес берді. Егер реформалар жасалмаса, Дюваль алжирліктердің болашақта көтеріліп, келесі жолы жеңіске жететінін ескертті. "Мен сізге 10 жылға бейбітшілік әкелдім. Егер Франция ештеңе жасамаса, бәрі қайта орын алады, бірақ келесі жолы бұрынғыдан да жаман болады және түзетуге келмейтін шығар." 1954 жылдан 1988 жылға дейін Алжирде Сетиф және Гельма қырғындары еске алынды, бірақ 1954 жылдың 1 қарашасымен салыстырғанда, Алжирдің тәуелсіздік соғысының басталуына қарағанда бұл оқиға аз маңызды деп есептелді, ол бір партиялық жүйені заңдастырды. ФЛН мүшелері, болашақ көтерілісшілер де, мемлекеттік қызметкерлер де 1945 жылғы мамыр айының маңыздылығын көрсеткісі келмеді: себебі бұл ФЛН-ге қарсы болған Мессали Хадждың Алжир Ұлттық Қозғалысы сияқты ұлтшылдықтың басқа да қайшылықты бағыттарының бар екенін еске түсіретін еді. 1988 жылғы демократиялық қозғалыспен алжирліктер Франциямен "жаңадан танысты".

Семантикалық пікірталастар: геноцид, қырғын немесе саясаттану

Оқиғаларға қатысты қолданылатын сөздер көбінесе манипуляциялық мақсатта қолданылады немесе естелік мән береді. Қазіргі тарихи зерттеулерде 1945 жылдың мамырындағы мұсылман алжирлік құрбандарға қатысты қолданылатын "қырғын" сөзі алғаш рет француздық пропагандада 102 еуропалық отаршылдардың құрбандарына қатысты қолданылған; бұл француздық репрессияны ақтау үшін жасалған сияқты. Мысалы, Бутефлика қолданған "геноцид" сөзі Гельмадағы оқиғаларға қатысты қолданылмайды, себебі Гельмадағы алжирлік құрбандар ұлтшылдық қызметі үшін нысанаға алынған деп хабарланған; бұл Б. Харф пен Тед Р. Гуррдың анықтамасы бойынша Гельма қырғынын саяси құрып жоюға (политицид) жатқызуға мүмкіндік береді. Жак Семлиннің пікірінше, "қырғын" термині тарихшылар үшін анықтамасы даулы оқиғаны зерттеу үшін тиімді методологиялық құрал болып табылады.

Қазіргі уақыттағы Алжир-Франция қарым-қатынастарына әсері

2005 жылдың ақпан айында Францияның Алжирдегі елшісі Хубер Колин де Вердиер осы қырғын үшін ресми түрде кешірім сұрап, оны "өте кешірілмейтін трагедия" деп атады, бұл "Франция мемлекетінің қырғын туралы ең нақты мәлімдемесі" деп сипатталды. 2017 жылы Франция президенттігіне үміткер Эммануэль Макрон отаршылдықты "адамзатқа қарсы қылмыс" деп бағалады. 2020 жылдың 8 мамырында Алжир президенті Абдельмаджид Теббун қырғынның 75 жылдығын атап өтуге шешім қабылдады.

Танымал мәдениетте

Алжир киносы, соғыс фильмдерінің танымал болған саласы, жаппай қырғынды бірнеше рет бейнеледі. Рашид Бушаребтің "Заңнан тыс" фильмі 2010 жылғы Канн кинофестивалінде "Үздік фильм" номинациясына іліккен кезде, француздық "Pied Noirs", "Harkis" және соғыс ардагерлері фильмнің француз кинотеатрларында көрсетілуіне наразылық білдіріп, оны шындықты бұрмалауда айыптады. Джафар Гасемнің 2021 жылы түсірген "Héliopolis" фильмі, оқиға жаппай қырғын туралы, 94-ші "Оскар" сыйлықтарындағы "Үздік халықаралық көркем фильм" номинациясына Алжирден ұсынылды.