Кіріспе
Алжирлік саясаткер Мохамед Будияф (23 маусым 1919 – 29 маусым 1992, محمد بوضياف; ALA LC: Muḥammad Bū Ḍiyāf), сондай-ақ Си Тайиб әл-Уатани деп те аталды, – алжирлік саяси лидер және Алжирдің тәуелсіздік соғысына (1954–1962) бастап кеткен революциялық Ұлттық азаттық фронтының (FLN) негізін қалаушылардың бірі. Будияф Алжир тәуелсіздігіне ие болғаннан кейін көп ұзамай елден қуылды және 27 жыл бойы Алжирге оралмады. 1992 жылы ол Мемлекеттік жоғары кеңестің төрағасы қызметін атқару үшін қайтып келді, бірақ төрт айдан кейін қаныпешене өлтірілді.
Mohamed Boudiaf (23 June 1919 – 29 June 1992, محمد بوضياف; ALA LC: Muḥammad Bū Ḍiyāf), also called Si Tayeb el Watani, was an Algerian political leader and one of the founders of the revolutionary National Liberation Front (FLN) that led the Algerian War of Independence (1954–1962). Boudiaf was exiled soon after Algerian independence, and did not go back to Algeria for 27 years. He returned in 1992 to accept a position of Chairman of the High Council of State, but was assassinated four months later.
Ұлттық қозғалыстың алғашқы жылдары
Мохамед Будияф Француз Алжирінің Оулед Мади қаласында (қазіргі М’Сила провинциясында) бұрынғы дворяндық отбасында дүниеге келді. Оның әулеті отарлық кезеңде мәртебесі мен ықпалын жоғалтқан еді. Денсаулығының нашарлауы (туберкулез) және жаңадан пайда болған ұлтшыл қозғалыстағы белсенділігі салдарынан бастауыш мектептен кейін білімі үзіліп қалды. Алжирдің ұлттық партиясы, Мессали Хаджтың PPA мүшесі болған ол, кейін MTLD және оның құпия жарымәскери қанаты Organisation Spéciale (OS) ұйымына қосылды. Будияф Сетиф аймағындағы OS желісін ұйымдастыруға, қару-жарақ сақтауға, қаржы жинауға және партизандық күштерді дайындауға жауапты болды. Француз билігі оны 10 жылға бас бостандығынан айырып, бірақ қамаудан қашып құтылды. Мессали OS-ты таратуға шешім қабылдағанда, оның қарсыластары партизандық стратегияның жақтастарымен бірігіп, революциялық соғысқа негіз салу мақсатында CRUA комитетін құрды. Будияф олардың қатарында болды, себебі ол Мессалимен келіспей, оны авторитарлық бейімділікпен айыптаған еді. CRUA мен PPA/MTLD арасындағы бәсекелестік тез зорлыққа ұласты және Алжир соғысы кезінде PPA/MTLD (кейін Mouvement National Algérien, MNA ретінде қайта ұйымдастырылған) көбінесе жойылғанға дейін жалғасты. 1954 жылдың шілдесінде CRUA-ға кірген Будияфқа бұрынғы әріптестері табанды шабуыл жасады, ол жараланып, Алжирдің көшесінде өлімге тасталды.
Алжирдің тәуелсіздік соғысы
CRUA 1954 жылы 1 қарашада Францияға қарсы бүкіл ел бойынша қарулы көтеріліс бастаған Front de Libération Nationale, немесе FLN болып қайта құрылды. Будиаф сол кезде қозғалыстың негізгі басшыларының бірі болды және Каир мен Алжирдің көрші елдерінен жұмыс істейтін эмиграциядағы басшылықтың маңызды мүшесі ретінде көзге түсті. 1956 жылы ол Ахмет Бен Белламен және бірнеше FLN басшыларымен бірге француз әскері ұшақты басып алу кезінде тұтқындалып, Францияда түрмеге қамалды. Түрмеде ол 1958 жылы құрылған FLN-нің эмиграциядағы үкіметі, GPRA-ның министрі болып сайланды, содан кейін 1960 және 1961 жылдары қайта сайланды. Одан бөлек, ол вице-президенттердің бірі болып тағайындалды. Алжир 1962 жылы тәуелсіздік алғанға дейін ол босатылған жоқ. Бұл қанды, сегіз жылдық соғыста 350 000 мен 1,5 миллионға дейін адам қаза тапты.
Тәуелсіздік алғаннан кейін: қарсылық және жер аударылу
Тәуелсіздік алғаннан кейін ФЛН ішкі қақтығыстарға ұшырады, француз күштері шыққаннан кейін бәсекелес фракцияларға бөлінді. Ұлттық азаттық армиясының (ҰАА) полковнигі Хоуари Бумедиен мен эмиграциядағы басшы Ахмет Бен Белла арасындағы әскери-саяси одақ қарсыластарын жеңіп, Бен Белла президенттігімен бірпартиялық мемлекет құрды. Көбірек шеттетуге ұшыраған Будиаф осы оқиғаларға наразылық білдіріп, ФЛН-ның бірпартиялық үкіметіне қарсы қысқа уақыт көтеріліс жасаған PRS деген жасырын оппозициялық партияны құрды. Будиаф елден қуылды және көршілес Мароккоға қоныстанды. 1965 жылы полковник Бумедиеннің төңкерісінен кейін Будиаф оппозицияда қалды, және оның ізбасары полковник Шадли Бенджедид билікке келгенде де (1979-1992 жылдары) солай болды. Оның PRS тобы үкіметке қарсы белсенділігін жалғастырды, бірақ шын мәнінде Будиаф жер аударылғаннан кейін Алжир саясатында маңызды рөл атқара алмады.
Мемлекет басшысы ретінде оралу
1992 жылдың ақпан айында Марокконың астанасы Рабаттан солтүстікке қарай 15 миль қашықтықта орналасқан Кенитрада 27 жылдық сүргіннен кейін, әскерилер оны Алжирдің Жоғарғы Мемлекеттік Кеңесінің (ЖМК) төрағасы болуға шақырды, сайлау қорытындыларының жойылғаннан кейін. Бұл кеңес әскери хунтаның номиналды органы болатын. Ол дереу келісіп, лауазымға тағайындалды. Бұл оның Алжирдің революциядан кейінгі ішкі саясатының зорлық-зомбылығы мен жемқорлығына тоқталмаған, ұзақ жылдар бойы елден қуылған көшбасшы ретінде көрсетілді, бірақ ол алжирлік халқының көп бөлігіне беймәлім еді. Дегенмен, оның жан-жақты реформалар жасау және саясаттағы әскери билікке нүкте қою туралы шақырулары үміт отын жақты, және ол тез арада белгілі бір деңгейде танымал болды, тіпті көптеген адамдар оны Алжирді оның атынан билеген әскери топпен байланыстыра берді. Мемлекет басшысы болса да, Будиаф оны билікке жеткізген күштерге толық тәуелді болды, ал оның өкілеттіктері әскери және қауіпсіздік органдарымен шектелді. Сонымен қатар, ел азаматтық соғысқа қарай қадам басып, Алжир маңындағы аймақтарда исламист зорлық-зомбылығы күшейді, ал оған жауап ретіндегі қатал әскери шаралар жағдайды одан әрі ушықтырды. Саяси жағдай тұрақсыз болып қала берді, экономика құлдырады, және Будиаф уәде берген реформаларды тиімді жүзеге асыра алмады.
Қастандық және мұра
1992 жылғы 29 маусымда Будиафтың Жоғары Мемлекеттік Кеңес (HCE) төрағасы лауазымындағы мерзімі күрт аяқталды. Ол Аннабадағы мәдени орталықтың ашылуында телеарнада көрсетіліп жатқан кезде, мемлекет басшысы ретінде Алжирден алғашқы сапары барысында күзетшісінің қолынан қаза тапты. Бұл құныққыр Алжирде үлкен дүрлігін тудырды және елдің қазіргі тарихындағы есімді сәт болып қала береді. Будиафтың өзі қайтыс болғаннан кейін саяси беделі артып, қазір көптеген саяси сарапшылар оны Алжирдің шейіті деп атайды, ал көптеген адамдар ол елдің құтқарушысы бола алатын еді деп санайды. Қаскөй, лейтенант Ламбарек Бумаарафи, исламик көзқарастарына байланысты жеке әрекет еткен деген болжам бар. 1995 жылы жабық сотта өлім жазасына кесілді, бірақ үкім орындалмады. Күдікті өлтіру оқиғасы талқылауға түсіп, алжирліктердің құпия теорияларының орталық нүктесіне айналды. Көптеген адамдар Будиафты төңкеріс үшін жауапты әскери топ өлтіргенін айтады (және оны HCE төрағасы етіп тағайындаған). Бұл теориялар Будиафтың Алжир режиміндегі жемқорлыққа қарсы күресті жақында бастағанын және бірнеше маңызды әскери шенеуніктерді лауазымдарынан шеттетуімен байланысты. Будиафтың артында әйелі Фатиха қалды. Ол оның өлімі тиісті түрде тергелмегенін қатаң түрде айтады.