Алжир Ислам құтқару майданы: Тарих және саяси күресі

Кіріспе

1989–1992 жылдарғы Алжирдегі ислами саяси партия – Ислам құтқару фронты (الجبهة الإسلامية للإنقاذ; , FIS) Алжирдегі ислами саяси партия болды. Партияның екі маңызды лидері болды, олар партияның қолдаушыларының екі негізін ұсынды; Аббаси Мадани діншіл шағын бизнесмендерге, ал Әли Белхадж Алжирдің ашулы, көбінесе жұмыссыз жастарына үндеді. 1989 жылдың қыркүйегінде саяси партия ретінде ресми түрде заңдастырылды, бір жыл өтпей FIS 1990 жылғы жергілікті билік сайлауында алжирліктердің берген жарамды дауыстарының жартысынан астамын алды. 1992 жылдың қаңтар айында жалпы сайлауда жеңіске жететіндей болғанда, әскери төңкеріс партияны таратып, мыңдаған шенеуніктерін Сахарада қамауға алды. Екі айдан кейін ресми түрде тыйым салынды. Оның қарулы күші – Ислам құтқару армиясы (AIS) 1994 жылдың шілдесінен бастап 2000 жылдың қаңтарында таратылғанға дейін Алжир азамат соғысында Алжир үкіметіне қарсы күресті.

Мақсаттар

FIS-тің негізін қалаушылар мен басшылары барлық мәселелер бойынша келіспесе де, шариғат заңдарымен басқарылатын ислам мемлекетін құрудың басты мақсатында біріккен. FIS 1989 жылы «Исламдық құтқару майданының бағдарламалық жобасы» атты платформаны құрастырды, ол мазмұны тұрғысынан нашар деп көп сынға түсті. 1990 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, көптеген жергілікті билік органдарын бақылауына алғаннан кейін, әйелдерге қалалық мекемелерде хиджап кию міндеттелді, алкоголь дүкендері, бейне дүкендер және басқа да исламға қарсы деп саналатын орындар жабылды, сондай-ақ жуыну орындары жыныс бойынша бөлінді. FIS-тегі көптеген адамдар үшін, соның ішінде жетекшілердің бірі Әли Бенхадж үшін француз тілі мен мәдениетін жою маңызды мәселе болды. Ол 1990 жылы «Францияны Алжирден зияткерлік және идеологиялық тұрғыдан қуып шығуға және Францияның уланған сүтімен өсірілгендермен біржола аяқтауға» ниеттенгенін мәлімдеді. Шын ниетті жақтаушылар еуропалық спутниктік хабар таратуды қабылдайтын үйлердің спутниктік тарелкаларын алып тастап, сауд Арабиясының хабарларын қабылдайтын араб спутниктеріне ауыстырды. Білім беру саласында партия білім беру жүйесін арабтандыруды жалғастыруға міндеттенді. Осы мақсатта, медициналық және технологиялық училистер сияқты көптеген оқу орындарында оқыту тілі француз тілінен араб тіліне ауыстырылды. Тәуелсіздік алғаннан кейін араб тілінде білім алған көптеген жас түлектер бұл шараны қолдады, өйткені жоғары білім беру және қоғамдық өмірде француз тілін қолданудың жалғасуын жағымсыз және зиянды деп санады. Ұлттық жиналыстың алғашқы сайлауынан кейін FIS екінші жариялама шығарды. Экономикалық тұрғыда, ол Алжирдің жоспарлы экономикасын қатаң сынап, жеке секторды қорғау және бәсекелестікті ынталандыру қажеттігін атап өтті, бұл саудагерлер мен шағын кәсіпкерлерден қолдау тапты, сондай-ақ исламдық банктер құруды ұсынды. Алайда, Аббасси Мадани мен Абделькадер Хашани екі жетекші де елді шетелдік бизнестің бәсекелестігіне ашуға қарсылық білдірді. Әлеуметтік тұрғыда, әйелдерге жұмыстан гөрі үйде қалу үшін қаржылық стимул беру ұсынылды, осылайша жыныстық бөлінуді енгізуге тырысты (Әли Белхадж ерлер мен әйелдердің бір кеңседе жұмыс істеуі арам екенін айтты), соның салдарынан жұмыссыздық өте жоғары болған кезде ерлерге жұмыс орындарының санын арттыру мақсаты көзделді. Саяси тұрғыда, Мадани мен Белхадж сөздерінің арасындағы қайшылық байқалды: Мадани «қайдан келгеніне қарамастан» зорлық-зомбылықты айыптады, демократияға деген адалдығын білдірді және «бір дауыс болса да, азшылықты құрметтеуге» дайын екенін мәлімдеді. Белхадж: «Исламда демократия жоқ» және «Егер адамдар Құдай заңына қарсы дауыс берсе, бұл тек Құдайға қарсы келуден басқа ештеңе емес. Оламалар Құдай билігін өз билігімен ауыстырған қылмыскерлерге өлім жазасын тағайындайды». Дэниел Пайпс пен Патрик Клаусонмен сұхбаттасқанда Анвар Хаддам Белхаджтың бұл көзқарасын жоққа шығарып, «Ол дұрыс келтірілмеген. Оны ашкөздіктен айыптады. Ол демократияны жақтаған және өзін анық білдірген кітап жазды. Онда ол 91-бетте «Батыс төрешілікті жеңіп, бостандықтарды сақтау арқылы жетістікке жетті; бұл Батыстың керемет жетістіктерінің құпиясы» деп жазды. Белхадж Батыс әлеміне және біздің елде бізге тыйым салатын сол құндылықтарға жиі сілтеме жасайды».

The founders and leaders of the FIS did not agree on all issues, but agreed on the core objective of establishing an Islamic State ruled by sharia law. FIS hurriedly assembled a platform in 1989, the Projet de Programme du Front Islamique du Salut, which was widely criticized as vague. Its 1990 electoral victory, giving it control of many local governments, led to the imposing of the veil on female municipal employees, pressuring of liquor stores, video shops and other establishments perceived as un Islamic to close, and segregation of bathing areas by gender. Elimination of the French language and culture was an important issue for many in the FIS such as co leader Ali Benhadj, who in 1990 declared his intention "to ban France from Algeria intellectually and ideologically, and be done, once and for all, with those whom France has nursed with her poisoned milk." Devout activists removed satellite dishes of households receiving European satellite broadcast in favor of Arab satellite dishes receiving Saudi broadcasts. Educationally, the party was committed to continue the Arabization of the educational system by shifting the language of instruction in more institutions, such as medical and technological schools, from French to Arabic. Large numbers of recent graduates, the first post independence generation educated mainly in Arabic, liked this measure, as they had found the continued use of French in higher education and public life jarring and disadvantageous. Following the first National Assembly ballot, the FIS issued a second pamphlet. Economically, it strongly criticized Algeria's planned economy, urging the need to protect the private sector and encourage competition – earning it support from traders and small businessmen – and urged the establishment of Islamic banking. However, leaders Abbassi Madani and Abdelkader Hachani both made statements opposed to opening the country to competition from foreign business. Socially, it suggested that women should be given a financial incentive to stay at home rather than working outside, thus introducing sexual segregation (Ali Belhadj called it immoral for men and women to work in the same office) with the supposed goal of increasing the number of jobs available to men in a time of chronic unemployment. Politically, the contradiction between Madani and Belhadj's words was noteworthy: Madani condemned violence "from wherever it came", and expressed his commitment to democracy and resolve to "respect the minority, even if it is composed of one vote". Belhadj said, "There is no democracy in Islam" and "If people vote against the Law of God this is nothing other than blasphemy. The ulama will order the death of the offenders who have substituted their authority for that of God". In an interview with Daniel Pipes and Patrick Clawson, Anwar Haddam rejected this view of Belhadj, saying, "He has been misquoted. He has been accused of things out of bitterness. He wrote a book in which he expressed himself clearly in favor of democracy. In it, he writes on page 91 that "the West progressed by defeating tyranny and preserving freedoms; this is the secret of the Western world's remarkable progress." Belhadj refers many times to the Western world and to those very values that people are trying to deny us within our own borders."

Негізін қалау

1988 жылғы 3 қарашада Алжир Конституциясына FLN-нен басқа партиялардың заңды түрде жұмыс істеуіне мүмкіндік беру үшін түзетулер енгізілді. FIS 1989 жылғы 18 ақпанда Алжирде қарт шейх Аббасси Мадани және харизматикалық жас мешіт уағыздаушысы Али Белхадж басшылығымен құрылды. Оның көзқарастары кең (бірақ толық емес) болды.

Али Белхадж, орта мектеп мұғалімі, жас және нашар білімді жандарға үндеді. Ол жалынды дебатор, оған тыңдауға келген ондаған мың жас адамдарды қалауынша ашуландырып, тыныштандыру қабілетімен танымал болды. Алайда, оның радикалды сөздері ислам еместер мен феминистерді алаңдатты. Ол саләфи көзқарасты ұстанғандай көрінді. Мадани кейде көппартиялық демократияны қолдаса, Белхадж оны шариғатқа қауіп тудыратындықтан сынады. Олардың еркін нарықтық сауданы қолдауы және билік элитасына қарсылығы экономикадан шеттетілген орта тап саудагерлерін де қызықтырды. Басқа мұсылман елдеріндегідей, саяси жүйе алғаш рет оппозиция мен еркін сайлауға рұқсат берген кезде, FIS діни партия болғандықтан үлкен пайда көрді. Оның "ішінде дайын күйде болған уағыздаушылар желісі" бар еді. Оның қолдаушылары әсіресе қалалық аймақтарда шоғырланған: ол 50 000-нан аса тұрғыны бар қалалардың 93%-ын қамтыды. Бұл FIS-тің ықпалының "шыңы" болды. Оның жылдам өсуі үкіметті алаңдатты, ол жергілікті биліктің өкілеттіктерін шектеуге кірісті. Жергілікті билікке келгеннен кейін оның басқаруы мен ислами қайырымдылық қызметі көптеген адамдар тарапынан әділ, теңдік, тәртіп және ізгілік деп мақталып, бұрынғы сыбайлас, ысырапшыл, еріксіз және тиімсіз FLN басшыларынан өзгеше болды. Жергілікті сайлаудағы жеңіс FIS-тің ықпалының "шыңы" болды, ол Алжирдің билік партиясына деген жалпы наразылықтан пайдаланды. Сонымен қатар, оның серігі Мадани Ирактың тікелей қарсыластары – Сауд Арабиясы және басқа мұнай монархияларынан көп көмек алып, оларды қолдады және Белхадж бен Саддамды қолдайтын позицияға мойынсұнуға мәжбүр болғанына наразы болды.

Жалпы ереуіл және басшылардың тұтқындалуы

1991 жылдың мамырында FIS үкіметтің сайлау округтерін қайта құруына наразылық білдіру үшін жалпы ереуіл шақырды, оны өзіне қарсы бағытталған сайлау округтерін манипуляциялау деп қарады. Ереуіл сәтсіз аяқталды, бірақ FIS Алжирде ұйымдастырған демонстрациялар өте ірі болды. Алжирдің ең үлкен алаңдарының бірінде бір апта бойы жаппай отырыстар өтті, және FIS үкіметке қысым жасауға қол жеткізді. Маусым айында әділ парламент сайлауын өткізу уәдесімен ереуілді тоқтатуға көндірілді. Алайда, ереуілге қатысты келіспеушіліктер FIS басшылығында (Маджлис әш-Шура) ашық дау-жанжалға әкеп соқты, ал ұзаққа созылған демонстрациялар әскерилерді алаңдатты. Осыдан кейін үкімет 1991 жылдың 30 маусымында Мадани мен Белхаджды тұтқындады. Бірақ партия сол кезде заңды күшінде қалды, төрт күндік тартысқа соңғы Абделькадер Хашани басшылық етті (бұрынғысы Мұхаммед Саид болған, ол да тұтқындалды). Активистер басшыларды босату туралы талаптары орындалмағанына ашуланып, біраз ойластықтан кейін (әкімшілікке қарсы тікелей әрекеттерді жақтаған Саид Мехлуфи және Камареддин Кербане сияқты наразыларды партиядан шығарып жібергеннен кейін) FIS келесі сайлауға қатысуға келісті. 1991 жылдың 26 желтоқсанында FIS парламенттік сайлаудың бірінші турында жеңіске жетті, бірақ бұрынғы жергілікті сайлаудағыдан бір миллионға аз дауыс жинады. Мешіттер «қатаң бақылауда» болды. GIA қалалық жастарға, «хиттистерге» үндеді, ал AIS қолдауы діндар орта таптан келді. 1994 жылдың соңына қарай Ислам құтқару армиясы (AIS) шығыс және батыстағы партизан күштерінің жартысынан астамын бақылады, бірақ астанаға жақын орталықта бар болғаны 20% ғана болды, онда GIA негізді. Олардың басшылығы Джиджел маңындағы Бени Хеттаб тауларында орналасқан. Олар әйелдерді, журналистерді және «құқық бұзуға қатысы жоқ» басқа да бейбіт азаматтарды таңдаусыз нысанаға алуын айыптайтын және мектептерді өртеу науқанына қарсы шығатын хабарламалар таратты. Сонымен қатар, Мадани мен Белхадж көппартиялық демократияға бейілділігін білдіріп, дағдарысты шешудің мүмкін жолдарын ұсынған хаттарын алғаннан кейін, үкімет 13 қыркүйекте екеуін де түрмеден үй қамауына жіберді. Бірақ қақтығыстар тоқтаған жоқ, және үкімет түрмеде қалған FIS өкілдерімен кеңесуге келіспеді; келіссөздер тез арада сәтсіз аяқталды, ал қазан айының соңында үкімет екінші келіссөз раундысының сәтсіздігін жариялады және 26 қыркүйекте қаза тапқан GIA басшысы Шериф Гусмидің денесінен табылған деп хабарланған Белхадждың айыптау хаттарын жариялады.

In May 1991, the FIS called for a general strike to protest the government's redrawing of electoral districts, which it saw as gerrymandering directed against it. The strike itself was a failure, but the demonstrations FIS organized in Algiers were huge. Mass sit ins were held in one of Algiers largest squares for a week, and the FIS succeeded in pressuring the government. It was persuaded in June to call the strike off by the promise of fair parliamentary elections. However, disagreements on the strike provoked open dissension among the FIS leadership (the Madjliss ech Choura), and the prolonged demonstrations alarmed the military. Shortly afterwards the government arrested Madani and Belhadj on 30 June 1991, having already arrested a number of lower ranking members. The party, however, remained legal in the meantime, led by Abdelkader Hachani after four days of contested leadership by Mohamed Said (who was then arrested). Despite activists anger that its demands for the leaders' release went unheeded, after some deliberation (and expulsion of dissenters such as Said Mekhloufi and Kamareddine Kherbane who advocated direct action against the government), the FIS agreed to participate in the next elections. On 26 December 1991, the FIS won the first round of parliamentary elections, although with one million fewer votes than in the earlier local elections. Mosques were placed under "tight surveillance". The GIA appealed to the hittistes urban youth, while the AIS support came from the pious middle class. By the end of 1994, the Islamic Salvation Army (AIS) controlled over half the guerrillas of the east and west, but barely 20% in the center, near the capital, where the GIA were mainly based. Their main leadership was based in the Beni Khettab mountains near Jijel. It issued communiqués condemning the GIA's indiscriminate targeting of women, journalists, and other civilians "not involved in the repression", and attacking its school arson campaign. Meanwhile, following letters from Madani and Belhadj expressing a commitment to pluralistic democracy and proposing possible solutions to the crisis, the government released both from jail to house arrest on 13 September. However, no let up was observed in the fighting, and the government was unwilling to allow them to consult with FIS figures that remained in prison; the negotiations soon foundered, and at the end of October the government announced the failure of the second round of negotiations, and published incriminating letters from Belhadj that were allegedly found on the body of GIA leader Cherif Gousmi, who had been killed on 26 September.

Қалған жерлердегі еңбек

FIS-тің бірнеше жетекшісі, әсіресе Рабах Кебир, шетелге қашып кетті. 1994 жылы олар Италияда FLN және FFS сияқты басқа саяси партиялармен келіссөздер жүргізіп, 1995 жылдың 14 қаңтарында өзара келісімге келді: Sant'Egidio платформасы. Бұл платформа мына қағидаларды қамтыды: адам құқықтарын құрметтеу және көппартиялық демократия, әскери билік пен диктатураны қабылдамау, ислам, араб және бербер мәдениетін алжирліктердің ең маңызды ерекшеліктері ретінде мойындау, FIS жетекшілерін босатуды талап ету және барлық тараптан соттан тыс өлім жазасын тоқтату және азаптауға жол бермеу. Көптің таңғалысына орай, тіпті Әли Белхадж та осы келісімді мақұлдады. Дегенмен, келісімге қол қою үшін маңызды бір тарап жетіспеді: үкіметтің өзі. Осының салдарынан платформаның тиімділігі жоқтың қасынан болды. Рим платформасына үкіметтің өте теріс реакциясына қарамастан, үшінші келіссөз әрекеті сәуір айында Маданидің зорлық-зомбылықты айыптаған хаты арқылы басталды, соның нәтижесінде үміт пайда болды. Алайда, FIS үкіметті қанағаттандыру үшін жеткілікті ұсыныстар жасаған жоқ, әдеттегідей, FIS жетекшілерін босатуды, содан кейін ғана FIS атысты тоқтату туралы мәлімдеме жасауды талап етті. Шілдеде Зеруал келіссөздердің тағы да сәтсіз аяқталғанын мәлімдеді. 1995 жылы GIA AIS-ке қарсы күшін жұмылдырды. AIS және GIA арасындағы қақтығыстар туралы хабарлар көбейді (тек 1995 жылдың наурыз айында 60-қа жуық адам қаза тапты), GIA FIS және AIS жетекшілеріне өлім жазасы төгілуі мүмкін екенін қайта-қайта еске салды, өздерін "жиһадтың жалғыз қорғаушысы" деп жариялады және олардың келіссөздерге тырысуына ашуланды. 11 шілдеде Парижде FIS-тің негізін қалаушы Әбделбаки Сахрауи қаза тапты; GIA осы оқиғаға өздерінің қатысқандықтарын мәлімдеді, бірақ оны растайтын ешқандай дәлел табылмады. 1995 жылдың 22 қарашасында FIS Алжирде болып жатқан зорлық-зомбылықты тоқтату мақсатында президент Зеруалмен кездесу өткізуді сұрады.

Өртке қарсы күрес туралы декларация

Екі жақтан шабуылға ұшыраған және ГИА-ның бейбіт тұрғындарды қырғыныннан өзін арылтып, қалыс қалғысы келген АИШ 1997 жылғы 21 қыркүйекте біржақты атысты тоқтатуды жариялады («осы қорқынышты қырғындардың артында жасырынып отырған жауды әшкерелеу үшін») және 1999 жылы таратылды. Мыңдаған АИШ жауынгерлері қаруларын билік органдарына тапсырды. 2000 жылдың қаңтар айында олар 1999 жылдың сәуірінде президент сайланған Абделазиз Бутефликаның жарлығымен жарияланған «Азаматтық келісім» шарты бойынша рақымшылық алды. Mezrag және Benaïcha екеуі де GИА және «Ал-Қаидамен» байланысы бар «Уағыз және Жекпе-жек салафи тобы» (GSPC) қарсы күресу үшін билік органдарына қызметтерін ұсынды. 2003 жылғы 2 шілдеде Бельхадж бен Мадани босатылды (біреуі түрмеде болған, екіншісі 1997 жылы үй қамауына алынған). Шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарына оқиғаны жергілікті деңгейде жариялауға тыйым салынды, ал FIS-тің өзі әлі де тыйымдалып отыр. Дегенмен, олардың босатылуының айқын әсері болған жоқ. Он жылдық қатал азаматтық қақтығыстан кейін Алжирде ескі жараларды қайта ашуға құлшыныс болған жоқ. Азамат соғысының джихады діншіл орта тапты кедейлендіргендіктен, АИШ «орталықшыл» ислами партияларға, әсіресе Махфуд Нахнаның «Хамас» партиясына қолдауын жоғалтты.