Кіріспе

Алжирдің 1962-1999 жылдар аралығындағы тарихы тәуелсіздікке дайындық кезеңінен басталып, 1960-шы жылдардағы Франциямен болған тәуелсіздік соғысынан кейінгі жағдайды, сондай-ақ Азамат соғысы мен 1999 жылғы президент сайлауын қамтиды.

Тәуелсіздік

Тәуелсіздікке дайындық ретінде CNRA (Conseil National de la Révolution Algérienne) 1962 жылдың мамырында Триполиде жиналып, ФЛН (Front de Libération Nationale) азаттық қозғалысынан саяси партияға өту жоспарын әзірлеуге кірісті. Триполи бағдарламасы жер реформасын, өнеркәсіп пен қызметтерді кең ауқымды ұлттықтандыруды, және сыртқы саясатта бейтараптық пен колониализмге қарсы тұруға берілгендікті талап етті. Бұл платформа ФЛН-ді барлық ұлтшыл топтарды қамтитын, кең ауқымды ұйым ретінде көріп отырды. Триполи бағдарламасы қабылданғанмен, соғыс аяқталып, тәуелсіздік күні жақындағанда ФЛН ішінде терең жеке және идеологиялық даулар туды. Әр түрлі топтар арасындағы бәсекелестік пен қақтығыс ФЛН-ді бір дауыспен сөйлейтін жетекшілікке ие етуден ғана емес, сонымен қатар толыққанды азаматтық соғысқа ұқсас жағдайға жеткізді. Тарихшы Джон Рудидің сөзіне сүйенсек, бұл топтар немесе "кландар" араб елдеріндегідей "туыстық немесе аймақтық адалдықты" білдірмеді, себебі Алжирде ұрпақтар бойына созылған тайпалық құрылымдардың жойылуы толыққанды болды. Керісінше, олар мектеп, соғыс жылдарындағы немесе басқа да байланыстарға негізделген қарым-қатынастарды көрсетеді. Ұлттық Азаттық Армиясының (ҰАА) командирлері мен GPRA (Алжир Республикасының Уақытша Үкіметі) билік үшін күресті, соның ішінде Мароккодағы ҰАА штабының бастығы полковник Хоуари Бумедиенді қызметтен босатуға жасалған сәтсіз әрекет те болды. Бумедиенн Ахмет Бен Белламен одақ құрды, ол Мохамед Хидер және Рабах Битатпен бірге GPRA-ға қарсы, Алжирде "Уақытша Атқарушы" ретінде орналасқан Саяси бюроны (Bureau Politique) құруды жариялады. Бумедиенннің күштері қыркүйек айында Алжирге кірді, онда Бен Белла оларға қосылып, билігін тез нығайтты. Бен Белла алдағы Алжир Ұлттық Ассамблеясына сайлауға үміткерлердің бірыңғай тізіміне саяси қарсыластарын енгізді. Алайда, Саяси бюроға қарсы наразылық пен баламалы кандидаттардың болмауы бүкіл ел бойынша 18 пайыздық дауыс беруден бас тартуға, ал Алжирде – 36 пайыздық дауыс беруден бас тартуға әкелді. Алжир Халықтық Демократиялық Республикасының құрылуы 1962 жылдың 25 қыркүйегінде Ұлттық Ассамблеяның ашылу отырысында ресми түрде жарияланды. Саяси бюромен байланысы жоқ, бұрын GPRA-ны басқарған, орташа санаттағы Ферхат Аббас делегаттармен келісім бойынша Ассамблеяның президенті болып сайланды, ал Бен Белла премьер-министр болып тағайындалды. Келесі күні Бен Белла қорғаныс министрі ретінде Бумедиеннді және Мароккодағы сыртқы күштерде қызмет еткен, сонымен аталған Оуджа тобының басқа мүшелерін қамтитын кабинет құрды. Бен Белла, Бумедиенн және Хидер бастапқыда үш билік ортасының – әскер, партия және үкіметтің басшылығын біріктірген триумвират құрды. Алайда Бен Белланың амбициялары мен авторитарлық бейімділігі триумвираттың ыдырауына және алжирліктер арасында наразылықтың күшеюіне әкелді.

Соғыстың салдары

Ұлттық азаттық соғысы және оның салдары Алжир қоғамы мен экономикасына зор нұқсан келтірді. Материалдық қиратудан өзге, отарлаушылардың елден кетуі елдегі басқарушылардың, мемлекеттік қызметкерлердің, инженерлердің, мұғалімдердің, дәрігерлердің және білікті жұмысшылардың көп бөлігін жоқ қылды – отарлық саясаттың мұсылман халқының осы мамандықтарды игеруіне кедергі келтірген немесе одан жаңылған барлық салалары. Қоныссыз қалғандар мен жер аударылғандардың саны жүз мыңдаған адамды құрады, олардың көпшілігі ауруларға шалдыққан, ал еңбекке қабілетті халықтың 70 пайызы жұмыссыз қалды. Тауар айналымы тоқтап қалды. Кетіп бара жатқан отарлаушылар мемлекеттік тізімдерді және коммуналдық жоспарларды жойды немесе алып кетті, нәтижесінде мемлекеттік қызметтер күйреп қалды. Алжирдің ауылдық жерлері мен инфрақұрылымы ғана емес, сонымен қатар ауыл халқының шамамен жартысы күштеп көшірілді. Алжирліктер енді 1962 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін еуропалық қоныс аударушылар басқарған отарлық әкімшілікті алмастыру міндетіне тап болды. Бұл лауазымдарға кадрларды тарту 1954 жылы алжирліктердің 86 пайызы сауатсыз болғандықтан, өте қиын болды. 1962 жылы, тәуелсіздік алған жылы, көптеген алжирліктер жоғары білім алмады, ал 1960 және 1970 жылдары университет бітірушілердің саны артқанмен, бұл белгілі бір саяси және әлеуметтік салдарлардан қашу үшін жеткіліксіз болды. 1962 жылы білімді алжирліктердің саны аз болғандықтан, бірнеше университет түлектері отарлық басқыншылық жылдарынан кейін елді қайта құруға көмектесу жүгін көтеруге мәжбүр болды. Олар денсаулық сақтауға қол жеткізу, көлік және сауатсыздықты жою сияқты мәселелерді шешуге тырысты. Соғыстан кейін жаңа тәуелсіз Алжир үкіметі алдында тұрған тағы бір мәселе – Алжирдің шекараларында және одан тыс жерлерде миллиондаған жер аударылған алжирліктерді қайта орналастыру болды. 1956 жылы көршілес Тунис және Марокко тәуелсіздік алғаннан кейін (Алжирдің тәуелсіздік соғысы басталғаннан екі жыл өткен соң), көптеген алжирліктер өздерінің шекараларындағы зорлық-зомбылықтан қашып, оларға пана тапты. Соғыстың соңында, француз армиясы елдің таулы аймақтарында «тыйым салынған аймақтарды» құруға кіріскен кезде, өз елінен қашып жүрген алжирліктердің саны күрт өсті, өйткені олар қайта топтастыру лагерлеріне (camp de regroupement) жіберілмеуге тырысты. Соғыс аяқталғанға дейін FLN Алжир шекараларында егемендікті жүзеге асыру үшін күрескен кезде, ол босқындармен айналысатын халықаралық ұйымдармен, әсіресе БҰҰ-ның босқындар басқармасымен (UNHCR) байланыс орнату арқылы дипломатиялық күш тапты. Марокко мен Тунистегі алжирлік босқындарға жауапкершілікті өз мойнына алған FLN мемлекет сияқты жауапкершілікті қабылдады. Сонымен қатар, Алжир босқындарын қабылдау арқылы жаңадан тәуелсіздік алған Марокко мен Тунис «халықаралық аренада жаңадан табылған егемендіктерін» нығайта алды. Алжир тарихындағы отарлық және отарлықтан кейінгі кезеңдерде тарихшылардың жұмысы айтарлықтай өзгеше. Бұл сан жағынан да, сапа жағынан да байқалады, өйткені 1962 жылдан кейінгі Алжирді зерттеуші тарихшылардың саны аз, сонымен қатар осы кезеңдегі зерттеулер көбінесе тәжірибелі ғалымдармен жүргізілмейді. Тарихнаманың жетіспеушілігіне әртүрлі факторлар әсер етеді, өйткені 1962 жылдан кейінгі жылдардың тарихын зерттеу қиын. Бұл тәуелсіздік алғаннан кейінгі Алжирдің бірнеше ерекшеліктеріне байланысты. Олардың бірі – мемлекеттік үгіт-насихат. Front de Libération nationale (FLN) өзінің заңдылығын бекіту үшін Алжирдегі ұлттық түсінікті қалыптастырды. Бұл түсінік FLN-нің моральдық принциптерін қабылдауға шақырды және ресми құжаттарға, мысалы 1963, 1976 және 1989 жылғы Конституцияларға енгізілді. FLN өзінің оппозициялық саяси күштерін осы таңылған түсініктен шығарды. Оқиғаларды бақылауға ұмтылысы тарихшылардың қоятын сұрақтарына, сондай-ақ оларға қол жетімді материалдарға әсер етті. Нәтижесінде, ол 1962 жылдан кейінгі Алжир туралы тарихнаманың жетіспеушілігіне ықпал етті. Алжирдің тәуелсіздік алғаннан кейінгі әдебиетінің жеткіліксіздігінің тағы бір себебі – құжаттардың жойылуы. 1962 жылдан кейін мұрағаттарға қол жеткізу қиын болды, өйткені Алжир аумағындағы ұлттық мұрағаттар енді француз отаршылдық әкімшілігі емес, жаңа тәуелсіз мемлекет тарапынан құрылды. Бұл салыстырмалы түрде көп көлемдегі дереккөздерден дерлік архивтік деректердің жоқтығына ауысуға әкелді. Бұл тарихшылардың осы кезең туралы еңбектер жазудағы тәжірибесіне үлкен әсер етті. Сонымен қатар, Алжир мен Францияда отарлық кезеңдегі мемлекеттік мұрағаттар белгілі бір деңгейде қол жетімді болса да, Алжирдің Ұлттық мұрағаты тәуелсіздік кезеңіне қатысты мемлекеттік мұрағаттарға қол жеткізуге ешқашан рұқсат бермеді, бұл әртүрлі кезеңдерді зерттеу арасындағы айырмашылықты күшейтті. Тәуелсіздік кезеңінің құжаттарын зерттеудегі тағы бір кедергі – арабтану. Бүгінгі таңдағы мұрағаттардың көп бөлігі француз тілінде болса да, тарих студенттері көбінесе араб тілінде сөйлейді. Университет студенттері мен француз тілінде жазатын профессорлары арасында да айырмашылық болды, бұл олардың қазіргі тарихты зерттеу үшін қажетті дағдыларды оқыту қабілетіне әсер етті. Сонымен қатар, француз Алжирін зертетін халықаралық ғалымдар қауымдастығы бар болса да, тәуелсіз Алжир үшін мұндай ұйым жоқ. Жазбаша дереккөздерге қол жеткізудің қиындығы қазіргі Алжир тарихын зерттеуде куәгерлердің айғақтарын маңыздырақ етті. Алайда, көптеген куәгерлер өз тәжірибелерін айтуға тартынды, бұл да 1962 жылдан кейінгі Алжир тарихнамасын шектеуге әсер етті. Куәгерлердің есептері 1962 жылғы шекті өткеннен кейін одан да күмәнді болды деп хабарланды, бұл Алжирдің отарлық өткенінің қазіргі тарихын басып тастағанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір сұхбат берушілер тәуелсіздік соғысы туралы аймақтық көзқарастарды білдірді, 1962 жылдан кейінгі кезесті және Алжирдің белгілі бір аймақтарын елемеді. Кейбір тарихшылар да «1962 жылдан кейін өткен оқиғалар тарих емес» деп мәлімдеді, бұл осы кезеңнің маңыздылығын азайтады. Осы кезең туралы естеліктерді бөлісуге көбірек дайындық байқалып жатса да, куәгерлер естеліктерін растайтын дәлелдерді табу әлі де қиын. FLN-нің «тәуелсіздік алғаннан кейінгі Алжирдегі естелік контексі» тарихшылардың тәуелсіздікке дейінгі Алжирдің және оның саяси оқиғаларының куәгерлерін табу қабілетіне де әсер етті, сонымен қатар куәгерлердің 1962 жылдан кейінгі Алжир туралы әңгіме айтуға тартынған себебін түсіндірді, өйткені FLN таңған түсініктің қарама-қарсылығына ұшыраудан қорқыды. Сондықтан, Алжир тарихымен айналысатын көптеген тарихшылар 1962 жылды «тарихтың соңы» деп қарастырады. Бұл тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін ұзақ уақыт бойы өз тәжірибелері туралы айтпаған сол кезеңнің актерлеріне де қатысты.