Зимбабвелік mbira сазшісі Эфат Мужуру

Кіріспе

Зимбабве шона музыкасының мбира орындаушысы, Эфат Мужуру (1950–2001) – зимбабвелік музыкант, 20 ғасырдың ең көрнекті мбира орындаушыларының бірі, Зимбабве шона этносының дәстүрлі аспабы.

Өмірбаян

Мужуру Зимбабведегі мбираның бес түрін ойнағанымен, оның шеберлігі мбира дзавадзиму болды. Еффат Мужуру Мозамбик шекарасына жақын Маникаландтың шағын ауылында өскен және оған мбира ойнауды атасы Мучатера Мужуру үйреткен. Мучатера Шона космологиясындағы ең маңызды ата-баба рухтарының бірі – Чаминуканың медиумы болған. Мбира оқытудың қиындығына талантын анық көрсеткен Еффат тез дамып, он жасында алғашқы иелену рәсімін өткізді. Родезиядағы католик мектебінде жас Мужурудың мұғалімдері мбира ойнаудың «Құдайға қарсы күнә» екенін айтты. Бұл Мучатераны қатты ашуландырды, сондықтан ол немересін алып, оны Африкалық қалашықтағы, қазіргі Хараре қаласындағы Солсбериге мектепке жіберді. Үлкен қалада Мужуру музыкант өміріне толыққандай берілмеді. 1994 жылғы сұхбатта ол: «Мен есепшілік кеңседе жұмыс істедім. Бірақ ондағы адамдар өте отаршылдық көзқараста болды. Олар африкалықтарды сыйламады», – деп еске алды. Олар Мужуруды жұмыстан босатты. «Бұл өкінішті болды, – деді ол, – себебі мен өмір басталып келе жатыр деп ойладым, ал содан кейін жұмыссыз қалдым. Мен он сегіз жаста болдым және қатты шатастым». Мужурудың айтуынша, оның үміті мбира музыкасында екенін айтқан «ішкі дауыс» болды. Сол дауысқа еріп, Мужуру Бандамера ауылында уақыт өткізе бастады, онда ол сол аттас мбира ойнаушысынан білім алды. Мхондороға жақын биік жазықтардағы жүгері егістерінде, Зимбабве аспанындағы үлкен құстар, соғыс кемелері сияқты бұлттар мен жылқының құйрығындай батып келе жатқан күннің астында Мужуру мбирамен байланысын нығайтты. Біраз уақыттан кейін ол тағы бір шебер музыкант Саймон Машокодан тәлім алды. Содан кейін Мужурудың жолы анық болды – Мучатера Мужуру, Мубайва Бандамера және Саймон Машоконың ізімен жүру. «Олар құрметке лайық болды», – баса айтты Мужуру. «Олар сол есепшілердей бай болмады, бірақ олар одан да бақытты болды». 1972 жылы Мужуру өзінің алғашқы тобын – «Чаминука» тобын құрды, ол тәуелсіздік соғысының қатал он жылдығы бойында өнер көрсетті. Осы кезеңде Мужуру ұлттық радиода саяси мазмұны бар әнін орындай алды. «Мен өзенді қалай кесіп өтемін?» – деп сұрады «Гурусуа» әні, ол шона тілінде ежелгі Африка дегенді білдіреді. Мүмкін, Родезия радиосының бағдарламалаушылары әннен тек ностальгияны естіген шығар, бірақ болашақ зимбабвийліктер хабарды түсінді. «Біздің бостандық үшін күресуіміз туралы әңгіме болды», – түсіндірді Мужуру. «Біз бұл жерді отарлаудан бұрынғыдай етуді қаладық». Соғыс жағдайында мбира саяси құралға айналды. Томас Мапфумо мбира музыкасын электр аспаптарына көшіріп, химуренга музыкасын жасады, ол химуренга партизандарының атымен аталды. Мужуру: «Біз мбира ойнағанда, адамдар келіп, ерекше сезіммен би билейтін. «Эй, біз тәуелсіз боламыз!»», – деді. Өкінішке қарай, соғыс жеңілген кезде Мужурудың атасы Мучатера соғыстың құрбаны болды. Оны бейбітшілікке емес, жеңіске жету үшін жасалған рәсімдері үшін партизандар өлтірді. Мужуру Зимбабведегі мбираның бес түрін ойнады, бірақ оның шеберлігі – танымал мбира дзавадзиму. Мбирада он бестен елуге дейін темір тіректер болуы мүмкін, ал дзавадзимуда жиырма екі тірек бар, олар үш регистрлік қатарға орналастырылған, Мужуру оларды «балалардың дауысы, ересектердің дауысы және ақсақалдардың дауысы» деп сипаттайды. Көбінесе жалпақталған серіппелерден жасалған тіректер қатты Мувамаропа ағашынан жасалған ламинатталған тақтаға бекітіледі. Мбира жасаушылар көбінесе мбираның қалайы қалқанына қабықшаларды немесе бөтелке қақпақтарын бекітеді, бұл әуеннің дыбысын толықтыратын резонанстық шуды тудырады. Дыбысты күшейту үшін ойнаушылар таяқтарды үлкен, жартылай бөлінген кальбашкаға тығып қояды, ол резонанстық камера ретінде қызмет етеді. Кез келген мбира ойнаушысы сияқты, Мужуру дәстүрлі әндердің кең репертуарын меңгерді. Сонымен қатар, ол көптеген жаңа әндердің авторы және дәстүрлі әндерді өзіндік стильде орындады. Музыкалық шеберлігінен басқа, Мужуру шабыттандыратын әңгімеші болды. Ол балаларға арналған теңдеулерді жеке және музыкалық формаға айналдырды, олар ересектер мен балаларға бірдей даналық пен қызықты юморды жеткізді. Бір әңгімесінде, өлі сиыр мен өлі ешкіні кездестірген гиена бірінші не жеу керектігін шеше алмай, екі сыйлықтың арасында ашкөздікпен жүгіріп-жүгіріп аштықтан өлді. 1980 жылдың 18 сәуірінде Зимбабве тәуелсіздік алғаннан кейін жаңа мемлекет құру жұмыстары басталды. Мужуру тобының атын «Spirit of the People» деп өзгертті және 1981 жылы тек мбира, қол барабандары, хошо және әншілерді қолдана отырып, өзінің алғашқы альбомын жазды. Ол бауырластық пен жазылу туралы ән айтты, бұл елдің үлкен этникалық топтары – шона және ндебеле өзара келісімге келуге тырысқан уақытта маңызды тақырыптар болды. Тәуелсіздік пен коммерциялық табыс Мужуруға жаңа мүмкіндіктер берді. Ол Ұлттық Би Тобын құруға көмектесті және Зимбабве Музыка Колледжінде этномузыкологияны оқыған алғашқы африкалық музыка мұғалімі болды. 1982 жылы Мужуру алғаш рет АҚШ-қа оқуға және, әрі қарай, Вашингтон университетінде мбираны оқытуға келді. 1980 жылдар бойында Мужуру кеңінен саяхаттады, Зимбабвеге оралды және тағы екі дәстүрлі альбом жазды. АҚШ-та ол 1989 жылы Бостонда жазылған дәстүрлі қол барабандарының альбомын – «Rhythms of Life» (Lyrichord) шығарды, сондай-ақ Lyrichord-тағы бұрынғы винилдік шығарылымнан бірнеше мбира тректерін қосты. 1990 жылдарда Мужуру саяхаттауды және өнер көрсетуді жалғастырды, ал АҚШ-та ол Music of the World үшін екі альбом жазды. «Ancient Wisdom» – жеке альбом, ал «Shona Spirit» – шона музыкасының тағы бір халықаралық елшісі Думисани Марайремен жасалған бірлескен жұмыс. Мужуру «Journey of the Spirit» деп аталатын көп тректік амбициялы альбомды да жазды, ол әлі шығарылмады. Зимбабвеге оралған ол «Spirit of the People» тобының жаңартылған, электрлі нұсқасымен сәтті поп-альбомдар шығарды. 1992 жылы Мужурудың алғашқы электрлі альбомы «Hapana Mutorwa» жергілікті хит-парадтарда көтеріліп, Зимбабве сунгура патшалары Леонард Дембо мен Джон Чибадураны басып озды. Бірақ Зимбабведегі жағдай нашарлаған сайын Мужуру саяхаттауды және жазуды азайтты. Afropop Worldwide соңғы рет 2001 жылдың наурыз айында оны сұхбатқа шақырғанда, ол жаңа акустикалық, дәстүрлі сессия және Эден Бойс деп аталатын Зимбабве румба тобының мүшелерімен жаңа топпен жазған екі жаңа жазбаны аяқтаған еді. Қыркүйек айының басында «Musiyano» альбомы шықты және Зимбабведегі «The Daily News» газетінде «Мужуру қайта келді!» деген тақырыппен өте жағымды пікір алды. Мужуру нағыз қайта оралуға дайын болған сияқты. Бірақ бір айдан кейін, 5 қазан күні ол Лондон қаласында, інілері Фрадрек пен Сэммен бірге саяхаттап жүргенде қайтыс болды. Ол Айова штатындағы Гриннелл Колледжінде оқуын бастауға бара жатқан еді. Өкінішке орай, Еффат Мужуру Гатвик әуежайында жүрек талмасынан қайтыс болды және ауруханаға жеткізілген жолда көз жұмды. Мужурудың бірнеше баласы кәсіби музыканттар, ең танымал мбира шебері Джеймс Мужуру, ол әкесінің музыкалық мұрасын жалғастыруда. Қазіргі уақытта Харареде тұрады, Солтүстік Америкада кеңінен өмір сүрген және жұмыс істеген.

Although Mujuru played all of Zimbabwe's five types of mbira, he specialty was the mbira dzavadzimu. Ephat Mujuru was raised in a small village in Manicaland, near the Mozambican border, and was taught to play the mbira by his grandfather, Muchatera Mujuru. Muchatera was a medium for one of the most important ancestor spirits in Shona cosmology, Chaminuka. Showing clear talent for the rigours of mbira training, Ephat advanced quickly, playing his first possession ceremony when he was just ten. At his Rhodesian run Catholic school, young Mujuru's teachers told him that to play mbira was a "sin against God." This irritated Muchatera so much that he withdrew his grandson and sent him to school in an African township outside the capital, Salisbury, present day Harare. In the big city, Mujuru hesitated before committing himself to the life of a musician. He recalled in a 1994 interview, "I worked in an accounting office. But the people there were very colonial. They had so much hate on. They didn't respect African people." Amid excuses, the office ultimately fired Mujuru. "It was sad," he said, "Because I thought life was beginning, and then I had no job. I was eighteen and very confused." All along, Mujuru says that there was a "silent voice" telling him that his hope lay in mbira music. Following that voice, Mujuru began spending time in the village of Bandambira, where he studied with a great old mbira player of the same name. In the highland corn fields near Mhondoro, beneath Zimbabwe's big skies full of large birds, battleship clouds, and horsetail sunsets, Mujuru reaffirmed his ties to the mbira. Soon, he went to live and apprentice with another master player, Simon Mashoko. Soon, Mujuru's path became clear—to follow in the footsteps of Muchatera Mujuru, Mubayiwa Bandambira, and Simon Mashoka. "They had respect," said Mujuru emphatically. "They were not as rich as those accounting people, but they were much happier." In 1972, Mujuru formed his first group, Chaminuka, the group he performed with throughout the brutal decade of the independence war. In this period, Mujuru managed to get national radio play for a slyly political song. "How can I cross the river?" asked the song "Guruswa," which means ancient Africa in Shona. Perhaps Rhodesian radio programmers heard only quaint nostalgia in the song, but future Zimbabweans got the message. "It was talking about our struggle to free ourselves." explained Mujuru. "We wanted the place to be like it was before colonization." In the context of war, the mbira became political. Thomas Mapfumo transposed mbira music onto electric instruments to create chimurenga music, named for the chimurenga guerillas. Mujuru says, "When we played mbira, people would come and dance with a special feeling. `Hey, we are going to be independent!'" Sadly, by the time the war was won, Mujuru's grandfather Muchatera, had become one of its victims. He was executed by guerillas who thought his bira ceremonies were directed at achieving peace, rather than victory. Mujuru played all of Zimbabwe's five types of mbira, but his specialty is the popular mbira dzavadzimu. Where mbira can have from fifteen to fifty iron prongs, the mbira dzavadzimu has twenty two, arranged in three register banks that Mujuru characterizes as "voice of the children, voice of the adults, and voice of the elders." The prongs, often made from flattened bed springs, get clamped tightly onto a laminated slab of hard Mubvamaropa wood. Mbira makers often attach shells or bottle caps to the mbira's tin shield to produce a resonating buzz that complements the chiming character of the notes. For amplification, players use sticks to jam the instrument into a large, halved calabash that serves as a resonating chamber. Like any serious mbira player, Mujuru had mastered a large repertoire of traditional songs. But he was also a prolific composer, with many original titles and unique interpretations of traditional songs to his credit. Apart from his musical prowess, Mujuru was an inspirational story teller. Over the years, he transformed the venerable art of telling allegorical tales for children into a personalized narrative and musical form that conveyed both wisdom and delightful humor to adults and children alike. In one story, a hyena confronted with a dead cow and a dead goat cannot decide which to eat first, and dies of starvation while pacing greedily back and forth between the two prizes. After Zimbabweans ultimately gained independence on April 18, 1980, the work of building a new nation began. Renaming his group Spirit of the People, Mujuru recorded his first album in 1981, using only mbira, hand drums, hosho, and singers. He sang about brotherhood and healing, crucial themes during a time when the nation's dominant ethnic groups, the Shona and Ndebele, struggled to work out their differences. Independence and a measure of commercial success brought new possibilities for Mujuru. He helped to found the National Dance Company and became the first African music teacher to teach ethnomusicology at the top western classical tradition Zimbabwe College of Music. In 1982, Mujuru came to the US for the first time to study and, eventually, lecture and teach mbira at the University of Washington in Seattle. Throughout the 1980s, Mujuru traveled widely, returning to Zimbabwe to record two more traditional albums. In the United States, he released an album of traditional hand drumming, Rhythms of Life (Lyrichord), recorded in Boston in 1989, with a few mbira tracks added from an earlier vinyl release on Lyrichord. During the 1990s, Mujuru continued to travel and perform, and in the United States, he recorded two albums for Music of the World. Ancient Wisdom is a solo recording, and Shona Spirit is a collaboration with another of Shona music's great international ambassadors, Dumisani Maraire. Mujuru also recorded an ambitious, multi track album he called Journey of the Spirit, which has yet to be released. Back in Zimbabwe, he also released successful pop albums with a revamped, electric version of Spirit of the People. In 1992, Mujuru's first electric album Hapana Mutorwa made its way to the top of the local charts, edging out Zimbabwe sungura kings Leonard Dembo and John Chibadura. But as conditions worsened in Zimbabwe, Mujuru traveled and recorded less. When Afropop Worldwide last interviewed him in March, 2001, he had just finished two new recordings, one acoustic, traditional session, and one with a new band, members of a Zimbabwe rumba outfit called Eden Boys. In early September, the electric album, Musiyano, was released and got a very positive review in The Daily News in Zimbabwe, under the heading, "Mujuru back with a bang." Mujuru seemed poised for a genuine comeback. But less than a month later, on October 5, he died in London, while traveling with his cousins Fradreck and Sam. He was on his way to begin a residency at Grinnell College in Iowa. Sadly, Ephat Mujuru suffered a massive heart attack that day in Gatwick Airport and died on his way to a hospital. Several of Mujuru's children are professional musicians, most notably mbira master James Mujuru, who is continuing his father's musical legacy. Currently based in Harare, he has lived and work extensively in North America.