Кіріспе

Жүйелік философия – жүйелік түсініктерді пайдалану арқылы жаңа философияны (дүниетанымы тұрғысынан) құруға бағытталған ғылым саласы. Бұл сала алғаш рет 1972 жылы Эрвин Ласлоның «Жүйелік философияға кіріспе: Қазіргі заманғы ой-өрістің жаңа парадигмасына қарай» атты кітабында сипатталған. Ол «жүйелерді» жаңа ғылыми парадигма ретінде енгізуден туындаған ойлау мен дүниетанымын жаңа бағытқа бұру ретінде сипатталған.

Жүйелер философиясының негізі

Жүйелік философияны 1972 жылы Эрвин Ласло "Жүйелік философияға кіріспе: Заманауи ойдың жаңа парадигмасына қарай" атты кітабымен қалыптастырды. Алдын ала сөзді Людвиг фон Берталанфи жазды. Эрвин Ласлоның түсінігінде "жүйелік философия" – шындықтың табиғатын модельдеу үшін жүйелік көзқарасты пайдалану және осы арқылы маңызды адамзат мәселелерін шешуді білдіреді (Ласло, 1972). Ласло жүйелік философияның идеясын фон Берталанффидің 1968 жылы жарияланған Жалпы жүйелер теориясы туралы еңбегінен тәуелсіз дамытты, бірақ олар "Жүйелік философияға кіріспе" жарыққа шығар алдында кездесіп, жаңа ғылымды "жүйелік философия" деп атау туралы бірлесіп шешім қабылдады. "Жүйелік философияға кіріспе" кітабын жазуға бес жыл кетті, ал Ласло өзінің автобиографиясында оны "өзінің маңызды еңбегі" деп атайды. Ласлоның жүйелік философияны мүмкін еткен "басты идеясы" – жалпы жүйелер теориясының болуы, ол жүйетанудың ішінде қайталап келетін "үлгілерді", ал жүйетану өзі мамандандырылған ғылымдарда қайталап келетін "үлгілерді" қамтиды. Бұл әлемнің тұтас ретінде ұйымдасқандығын және осылайша жасырын бірлікке ие екенін білдіреді. Осы тұрғысынан қарағанда, табиғаттың ерекше салалары (арнайы ғылымдармен сипатталғандай) – бұл негізгі, түсінікті реттелген шындықтың белгілі бір жағдайға байланысты көрінісі, орналасуы немесе проекциясы болып табылады. Егер осы негізгі бірліктің мәнісі және оның құбылыстық шындықты қалыптастыру жолы түсінілсе, онда бұл өзекті әлеуметтанулық мәселелерді шешуге және терең философиялық сұрақтарға жауап беруге зор көмек болар еді. Кейінгі жылдары жүйелік философия төменде талқыланатын төрт маңызды бағытта дамыды.

Ласло және эволюциялық болашақ

Бірінші даму Ервин Ласлоның өзіне қатысты, және оның негізі жаһандық ресурстарды пайдалану жолы жаһандық жүйелік салдарды ескермейтіндігімен, соның салдарынан жаһандық апатқа ұшырауы мүмкін деген алаңдаушылықта жатыр. Бұл саладағы жұмыстар адамзаттың жаһандық масштабта тұрақты түрде өркендеуіне қол жеткізе алатын модельдер мен шараларды әзірлеуге бағытталған. Ласло осы саладағы жұмысты Будапешт халықаралық клубының негізін қалаушысы және президенті ретінде, сондай-ақ «World Futures: The Journal of General Evolution» журналының редакторы ретінде ілгерілетеді.

Өзбекхан мен әлемдік проблема

Лазлоның замандасы Хасан Өзбекхан Рим клубына жасаған алғашқы ұсынысында 49 үздіксіз күрделі мәселені (ҮКМ) анықтады, олар өзара байланысып жаһандық проблеманы тудырады. Клуб бұл жұмысты тым гуманистік деп санап, ығыстырып, Джей Форрестердің жүйелік динамика тәсілін қабылдады. Бұл шешімнің нәтижесінде "Өсудің шектері" атты еңбек жарық көрді. Өзбекхан 1995 жылы Александр Христакиспен бірге 1970 жылы қолжетімсіз болған Құрылымдық Диалогтық Жобалау (ҚДЖ) әдістемесін пайдаланып 49 ҮКМ-ді қайта қарады. Олар жаһандық проблеманы жеңілдетуге арналған тиімді нүктелерді анықтаған ықпал картасын жасады. Кейіннен Флиндерс университетінің онлайн-классы Өзбекхан мен Христакистің жасаған картасына ұқсас карта жасады. 2013 жылы Рейнальдо Тревино мен Бетания Аранго Мыңжылдық жобасының 15 жаһандық қиындығын 49 ҮКМ-мен үйлестіріп, қиындықтар арасындағы байланысты көрсететін және тиімді нүктелерді шешуге бағытталған іс-қимылдарды жасады.

Апостол мен дүниетанымы

Екінші бағыт Лео Апостельдің ықпалымен қалыптасты және пәндік дүниетанымының үнемі фрагменттеліп, бөлініп бара жатқандығына байланысты туған алаңдаушылыққа негізделген. Бұл, әлемдегі өткір әлеуметтік, мәдени және экономикалық мәселелерді шешу үшін қажетті пәнаралық және трансдисциплинарлық жұмыстың мүмкіндігін төмендетуге алып келеді. Бұл бастама 1994 жылы Апостель және авторлар тобының "Дүниетанымы: фрагментациядан интеграцияға" атты кітабын жариялау арқылы іске қосылды. Апостель бұл мақсатты "Дүниетанымы" тобын құру арқылы және қазіргі Лео Апостельдің Брюссель еркін университетіндегі Пәнаралық зерттеулер орталығын негіздеу арқылы ілгерілетуге тырысты. Осы орталықтардың жұмысы дүниетанымының құрылымы мен мәнінің жүйелі модельдерін жасауға және осы арқылы әлемге біртұтас көзқарас қалыптастыруға бағытталған.

Мидгли және жүйелік араласу

Үшінші бастаманы Джеральд Мидгли бастады, және ол тіл философиясының, ғылым философиясының және әлеуметтану философиясының дамуы шындықты модельдеудегі объективтіліктің қол жеткізбейтін идеал екенін көрсетеді, себебі адам құндылықтары кез келген зерттеуде ("мазмұнды таңдау") не кіретінін немесе не алынып тасталатынын, сондай-ақ қызығушылық тудыратын нысандардың ("шекараны сынау") қалай белгіленетінін анықтайды. Шындықтың мәні және теориялардың "дұрыстығы" туралы объективті келісімге қол жеткізудің іс жүзінде мүмкін емес болуы мүмкін деген ой Мидглиді жүйелік араласу тәжірибесін әзірлеуге шабыс дақ, бұл тәжірибе практикалық жағдайларда шекаралық шешімдерді қабылдау процесіне назар аудару арқылы осы пікірталастарды айналып өтуге мүмкіндік береді. Бұл, әр түрлі құндылықтармен шартталған көзқарастарды көрсететін теориялар мен әдістердің көптігін біріктіруге тырысудың орнына, пайдаланатын жүйелік араласу тәжірибесін қолдайды. Бұл көзқарас құндылықтарды нақты жүйелер парадигмасында ашық түрде ескеру қажеттігін мойындауға негізделген, бұл табиғи жүйелердің мінез-құлқын модельдеуде әлі де кеңінен қолданылатын механизмге қайшы келеді. Осы тәсілдің негізгі мәтіні – Мидглидің 2000 жылғы "Жүйелік араласу: философия, әдіснама, практика" кітабы. Бұл тәсіл қазіргі кезде сындық жүйелік ойлау ("рефлексивті" мағынасында "сараптамалық") деп аталады және Мидгли директорлық қызметін атқаратын Халл университетінің Жүйелік зерттеулер орталығының басты назарында тұр.

Руссо және құндылық реализм

Төртінші дамуды Дэвид Руссо бастады, және бұл академиялық дискурста үстемдік құрып отырған құндылықтардың салыстырмалылығы әлеуметтік және жеке игілігі үшін мәселе тудыратыны, жүйелер философиясының толыққанды көрінісіне қайшы келетіні, сондай-ақ моральдық сезімдер мен рухани тәжірибелердің жалпыға ортақ аспектілерімен үйлеспейтіні туралы алаңдаушылыққа негізделген. Ол құндылықтар мен нормативтік сезімдердің онтологиялық негіздерін анықтауға бағытталған зерттеулерді қолдайды, осылайша құндылықтарды Ласлоның табиғи жүйелер моделіне толыққанды (Апостел жақтағандай), редукцияланбас (Мидгли жақтағандай) және эмпирикалық тұрғыдан негізделген (Уильям Джеймс жақтағандай) етіп енгізуге ұмтылады. Руссо осы жұмысты ол негізін қалаған және директоры болып табылатын Жүйелік философия орталығы арқылы, сондай-ақ Халл университетімен бірлескен жобалар арқылы ілгерілетеді, онда ол Жүйелік зерттеулер орталығының қонақ ғылыми қызметкері және Руханият зерттеулер орталығының толық құқықты мүшесі болып табылады.

Жүйелер философиясының жалпы жүйелер теориясымен байланысы

Жалпы жүйелік теорияның (ЖЖТ) жүйелік философиямен (ЖФ) қарым-қатынасы жүйелік зерттеулер саласындағы техникалық пікірталас нысаны болды. ЖЖТ 1969 жылы фон Берталанфи тарапынан «кез келген жүйелерге немесе олардың кіші топтарына, олардың ерекше түріне, құрамдас элементтерінің сипатына және олардың арасындағы қатынастарға немесе «күштерге» қатысты модельдер, принциптер және заңдарды» қамтитын теория ретінде ұсынылды. Бұл теория, белгілі бір деңгейде ерекше жүйелердің теориясы емес, жалпы жүйелерге қолданылатын әмбебап принциптердің теориясы, сондықтан ЖЖТ нысаны – «жалпы «жүйелер» үшін жарамды принциптерді тудыру». Алайда, 1970 жылдардың басында ол бұл терминді жүйелік зерттеулердің жалпы тақырыбын білдіру үшін кеңейтуге тырысты, жүйелік ғылымдар (оның ішінде системология және ЖЖТ-ның «классикалық» нұсқасы), жүйелік технология және жүйелік философия – «мазмұны бойынша ажыратылмайтын, бірақ мақсаты бойынша ажыратылатын» ЖЖТ-ның «аспектілері» болып табылады. Бұл көзқарасты Дэвид Пувро сияқты қазіргі заманғы фон Берталанфи ғалымдары қолдайды. Басқа көзқарас ЖЖТ-ның бастапқы мақсатын қорғайды және жүйелік философияны ЖЖТ-дан өзгеше мақсатпен айналысатын ізденіс деп санайды. Бұл көзқарас Эрвин Ласлоның «Жүйелік философияға кіріспе» еңбегінде жариялаған ойларынан туындайды және жүйелік философияны ЖЖТ-ның салдарынан туындаған нәрсе деп қарастырады, атап айтқанда, феномендік әлемнің негізінде ұйымдасқан шындық бар және ЖЖТ бізді оны түсінуге бағыттай алады, ал жүйелік философия оны түсіндіруге тырысады. Осы тұрғыдан алғанда, ЖЖТ – «біз жүйелік философияны құра алатын негіз». Бұл көзқарасты басқа жүйелік ғалымдар, мысалы, Béla H. Bánáthy, жүйелік философияны теория, методология және қолданумен қатар жүйелік зерттеулердің төрт түрлі «концептуалдық саласының» бірі ретінде қарастырды, сондай-ақ жүйелік философ Дэвид Руссо, Ласлодан кейін ЖЖТ табиғаттың формалды моделін ұсынады, бірақ табиғаттың мәнін түсіну үшін ЖЖТ-ны түсіндіру қажет екенін айтты. Дэвид Пувро бұл қиындыққа «жалпы жүйетану» деген жаңа термин енгізу арқылы шешім табуға болатынын ұсынды, осылайша кейінгі фон Берталанфи көзқарасындағы ЖЖТ-ның қамтитын ұғымын қолдануды алмастыруға болады.

Жүйелер философиясындағы перспективашылдық пен реализм

Жүйелер философиясындағы маңызды тартыс табиғи жүйелердің мәнін зерделейді және шындық объективті, нақты жүйелерден тұра ма, әлде «табиғи жүйелер» ұғымы адамдардың әлемге өзінің мүдделеріне қатысты қарауының бір жолын ғана көрсетеді ме деген сұрақ қояды. Эрвин Ласлоның жүйелер философиясының бастапқы тұжырымы «табиғи жүйелер философиясы» болды, және ол жүйелер парадигмасын табиғаттың қалай ұйымдасқандығын және осы ұйымның табиғаттағы процестерде көрінетін функционалдық қасиеттерді қалай тудыратындығын көрсету үшін қолдануды көздеді. Бірақ бұл мәселе бірден туды, себебі табиғи жүйелердің ашық жүйелер екені және олардың қоршаған ортасымен материя мен энергияны үздіксіз алмасатыны анық болды. Бұл жүйе мен оның ортасы арасындағы шекараның бақылаушының мүдделеріне байланысты екенін, ал нақты жүйеге тән емес екенін көрсетуі мүмкін. Кейбір адамдар бұл жүйелік шекаралардың субъективті құрылымдар екенін айтты, мысалы, К. Уэст Черчман «шекаралар – талдауда маңызды деп есептелетін білімнің шектерін анықтайтын әлеуметтік немесе жеке құрылымдар» деген пікір білдірді. Эрвин Ласло түпкілікті релятивизмге мойын бұрмай, бұл мәселені мойындады, «біз қалыптасу мен қалыптасу арасындағы түбегейлі ажыратымды көзге көре алмаймыз, ал зат пен кеңістік пен уақыттың арасындағы ғалам үздіксіздік ретінде қарастырылады [онда] кеңістік-уақыттық оқиғалар өзін «кернеулер» немесе «шиеленістер» ретінде көрсетеді, құраушы матрицаның ішіндегі ғарыштық матрица үлгілі ағындарда эволюциялайды, кейбір ағындар ішкі тұрақтылық конфигурацияларына келіп, осылайша өз дамуындағы өзгерістерге қарамастан сақталады, біз оларды жүйелер деп атаймыз» деді. Осылайша Эрвин Ласло ғаламның ішкі байланыстылығын толықтық ретінде түсіндірді, сонымен бірге оның құрамындағы қасиеттері ғаламның ішкі динамикасынан туындайтын нақты жүйелер бар екенін айтты. Әлеуметтік проблемаларды шешу әлеуметтік нормалар мен көзқарастарды ескеруді білдірсе де, жүйелер философиясы осы проблемалардың «дұрыс» шешімі бар екенін ұсынады, себебі олар нақты жүйелер туралы: Александр Ласло атап өткендей, табиғи жүйелер – «бір-бірімен өзара байланысты және олардың арасындағы өзара әрекеттесулер шекараны сақтайтын бірлікке қолдау көрсететін өзара әрекеттесетін бөліктердің жиынтығы». Осылайша жүйенің өзіндігі сақталады, тіпті оның қоршаған ортасымен үздіксіз өзара әрекеттесуіне қарамастан. Жүйелер жойылған немесе өзгерген болуы мүмкін, бірақ радикалды өзара әрекеттесулер болмаса (мысалы, атомның бөлінуі немесе организмнің өлімі), олардың өзіндігі ішкі (автопоэтикалық) процестер арқылы динамикалық түрде сақталады. Біз тұжырымдамалық жүйелердің шекараларын біздің қажеттіліктерімізге немесе мақсаттарымызға сәйкес сызсақ та, табиғатта (жүйелер философиясына сәйкес) шекараларды сызудың өзіндік жолдары бар, және егер біз оларды модельдерімізге сәйкес келмесек, біздің «шешімдеріміз» тәжірибеде тиімді болмауы мүмкін. Осылайша табиғи жүйелер туралы онтологиялық сұраққа жауап (олар бар ма?) эпистемологиялық ізгіліктерге байланысты: жүйелер практикасы нақты әлемде оң нәтижелер берсе, жүйелердің бар екенін дәлелдеуге болады. Жүйелер философиясындағы бұл тартыс академиялық ортадағы нақты әлемнің бар болуы және оны объективті түрде білу мүмкіндігі туралы кеңінен талқылауға сәйкес келеді (мысалы, «ғылым соғыстарын» қараңыз), онда ғылымның технологиялық жетістіктері көбінесе релятивизм немесе конструктивизмге қарағанда реализмді қолдайтын аргумент ретінде қолданылады. Жүйелік тартыстар әлі де шешілмеген, өйткені табиғи жүйелер құндылықтарды, мақсаттарды және ниеттілікті көрсететін жүйелерді қамтиды, және табиғи жүйелердің іргелі табиғаты туралы белгілі қасиеттерді қалай түсіндіруге болатыны белгісіз. Сондықтан бұл тартыс сананың философиясындағы сананың негізін қалау туралы және аксиологиядағы құндылықтардың негізін қалау туралы тартыстармен байланысты.