Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ақын немесе ақын ( , ,; екі жазу түрі де – aqın немесе اقىن) – қазақ және қырғыз мәдениеттеріндегі импровизациялық ақын және әнші. Ақындар жыраулар мен манасшылардан өзгеше, олар ән орындаушылар немесе дастандарды айтушылар. Айтıs немесе айтыс деп аталатын ән сайыстарында ақындар ән сияқты декламация түрінде импровизация жасайды, көбінесе домбыраның (қазақтарда) немесе комуздың (қырғыздарда) қосылуымен. Кеңес одағына дейінгі Орталық Азиядағы көшпелі өмір салты мен көптеген ауыл тұрғындарының сауатсыздығы тұсында ақындар халықтың ой-сезімін білдіруде, әлеуметтік жамандықтарды әшкерелеуде және батырларды дәріптеуде маңызды рөл атқарды. Кеңес дәуірінде олардың репертуарына Ленинге мадақ әндері енді. Қазіргі ақындар өздерінің жаңадан жазған ән мәтіндері мен өлеңдерін де жариялай алады.
Aqyn or akyn (, , ; both transcribed as aqın or اقىن), is an improvisational poet and singer within the Kazakh and Kyrgyz cultures. Aqyns differ from the zhyraus or manaschys, who are instead song performers or epic storytellers. In song competitions known as aytıs or aytysh, aqyns improvise in the form of a song like recitative, usually to the accompaniment of a dombra (among Kazakhs) or a komuz (among Kyrgyz). In the context of the nomadic lifestyle and illiteracy of most of the rural population in Central Asia in pre Soviet times, akyns played an important role in terms of expressing people's thoughts and feelings, exposing social vices, and glorifying heroes. In the Soviet era, their repertoire incorporated praise songs to Lenin. Contemporary aqyns may also publish their original lyrics and poetry.
Қазақ ақындары
Қазақтың танымал тарихи ақындары: Жаңақ Қамбарулы (1760–1857), Махамбет Өтемісұлы (1804–1846), Сүйінбай Аронұлы (1815–1898), Шерныз Жарылғасов (1817–1881), Біржан Сал Қоңырбайұлы (1834–1897), Зиас Байжанов (1835–1929), Ақан Сері Коррамсаұлы (1843–1913), Жамбыл Жабаев (1846–1945), Ғазиз Фиресов (1930 жылға дейін), Кенен Әзірбаев (1884–1976), және Ақтан Керейұлы. Ақындар көбінесе толық импровизация жасайды, қоғамдағы кез келген құбылысқа немесе жалпыұлттық мерекелердегі жағдайға тікелей жауап береді. Мерекелерде ақындар сайысы жиі өткізіледі. Мұндай сайыста ақындар бір-бірін әйелдеп, қызықты әңгімелер айтысады немесе кез келген тақырыпты таңдайды. Кейде билік өкілдері мүліктік мәселелерге немесе саясаткерлерге қатысты айтысқа цензура салуға тырысады. Көшпелі өмір салты мен ақындар өнерінің жылдамдығы бұрынғыда шығармаларын жазып, сақтап қалуға мүмкіндік бермеді. Ақындардың көптеген шығармалары жоғалып кетті.
Famous historical Kazakh akyns include: Zhanak Kambaruluy (1760–1857), Makhambet Otemisuly (1804–1846), Suyunbai Aronuly (1815–1898), Shernyz Zharylgasov (1817–1881), Birzhan Sal Khodgulov (1834–1897), Ziaus Baizhanov (1835–1929), Akan Sery Corramsauluy (1843–1913), Zhambyl Zhabayuly (1846–1945), Gaziz Firesoll (mind 1930), Kenen Azerbaev (1884–1976), and Aktan Kereiuly. Aqyns often fully improvise, responding to any phenomena in society or at the situation on nationwide holidays, etc. On holidays, a kind of aqyn competition is often held. During the aqua contest, having fun, alternately in poetry form, try to make fun of each other or choosing any arbitrary theme. Sometimes, the authorities are trying to subjected to Aytyus censorship when it comes to the power of property or politicians. The nomadic lifestyle and the speed of the art of Akynov did not allow the work in the past and maintain works on paper. Most of the works of Aquins remained lost.
Қырғыз ақындары
Қырғыздың танымал ақындары: Қалығұл, Арстанбек, Солтонбай, Тоқтағұл Сатылғанов, Тоғалақ Молдо, Қылычты, Найманбай, Қалмырза, Ешманбет және Бекназар. Кейде манасшылар да ақындардың жекелеген әңгіме айтушылар тобы ретінде қарастырылады.
Famous Kyrgyz aqyns include Qalygul, Arstanbek, Soltonbay, Toqtogul Satylganov, Togoloq Moldo, Qylychty, Naymanbay, Qalmyrza, Eshmanbet, and Beknazar. Sometimes manaschys are also considered a separate story telling category of aqyns.