Кіріспе
Жак Турнеурдің 1943 жылғы фильмі «Мен зombiмен серуендедім» – Жак Турнеурдың режиссерлік жұмысы және Вал Льютонның RKO Pictures үшін түсірген 1943 жылғы американдық қорқыныш фильмі. Басты рөлдерде Джеймс Эллисон, Фрэнсис Ди және Том Конвей ойнады. Фильм Кариб теңізіндегі қант плантациясының иесінің ауырып жатқан әйеліне күтім көрсету үшін саяхатқа шыққан канадалық медбике туралы айтады, ол Воду ритуалдарына куә болады және мүмкін, қайтыс болғандармен кездеседі. Курт Сиодмак пен Ардель Рэй жазған сценарий Инез Уоллестің осы аттас мақаласына негізделген, сонымен қатар Шарлотта Бронтенің 1847 жылғы «Джейн Эйр» романының сюжетін жаңаша түсіндіреді. Фильмнің премьерасы 1943 жылдың 21 сәуірінде Нью-Йорк қаласында өтті, ал сол айдың соңында кеңінен көрсетілімге шықты. Фильм құлдық пен расизм тақырыптары, сондай-ақ африкалық диаспораның діндерімен, әсіресе Гаити Водуымен байланысты сенімдерді бейнелеуі тұрғысынан талданды. Шығарылған кезде аралас пікірлер алғанмен, кейінгі бағалаулар фильмге көбірек оң баға берді.
I Walked with a Zombie is a 1943 American horror film directed by Jacques Tourneur and produced by Val Lewton for RKO Pictures. It stars James Ellison, Frances Dee, and Tom Conway, and follows a Canadian nurse who travels to care for the ailing wife of a sugar plantation owner in the Caribbean, where she witnesses Vodou rituals and possibly encounters the walking dead. The screenplay, written by Curt Siodmak and Ardel Wray, is based on an article of the same title by Inez Wallace, and also partly reinterprets the narrative of the 1847 novel Jane Eyre by Charlotte Brontë. The film premiered in New York City on April 21, 1943, before receiving a wider theatrical release later that month. It has been analyzed for its themes of slavery and racism, and for its depiction of beliefs associated with African diaspora religions, particularly Haitian Vodou. Though it received mixed reviews upon its release, retrospective assessments of the film have been more positive.
Сюжет
Оттавада қар жауып тұрған күні жас медбике Бетси Коннелл Кариб теңізіндегі Сент-Себастьян аралында қант плантациясының иесі Пол Холландтың әйеліне күтім жасау үшін сұхбат алады. Бейтап туралы көп нәрсе айтылмаса да, Бетси жылы климатта өмір сүруді асыға күтеді және жұмыс қабылдап, сиқыршылыққа сенетінін сұрағанда күледі. Бетсиді Полдың үйіне, Форт-Холландқа алып баратын көлігі оған Сент-Себастьянның афро-кариб халқы Пауылдың ата-бабалары әкелген құлдардың ұрпағы екенін айтады. Бірінші кешкі асында Бетси Полдың жас жарты інісі және қызметкері Уэсли Рэндпен кездеседі, ол жақсы көңіл-күйлі болса да, Паулды жек көреді. Ол сол түні Форт-Холландтың аумағын аралап жүрген өзінің пациенті Джессикамен кездеседі және бастапқыда сөзсіз, сезімсіз әйелден қорқады, ол доктор Максвеллдің кейін Бетсиге хабарлағанындай, тропикалық қызбаның арқа сүйегін қалпына келтірілмейтін зақымдауынан кейін сөйлеу немесе әрекет ету ерік-жігерінен айырылды. Бетси калипсо музыкантының әнінен Пол Джессиканы Уэслимен қашып кетуден сақтағанын біледі. Джессикамен байланысты мәселелер Веслиді ішімдікке итермеледі, ал оның және Пол арасындағы қызу шиеленістер жиі қайнауға қаупі бар. Пол Бетсиден оны Сент-Себастьянға әкелгені үшін кешірім сұрайды және Джессиканың жағдайына өзін жауапты сезініп отырғанын мойындайды. Полға ғашық болған Бетси Джессиканы емдеп, оны бақытты етуге бел буады және оны инсулиндік шокпен емдеуге келістіреді. Бұл сәтсіз аяқталғанда, Полдың қызметшісі Алма Бетсиді Джессиканы хоунганға (воду діни қызметкері) Хоумфортқа (воду ғибадатханасы) алып кету керек деп сендіреді. Қара киім киген адам шағын семсерді қолдана отырып, ырымдық би орындағаннан кейін, Бетси Дэмбаланың Джессиканы сауықтыруын сұрауға кезекке тұрады. Оның орнына, ол қораның ішіне тартылады және Максвеллмен жұмыс істейтін Пол мен Уэслидің анасы миссис Рэндті көріп, шошынады. Рэнд ханым хоунгандықтардың білімімен арал тұрғындарына Вудо рухтары өздері арқылы сөйлейтінін айтып отырғанын, сондықтан олар оның медициналық және санитарлық ұсыныстарын орындайды. Осы уақытта Джессика қара киім киген адамның назарын аударады, ол оны қолына пышақпен шағады. Ол қан құймайды, көрермендердің арасында "зомби" деген күңкілдеулер пайда болады, ал миссис Рэнд Бетсиге Джессиканы Форт-Холландқа алып кетуге айтады. Ашулы Пол оларды қарсы алады, бірақ Бетси оған көмектесуге тырысқанын білгенде, ол жұмсақ болып, әйеліне енді сүймейтінін айтады. Воду қауымы Джессиканы оларға тағы да рәсімдік тексерулер үшін беруді талап етеді, сондықтан Максвелл мен жергілікті билік оны басқа аралдағы психикалық ауруханаға жібергісі келеді. Пол қарсылық білдіреді, өйткені Весли Джессиканың қалуын қалайды, ал ол Бетсиге Канадаға қайтуды айтады, ол Джессиканы аурудан бұрын бақытсыз етті. Түнде, жол қиылысын күзететін зомби Каррефур Джессиканы алуға жіберіледі, ол Джессиканың шапанын кигеннен кейін Бетсиге жақындайды, бірақ миссис Рэнд оған кетуді бұйырады. Доктор Максвелл Форт-Холландқа барып, Джессиканың тағдырын анықтау үшін ресми тергеу жүргізілетінін хабарлады. Ашу-ызаға тап болған, ұлдары бір-бірінің мойнына тиген кезде, миссис Рэнд Джессиканың ауру немесе есі дұрыс емес екенін, бірақ өлгенін айтады, ол Джессика Уэслимен қашып кетуге тырысқан түнде Хоумфортқа барған кезде және иеленген, хоунгандан Джессиканы зомбиге айналдыруды сұрады. Тек Уэсли бұл әңгімені сендіреді, кейін ол Бетсиден Джессиканы евтаназияға жіберуді сұрайды, бірақ Бетси бас тартады. Джессиканың шағын мүсіні арқылы қара киім киген адам мен хоунган оны хоумфортқа тартуға тырысады. Пол мен Бетси оны бірінші рет тоқтатады, бірақ Весли оған екінші рет көмектеседі, содан кейін бақтағы мүсіннен алынған жебемен, ол бір кездері Голландия отбасы құл кемесінің бейнесі болған. Қара киімдегі адам қуыршақты шынамен салғанда, Уэсли Джессиканы жебемен салады және Каррефурдың артынан баяу жүгіріп, оның денесін теңізге алып кетеді. Джессика мен Уэслидің денесі суға батып кеткені анықталып, олардың денелері Форт-Холландқа жеткізіледі. Бетси мен Пол бір-бірін жұбатады.
Кастинг
Анна Ли бастапқыда Франсис Ди кейін ойнаған рөлге жоспарланған, бірақ басқа жұмыстың болуына байланысты рөлден бас тартуға мәжбүр болды. Ди фильмдегі өнері үшін 6000 доллар алды, ал Дарби Джонсқа апталық еңбекақысы 450 доллар есебінен, күніне 75 доллардан, үш күн жұмыс істегені үшін барлығы 225 доллар төленді.
Түсірілім
Фильмнің түсірілімдері, режиссер Урей "шағын бюджетпен" түсірілгенін айтқандай, 1942 жылдың 26 қазанында басталды және бір ай ішінде, 19 қарашада аяқталды.
Театрлық көрсетілім
"Мен зомбимен бірге жүрдім" фильмі 1943 жылдың 8 сәуірінде Огайо штатының Кливленд қаласында тұңғыш рет көрсетілді, бұл фильмнің негізгі сюжетінің авторы Инез Уоллестің туған қаласы еді. 21 сәуірде Нью-Йорк қаласында көрсетіліп, 30 сәуірде кеңінен таралды және Солтүстік Америка кинотеатрларында 19 желтоқсанға дейін көрсетіле берді, сонда Вайоминг штатының Каспер қаласындағы "Риалто" кинотеатрында болды. 1956 жылы RKO компаниясы фильмді АҚШ-та қайта шығарды, шілдеде Лос-Анджелесте ашылып, күзде және желтоқсанның соңына дейін бүкіл ел бойынша көрсетілді.
Үй медиасы
Фильм 2005 жылы Warner Home Video компаниясы арқылы DVD форматында "The Val Lewton Horror Collection" жинағының бір бөлігі ретінде, 9 фильмнен тұратын жинақта, "The Body Snatcher" (1945) фильмімен бірге жарық көрді.
Қазіргі заманғы шолулар
Фильмге алғашқы реакциялар қарама-қайшы болды. "Нью-Йорк Таймс" газеті фильмді "дені сау емес, бұрмаланған өмір көзқарасының жаман, көңіл көншітпейтін шамадан тыс бейнесі" деп сынады, ал "Нью-Йорк Дейли Ньюс" газетінің Ванда Хейл оған үш жұлдыздың екі жарымсын беріп, "тітіркендіретін қорқыныш фильмі" деп мақтады. "Бостон Глобусы" фильмнің "әңгімесіне ешқандай мән бермейді және оның артық ойластырылған мелодрамасын өте сенімсіз кульминациямен аяқтайды" деп есептесе, Албанидегі (Нью-Йорк) бір рецензент "қорқыныш пен үрсікке ұмтылған көрермендер үшін керемет атмосфера жасайды және жарнамада жиі айтылатын "Мысық адамдар" фильмімен салыстырғанда, бұл фильм сәтті" деді.
Ретроспективті бағалаулар
Rotten Tomatoes сайтында фильмге қатысты 41 пікірдің негізінде 85% мақұлдау рейтингі бар, орташа бағасы 8.1/10. Сайттың "сыныптамалық консенсусы" мынадай: "Жак Турнеурдің көркем режиссурасы және Вал Льютонның төмен бюджеттік өндірісі «Мен зомбимен бірге жүрдім» фильмінде қақтығысады, бұл бірден әдемі, көркем және қызықты туынды". Автор және киносыншы Леонард Мальтин фильмге төрт жұлдыздың үш жарымын берді, атмосферасы мен сюжетін жоғары бағалап, оны "Тамаша Вал Льютон триллері" деп атады. Денис Шварц фильмге "А" бағасын қойып, атмосферасы, сюжеті және Турнеурдің режиссурасын мақтады. TV Guide журналы фильмге ең жоғары баға – бес жұлдыздың бесеуін берді, оны "сөзсіз қорқыныш шедеврi" деп сипаттады. Radio Times тілшісі Алан Джонс фильмге бес жұлдыздың төртеуін берді: "Жак Турнеурдің режиссурасы Льютонның қорқыныш фабрикасынан шыққан әдеттегі қараңғы түс секілді, айқын қорқыныш пен кернеуді тудырады. Жарық, көлеңке, экзотикалық орта және музыканың барлығы осы керемет поэтикалық қорқынышты жанрдың классикасына айналдыратын қатты мазалайтын атмосфераға үлес қосады". 2007 жылы Stylus Magazine «Мен зомбимен бірге жүрдім» фильмін барлық уақыттағы ең жақсы зомби фильмдерінің бесіншісі деп атады. 2021 жылы Апичатпонг Верасетакул «Мен зомбимен бірге жүрдім» фильміне құрмет ретiнде «Мемория» фильмінің басты кейіпкеріне Джессика Холланд есімін берді.
Құлдық пен расизм
Тарихшы және автор Александр Немеров «Мен зомбимен бірге жүрдім» фильмінде тыныштықты құлдықтың метафорасы ретінде қолданатынын, бұл метафора «Карре Фур» төңірегінде ортаталатынын айтты. Ол бұл кейіпкер құлдық пен зомбилер арасындағы байланысты бейнелейтінін жазды, антрополог Уэйд Дэвис былай деді: «Зомбилер сөйлемейді, өздерін қорғай алмайды, тіпті өз есімдерін де білмейді. Олардың тағдыры – құлдықта болу». Немеров Карре Фур «Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қара нәсілділердің зорлықпен бағындырылуын және олардың күшінің артуын көрсетеді» деп қосты. Ол кейіпкерді «бір мезгілде күш пен құрбандықтың бейнесі» деп атады және Дарби Джонстың ойнаған рөлін «соғыс және американдық Double V кампаниясы аясында, өте танымал қара актерлердің ойнаған рөлімен теңестірілген, жалғыз тұрған қара адам бейнесін сомдау» деп сипаттады. Немеров Carrefour және Ти Мизери екеуі де «қара адамды дарға асуды» еске түсіретінін айтты, фильмнің соңғы кадры, әсіресе Ти Мизери бейнесі, дарға асудың естелік суреті ретінде қалыптасады. Фильмдегі Бетси айтпаған жалғыз монолог – соңғы сахнадағы сөздер туралы ол «өлілерге аяу сезімімен қарау және тірілерге бейбітшілік пен бақыт тілеу» дегеннің «ақ кейіпкерлерді де қамтуға арналғанын» жазды. Бірақ Ти Мизери мүсінімен және қара адамның дауысымен аяқтау шешімі бұл сезімдерді «құлдықтың қайғысына және азабына» қайтарады. Фильм Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шыққандықтан, Немеров «фильмнің соңғы сөздері мен бейнесі отандық әділетсіздікті Вилки стилінде мойындауды білдіреді» деді. Жазушы Ли Мандело Ти Мизериді «қатыгездік пен терең азаптың» символы ретінде сипаттады. Ол фильмнің бастапқы тақырыптық бағыты, ол «көптеген нәзік түсініктемелер жасады» деп жазды, «сұлу ақ әйел Джессиканың 'құлдықта болуын' талқылау үшін кері қайрылды, ол зомбиге айналдырылған немесе қозғалыстағы кататониялық жағдайдағы әйел», бұл «аралдағы қара халықтың азаптарын алып, оны ақ әйелге беруге байланысты қорқынышты жағдай тудырады» деді. Карре Фур туралы жазушы Викрам Мурти «Адамды алаңдататыны оның сыртқы келбеті емес, оның бетінің астындағы тарих. Холландтардың да, Бетсидің де оған тікелей қарауына келмейтініне таң қалмау керек, өйткені ол олардың ұжымдық жанының тозуын көрсетеді».
Вуду
Ворел фильмнің африкалық диаспораның діндерімен, әсіресе гаитилік вудумен байланысты нанымдарға, бұрынғы "Ақ зомби" (1932) сияқты фильмдерге қарағанда, ойлырақ қарастыратынын айтты. Ол "Мен зомбимен бірге жүрдім" фильмі "оларды таңғажайып дәлдікпен және қадір-қасиетпен бейнелеумен қатар, ақ адамның осы нанымдарды арал тұрғындарының өмірін бақылаудың тағы бір құралы ретінде қалай пайдалана алатынын қарастырады" деп жазды. Немеров хоумфорттың орнын, оның қара нәсілді қатысушылары мен музыкалық қойылымдарын Гарлемнің түнгі клубымен салыстырды және фильмнің фольклоршы Лерой Антуан ұсынған гаитилік вуду әні "О Легба" орындалуын фильмде көрсетуі, режиссерлердің зерттеу жұмысын жүргізгенін көрсетеді деп атап өтті. Сонымен қатар, ол Альманың Бетсиге хоумфортқа қалай жету керектігін түсіндіргенде, "оның Карре Фурды 'құдай' деп сипаттауы 'қорғаушы' сияқты естіледі, ал екі сөз оның вуду рөлін – жол айырығының қорғаушысын анықтауға ғана емес, сонымен қатар оның маңыздылығын, тіпті оның қарапайымдылығын да көрсетеді: ол нақты клубтың күзетшісі сияқты, құдайға жақын күшке ие қорғаушы". Гаитилік вудуды зерттеуші Леннек Хурбон режиссердің "гаитилік вудуды ерекше әдеттер жиынтығы ретінде көрсеткенін, олардың ішінде ең бастысы – сиқыршылардың адамдарды өлтіріп, кейін оларды тірідей қайта тірілту қабілеті. Бұл идея кең тарады".