Кіріспе

Конгресс округтері, басқа елдерде сайлау округтері деп те аталады, үлкен әкімшілік аймақтың халқын конгресс органында өкілдік ететін бөлімшелері болып табылады. Конгресс округтері бар елдердің қатарында АҚШ, Филиппин және Жапония бар.

Терминология

Конгресс округтері үшін терминология елдер бойынша әр түрлі болады. "Конгресс округі" термині көбінесе АҚШ-та қолданылады және заң шығару округтерінен өзгеше. АҚШ-та конгресс округтері халық санына пропорционалды өкілдікті қамтамасыз ету мақсатымен Конституцияға енгізілген. Ал, штаттық заңнамада "заң шығару өкілдігі халық санымен байланысты емес принциптерге, мысалы, округтердің, қалалардың немесе басқа географиялық және саяси бірліктердің өкілдігіне негізделуі тиіс" делінген.

Тарату

Тарату – бұл конгресс органындағы орындықтардың өкілдікке құқығы бар аймақтар арасында олардың халқына пропорционалды түрде бөліну процесі. Таратудың мақсаты – пропорционалдық принципі арқылы барлық сайлаушыларды әділ өкілдік ету, алайда бұл жиі қиындық тудырады, себебі пропорциялар бөлшек санмен берілуі мүмкін, ал орындықтар – толық санмен, сондай-ақ үкіметтер нақты сайлаушылардың тоқ санын анықтай алмайды.

Шекараның белгіленуі

Шекаралау немесе аудандарды қайта бөлу – конгресс шекараларын жүргізу процесі, сондай-ақ сайлаушыларды сайлау учаскелеріне бекіту мақсатында дауыс беру аумақтарын белгілеуге қатысты болуы мүмкін. Шекаралау – бірінші өткен орын жүйесі, екі кезеңді жүйе, баламалы дауыс беру, блоктық дауыс беру, параллель және аралас пропорционалдық жүйелер, сондай-ақ бір округтік жүйедегі елдерде кең таралған процесс. Мұндай процестері жоқ елдерде көбінесе пропорционалдық өкілдік сайлау жүйесі қолданылады, мысалы, Чили, Гондурас, Норвегия, Испания және тағы да басқалары. Бұл процестерді реттейтін әдістемелік негіз – шекаралау процесі бар елдерде әділ және тәуелсіз сот жүйесін қамтамасыз етудің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл негізге қатысты манипуляциялар көбінесе сайлау округтерін өзгертуге, яғни заң шығарушыларға саяси үстемдік беру үшін округ шекараларын жүргізуге алып келеді.

Филиппин

Қазіргі уақытта Филиппинде 243 конгресс округі бар. Осы округтерден сайланатын өкілдер Филиппин Конгресінің төменгі палатасына әр үш жыл сайын сайланады. 1946 жылы бастапқыда 98 конгресс округі болды, ал 1987 жылғы конституция қабылданып, жаңа округтерді қайта бөлу ережелері енгізілгеннен кейін бұл сан 200-ге дейін артты.

Филиппиндегі үлестіру

Филиппиннің Конституциясы заңнамалық округтердің шекараларын белгілеу бойынша бүкіл ел бойынша қайта бөлуді міндеттейді; алайда, заң шығарушы орган 1987 жылдан бері қайта бөлу туралы ең бір заң жобасын да мақұлдаған жоқ. "Бір адам – бір дауыс" принципіне сәйкес, саяси аумақтар симметриялы болуы және сайлау округтерінің мөлшерінің айырмашылығы шектеулі болуы тиіс. Дегенмен, конституция қайта аудандастыру және үлестірудің заңды тәртібін нақты айқындамағандықтан, қайта аудандастырудың негізгі талаптарына қайшы келетін көптеген жаңа округтер құрылды. Бұл, мысалы, Калакун қаласы және Батанес округтеріндегідей, тең емес өкілдікке алып келді, олардың әрқайсысы бір ғана заң шығарушымен ұсырылған, бірақ халқы тиісінше 1,2 миллион және 17 мың адамды құрайды. Филиппиннің 243 конгресс округі провинциялар, қалалар және муниципалитеттердің аумақтарынан тұрады. Американдық көзқарас бойынша, провинциялар штаттарға, ал одан төмен қала/муниципалитеттер АҚШ-тағы қала/қалашықтарға баламалы. Провинцияларды губернаторлар басқарады және оларды бірнеше конгресс округтеріне бөлуге болады, олардың әрқайсысы конгрессменді сайлайды. Облыстық губернаторлар ресурстарды бөліп, провинцияның барлық конгресс округтеріндегі муниципалитеттердегі ықпалды басқарады, сондықтан бір округтен сайланған өкілге қарағанда олардың ықпалы мен билігі зор.

Филиппиндегі шекаралық бөлініс

1987 жылғы Конституция ратификацияланғаннан бері Филиппинде ресми шекара белгілеу процесі өткізілген жоқ. Конституцияның 6-бабына сәйкес, заңнамалық округ құру үшін келесі талаптар орындалуы керек:
Аумақтары мүмкіндігінше біріктірілген, тығыз және жапсарлы болуы тиіс. Жерді басқару бюросы куәландырғандай, кемінде 2000 шаршы километр аумақ. Ұлттық статистика басқармасының куәлігі бойынша, кемінде 250 000 тұрғыны болуы керек. 1987 жылдан бері жаңа қалалар мен провинциялар құрылуына, ескі провинциялардан бөлінуге және бөлік-бөлікке бөліп қайта аудандастыруға байланысты 43 округ жаңадан қосылды. Қайта сайланатындар аудандастыру ережелерін анықтайтын институттарды бақылайтындықтан, көптеген конгресс округтері Филиппиннің саяси династиясын құрайтын белгілі бір отбасылардың элиталық билігін сақтап қалу үшін, деп айтылады, манипуляцияланған. Бұл 1987 жылдан 2008 жылға дейін мерзімдік шектеулерге қарамастан, шамамен 50 округте билікте болған Маркос отбасының мысалымен көрсетілген.

Америка Құрама Штаттары

Конгресс округтері – АҚШ Өкілдер палатасына дауыс беруге құқылы өкілдер сайланатын 435 аймақ. Он жылдық халық санағы мен конгресс орындарының үлестірілуінен кейін штаттар Өкілдер палатасына мүшелерді сайлау мақсатында өздерінің конгресс округтерін анықтауға және шектеуге міндетті. Әрбір конгресс округінің халқы штаттағы барлық басқа конгресс округтерінің халқымен бірдей болуы тиіс. Конгресс округтерінің шекаралары мен нөмірлері тиісті штаттың конституциясы немесе сот шешімдерімен белгіленеді.

Тарату

АҚШ-тағы үлестіру 435 сайлау орынды әр он жылда бір рет бөлуді қамтиды. АҚШ Конституциясының бірінші бабына сәйкес, Өкілдер палатасына сайлау екі жылда бір рет өткізіледі және штаттар арасындағы делегаттар саны олардың салыстырмалы халқына пропорционалды түрде бөлінеді. Конституцияның өзінде округтер туралы ештеңе айтылмаған. АҚШ Конституциясы үлестірудің қалай жүзеге асырылатынын нақты көрсетпейді және аталған бап қабылданғаннан бері Джефферсон, Гамильтон және Вебстер сияқты бірнеше әдістер әзірленіп, қолданылған. Джефферсон әдісі алғаш рет 1792 жылы, 1790 жылы өткен алғашқы онжылдық халық санауынан кейін қолданылды, бірақ 1840 жылы тоқтатылды, себебі ол Томас Джефферсонның туған штаты және сол кездегі ең беделді штат болған Вирджиния сияқты ірі штаттарға көбірек мүмкіндік берді. Гамильтон әдісі келесі жарты ғасыр бойы ара-тұра қолданылып, ақырында Вебстер әдісімен алмастырылды, өйткені Гамильтон әдісі Палатаның мөлшері артқанда халық санына қатысты парадокс тудырды. 1941 жылы Өкілдер палатасының мөлшері мен конгресс округтерінің саны бекітілгеннен кейін, Хантингтон-Хилл әдісі ресми үлестіру әдісі ретінде қабылданды және 2020 жылғы үлестіру және қайта үлестіру циклында қолданылды. Ағымдағы әдіс бұрынғы әдістермен байланысты көптеген мәселелерді шешеді, бірақ ол әлі де «бір адам – бір дауыс» қағидасын бұзады, ол Весберри – Сандерс (1964) ісінде белгіленген. Бұл бұзушылық жүйелі түрде шағын штаттарға үлкен штаттардың тұрғындарына қарағанда артық өкілдік және билік беруге әкеледі. Осы әдістер 200 жылдан астам уақыт бойы пікірталас тудырып келеді, өйткені орынды жоғалту немесе алу өкілдікке әсер етеді, ал өкілдік – саяси биліктің көзі. Конгресс округтері Тең қорғау туралы ережеге бағынады және олардың математикалық теңдікке жақын болуы, штаттық заң шығару округтерінен гөрі күтіледі. АҚШ Жоғарғы Соты Карчер – Даггет (1983) ісінде 1%-дан аз ауытқуға байланысты Нью-Джерси штатының конгресс округтерін қайта бөлу жоспарларын қабылдамады.

Шекараның белгіленуі

Көптеген басқа елдер шекараларды белгілеуді қадағалау және міндеттеу үшін тәуелсіз органдарды тағайындайды, бірақ кейбір елдерде осы процесті заң шығару органы басқарады. АҚШ-та заң шығару органдары конгресс округтерін қайта бөлуде (АҚШ-та делимитация деп аталады) маңызды рөл атқарады. Шекараларды қайта жүргізу он жылдық халық санағынан кейін жүзеге асырылады; бұл процесті басқаратын заң шығарушыларды сайлауға бір өкілдік сайлау округтері жауапты. 25 штатта штат заң шығару органы қайта бөлу жоспарын жасауға жауапты, бірақ алты штат (Аляска, Делавэр, Солтүстік Дакота, Оңтүстік Дакота, Вермонт және Вайоминг) Өкілдер палатасы үшін округтерді қайта бөлуді қажет етпейді және олардың орнына бүкіл штатты ұсынуға бір өкіл сайлайды. Әр штаттың өз конституциясы және қайта бөлу процесіне қатысты заңдары бар, ал қазіргі заманғы федералдық деңгейде қолданылатын көптеген критерийлер АҚШ Жоғарғы Сотының шешімдері арқылы қалыптасқан. 1962 жылға дейін қайта бөлуге қатысты федералдық және штаттық үкіметтердің шектеулі ережелері болды және олар сирек орындалды. Бірақ, Бейкер против Карр (1962) шешімінен кейін қайта бөлу сотқа шағымдануға жатты және соттар конгресс округтерін қайта бөлу процесіне белсенді қатысты, себебі бұл шешім сайлаушыларға қайта бөлу жоспарларына наразылық білдіруге мүмкіндік берді. Шоу против Рено (1993) және Абрамс против Джонсон (1997) істерінен кейін соттар дәстүрлі округтерді бөлу принциптерін негізге ала отырып, көптеген конгресс округтерін қайта бөлу жоспарларын жарамсыз деп таныды. Бұл шешімдерге қатысты даулар болды, себебі Жоғарғы Сот осы «дәстүрлі» критерийлерді нақты анықтаған жоқ, нәтижесінде ірі саяси партиялар заңнама мен анықтаманың болмауынан өздерінің партияларының пайдасына қолдануға тырысады. Барлық елу штат бойынша қайта бөлу заңдарының және бұрынғы сот шешімдерінің дерекқорына сәйкес, де-факто принциптер: ықшамдық, үздіксіздік, тең халық саны және округтер мен қалалардың шекараларын сақтау.