Кіріспе
Америкалық судья және Калифорнияның 24-ші бас прокуроры Морей Стэнли Моск (4 қыркүйек 1912 – 19 маусым 2001) – американдық заңгер, саясаткер және адвокат. Ол Калифорния Жоғарғы Сотының судьясы болып 37 жыл (1964–2001) қызмет етті, бұл аталған сот тарихындағы ең ұзақ мерзім. Жоғарғы Сотта жұмыс ілеуден бұрын ол Калифорнияның бас прокуроры және алғашқы сот судьясы болды.
Morey Stanley Mosk (September 4, 1912 – June 19, 2001) was an American jurist, politician, and attorney. He served as Associate Justice of the California Supreme Court for 37 years (1964–2001), the longest tenure in that court's history. Before sitting on the Supreme Court, he served as Attorney General of California and as a trial court judge.
Ерте өмір және мансап
Моск Техас штатының Сан-Антонио қаласында дүниеге келді. Ол үш жасында отбасымен Иллинойс штатының Рокфорд қаласына көшіп келді. Оның ата-анасы Пол мен Минна (қызметтік аты Перл) Моск реформаттық яһудилер (сәйкесінше венгр және неміс тегінен) болды, олар қатаң діни салттарды ұстанбады. Рокфорд Висконсин штатының шекарасына жақын болғандықтан, Москтің ата-анасы Висконсин саясатын қадағалап, прогрессивті Висконсин сенаторы Роберт М. Ла Фоллетттің жақтастары болды. Ұлы депрессия Москтің өміріне зор әсер етті. Моск 1933 жылы Чикаго университетін философия мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен бітірді. Әкесінің Рокфордтағы бизнесі қиын жағдайға түскендіктен, ата-анасы мен ағасы Лос-Анджелеске көшіп кетті, ал Моск колледжді бітіргеннен кейін оларды ертіп келді, себебі олар Чикагода оқуын жалғастыруға қаржылай көмектесе алмады. Ол 1935 жылы Оңтүстік-Батыс университетінің құқық мектебінен заңгер мамандығы бойынша диплом алды және сол жылы адвокат ретінде тіркелді. Моск жеке практика ашып, тағы төрт жеке практикамен бір кеңседе жұмыс істеді. Сол қиын жылдары Моск кез келген клиентті қабылдайтын жалпы тәжірибелі заңгер болды.
Саясатта
Заңгерлік тәжірибесі барысында Моск кейде демократ саясаткер Кулберт Олсонға көмектесті. 1938 жылы Олсон Калифорния штатының губернаторы болып сайланды, ал келесі жылы Моск Олсонның жеке хатшысы болып жұмысқа орналасты. 1942 жылы Олсон республикашыл Эрл Уорренге сайлауда жеңілгеннен кейін, Олсон Москты Лос-Анджелес округінің Жоғарғы сотына судья болып тағайындады. 31 жасында Моск штаттың ең жас судьясы атанды. Ол алғашқы растау сайлауында қарсылыққа ұшырады, бірақ жеңіске жетті. 1945 жылдың наурызында Моск Жоғарғы соттан кетіп, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясында қатарлы қызмет етуге ерікті болып тіл білдірді, бірақ соғыстың көп бөлігін Нью-Орлеандағы көлік бөлімінде өткізді және шетелге бармады. 1945 жылдың қыркүйегінде құрметті түрде запасқа шығарылғаннан кейін Калифорнияға оралып, сот қызметін қайта бастады. 1947 жылы Жоғарғы сот судьясы ретінде ол «Шеллиге қарсы Креймер» ісінде АҚШ Жоғарғы сотынан бұрын нәсілдік шектеулерге қатысты келісімдерді конституциялық емес деп жариялады.
Калифорнияның бас прокуроры
1958 жылы Моск Калифорния штатының бас прокуроры болып, сол жылы штат бойынша өткен сайлауларда ең үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. 1959 жылы қызметке кіріскен кезде Моск Калифорниядағы штаттық атқарушы билік органдарында қызмет еткен алғашқы еврей болды. 1962 жылы ол үлкен басымдықпен қайта сайланды. Бас прокурор ретінде Моск шамамен екі мың жазбаша пікір жазды, бірқатар маңызды істерді қарады және 1962 жылдың 8 қаңтарында АҚШ Жоғарғы Сотында «Аризона штаты мен Калифорния штаты» ісі бойынша сөйледі. Моск Бас прокурордың азаматтық құқықтар бөлімін құрды және Американың кәсіби гольфшілер қауымдастығын аз ұлт өкілдеріне гольф ойнауға рұқсат бермеу туралы жарғыларын өзгертуге сәтті күш салды. Ол сондай-ақ тұтынушылардың құқықтары, конституциялық құқықтар және монополияға қарсы бөлімдерді құрды. Калифорния штатының бас құқық қорғаушысы ретінде ол Калифорния полиция қызметкерлерінің стандарттары мен оқыту жөніндегі комиссиясын құру туралы заң жобасын ұсынды. Сондай-ақ, Моск Калифорниядағы оңшыл экстремизмнің жаңадан өркендеуін зерттеуге тапсырыс берді, онда құпия «Джон Бирч қоғамы» «бай бизнесмендер, зейнеткер әскери шенеуніктер және теннис аяқ киіміндегі қарт әйелдер» тобы ретінде сипатталды. Ол Демократиялық Ұлттық Комитетте Калифорниядан сайланған өкіл болды және Джон Ф. Кеннедидің президенттікке кандидат болуына ерте қолдау көрсетті. Ол Кеннеди отбасымен жақын байланыста болды.
Калифорнияның Жоғарғы соты
Клер Энгл қайтыс болғаннан кейін АҚШ Сенатына сайлануға ерте үміткер болған Мәскеу 1964 жылдың қыркүйегінде губернатор Пэт Браун тарапынан Калифорния Жоғарғы сотына тағайындалды, ол Роджер Дж. Трэйнордың орнына келді, ол бас судья болып жоғары лауазымға көтерілген еді. Мәскеу 1964 жылы сайлаушылармен сақталды және 1974 жылдан бастап үш он екі жылдық мерзімге қайта сайланды. Мәскеу өзін либерал деп атаса да, ол көбінесе тәуелсіздік танытып, кейде оның жақтастары мен қарсыластарын да таң қалдыратын. Мысалы, Bakke v. Regents of the University of California ісінде Мәскеу Калифорния университетінің Дэвис қаласындағы азшылықтарды қабылдау бағдарламасы АҚШ Конституциясының тең қорғау ережесін бұзды деген шешім шығарды. Бұл шешім 1978 жылғы Калифорния университетінің регенттері Баккеге қарсы, 438 АҚШ 265 ісінде АҚШ Жоғарғы соты тарапынан расталды, бұл Мәскеудің пікірінен айырмашылығы, этникалық әртүрлілікті ынталандыру үшін түс факторларын қабылдауға болады деп санайтын. АҚШ Жоғарғы соты расалық квоталарды қабылдамау туралы Мәскеумен келісті. Сонымен қатар ол аборт жасауға ата-ананың келісімін алудың конституциялық заңдылығын қолдады, бірақ бұл заң соттың көпшілігімен күштен шығарылды. Либералдығына қарамастан, ол даулы Бас судья Роза Бердтің жақын одақтасы болған жоқ. Ол 1986 жылы сайлауда дауыстардың 75 пайызын алып қайта сайланды, ал Берд және оған жақын екі судья қайта сайлану үшін күресте жеңіліске ұшырады. 1998 жылдың қараша айында 86 жасқа толған Мәскеу тағы да он екі жылға сайлаушылармен тағайындалды. Калифорнияның бас прокуроры (1959–1964 жылдар) қызмет еткен жылдары мен өлім жазасының әлеуметтік тұрғыдан жарамсыздығына жеке сенімімді жиі айттым. Сондықтан, петиция берушілердің сот арқылы осы көне заманға жатқан жазаны тоқтату туралы шақыруына құлықтанамын. Бірақ, өз ықыласыма мойынсұну – «қоғамның өз билігін қабылдауға келісетін заңның дауысы ретінде кішіпейілділікпен сөйлеудің орнына жеке көзқарастарды күштеңдіру мағынасында» әрекет ету болар еді (Дәйексөз алынып тасталды). Сотта, мен заңды осы күйінде, қалағанымша емес, табуымша мойынсұнуға міндеттімін. Мәскеу 2001 жылы қайтыс болғанға дейін Жоғарғы сотта қызмет етті, 1999 жылы судья Джон В. Шенктің қызмет мерзімін асып, сот тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен судья атанды. 2021 жылғы мәліметтерге сәйкес, Мәскеу Калифорния Жоғарғы сотының тағайындалғанға дейін сот емес, сайланған лауазымда қызмет еткен соңғы судьясы болып табылады.
Mosk served on the high court until his death in 2001, having surpassed Justice John W. Shenk to become the longest serving justice in the history of the Court in 1999. As of 2021, Mosk is the last Justice of the California Supreme Court to have served in non judicial elected office before his appointment to the bench.
Жеке өмір
Моск үш рет үйленген. 1936 жылдың 27 қыркүйегінде ол Калифорния штатының Беверли-Хиллс қаласында Хелен Эдна Митчеллге үйленді және олардың Ричард есімді бір ұлы болды. Ол 1981 жылдың 22 мамырында қайтыс болғаннан кейін, 1982 жылдың 27 тамызында Невада штатының Рино қаласында өзінен 30 жылға кіші Сьюзан Джейн Хайнсқа қайта үйленді.
Мұра
1999 жылы Олбани құқық мектебінің профессоры Винсент Мартин Бонвентре Москті "институт, символ, жаңа жол ашқан, құқық ғалымы, конституцияның сақшысы, американдық сот жүйесінің шын мәніндегі аңызы, батыс әлеміндегі ең беделді соттардың тарихындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі" деп сипаттады. Москтің құқықтану ғылымына қосқан үлестерінің бірі – тәуелсіз штаттық негіздердің конституциялық доктринасын қалыптастыру болды. Бұл ұғым жеке құқықтардың тек АҚШ Жоғарғы Соты мен басқа да федералдық соттардың АҚШ Конституциясын түсіндіруіне ғана емес, сонымен қатар көбінесе адамдарды жақсырақ қорғайтын штаттық конституцияларда да қарастырылуы мүмкін дегенді білдіреді.
Құрмет белгілері мен ескерткіштер
Лос-Анджелес округінің Жоғарғы соты орналасқан Стэнли Моск сотының ғимараты оның құрметіне аталған. Ол Лос-Анджелестегі 111 Солтүстік Хилл көшесінде орналасқан. Стэнли Моск кітапханасы және соттар ғимараты Калифорния штатының Сакраменто қаласындағы Капитолий алаңында орналасқан және Калифорния штатының Үшінші апелляциялық округінің сотының орны болып табылады.
Танымал мәдениетте
1962 жылы Калифорния штатының Лонг-Бич қаласында түсірілген "Бұл - қызық, қызық, қызық, қызық әлем" фильмінің соңғы автокөлікпен қуу сахнасында Бас прокурорлыққа Москтың қайта сайлану науқанына арналған жарнама тақтасы бейнеленген.
Видео
Калифорния Жоғарғы Сотында 1991 жылдың 11 қазанында сайланған шенеуніктердің өкілеттік мерзімін шектеуді көздеген 140-шы қаулының конституциялықтығы жөніндегі ауызша жарыссөз. С СПАН.