Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы
Автоматты taxobox
|taxon = Haworthia
|image = Haworthia cymbiformis 1. jpg
|image caption = Haworthia cymbiformis in cultivation
|authority = Duval
|display parents = 2
|synonyms ref=
|taxon = Haworthia
|image = Haworthia cymbiformis 1. jpg
|image caption = Haworthia cymbiformis in cultivation
|authority = Duval
|display parents = 2
|synonyms ref=
Алоэ және гастерия сияқты, олар Asphodeloideae кіші тұқымдасына жатады және көбінесе кішкентай алоэлерге ұқсайды, бірақ гүлдері сыртқы түрімен ерекшеленеді. Олар бау-бақшада және ыдыстарда өсірілетін танымал өсімдіктер. Бұл өсімдіктерді 1809 жылы Анри Огюст Дюваль (1777-1814) тапқан. Туыс атауы ботаник және сүйікті сұрғыл өсімдіктерді жинаушы Адриан Харди Хоуорттың (1767-1833) есімінен шығарылған.
Сипаттамасы мен сипаттамалары
Хавортялар – кішкентай шырынды өсімдіктер, жапырақтары гүл шоғырына жиналып, диаметрі 2-ден өте үлкенге дейін жетеді, бұл түрлеріне байланысты. Бұл гүл шоғырлары көбінесе сабақсыз болады, бірақ кейбір түрлерінде сабақтары 180 см-ге дейін жетеді. Кейбір түрлерінің гүлшоғыры 15 см-ден биік болуы мүмкін. Өсімдіктер жалғыз өсе де, топталып өсе де мүмкін. Көптеген түрлерінің берік, қатаң, ет тәрізді жапырақтары болады, көбінесе қою жасыл түсті, ал кейбіреулері жұмсақ болып келеді және жапырақтарында мөлдір панельдері бар терезелері арқылы күн сәулесі ішкі фотосинтез тіндеріне жетеді. Гүлдері кішкентай, көбінесе ақ түсті. Түрлері арасында өте ұқсас болғанымен, Hexangulares бөліміндегі түрлерінің гүлдері көбінесе жасыл жолақтарымен, ал басқа түрлерінің гүлдері қоңыр сызықтарымен ерекшеленеді. Дегенмен, жапырақтары тіпті бір түрдің ішінде де кең ауқымда өзгереді. Сонымен қатар, өсімдіктер стресске ұшырағанда (мысалы, су жетіспегенде) қызыл және күлгін түске өзгеруі мүмкін. Олардан азотты алып тастағанда жапырақтары көбінесе ақшыл түске енеді.
The inflorescences of some species may exceed in height. The plants can grow solitary or can be clump forming. Many species have firm, tough, fleshy leaves, usually dark green in colour, whereas others are softer and contain leaf windows with translucent panels through which sunlight can reach internal photosynthetic tissues. Their flowers are small, and generally white. Though they are very similar between species, flowers from the species in section Hexangulares generally have green striations and those from other species often have brown lines in the flowers. However, their leaves show wide variations even within one species. Additionally, when the plants are stressed (e. g. deprived of water), their colours can change to reds and purples. Depriving them of nitrogen generally results in paler leaves.
Тарату
Көптеген түрлер Оңтүстік Африкаға ендемик, ал ең жоғары түрлердің әртүрлілігі Оңтүстік-Батыс Кейп аймағында байқалады. Дегенмен, кейбір түрлер көршілес елдерге – Эсватиниге (бұрынғы Свазиленд), Оңтүстік Намибияға және Оңтүстік Мозамбикке (Мапуталанд) дейін тарайды.
Атау және таксономия
Haworthia – Asphodelaceae тұқымдасының Asphodeloideae кіші тұқымындағы бір туыс. Бұл туыс ботаник Адриан Харди Хаворттың құрметіне аталған. B. Bayer 2012 жылы жасаған шолуда шамамен 60 түрді анықтаса, басқа таксономистер одан да азырақ түрді мойындайды. Туысқан туыстар: Алоэ, Гастерия және Астролоба, сондай-ақ, түрлер аралық гибридтер де белгілі.
Бөлімшелер
Гүлді өсімдіктер тұқымдасының (Asphodeloideae) жіктелуі нашар, ал туыстар туралы түсініктер жеткілікті негізделмеген. Хавортия да осыған ұқсас, қиын құрылған туыс. Оның бау-бақшалық қызығушылық тудыруы себепті, таксономиясы көбінесе әуесқой коллекционерлердің ықпалында болды, ал әдебиетте таксондардың не екені немесе қандай болуы керек екені туралы көптеген түсініспеушіліктер кездеседі. Жақындағы филогенетикалық зерттеулер дәстүрлі туыс бөліністерінің шын мәнінде өте аз байланысты екенін көрсетті (Hexangulares – Gasteria туысының туыс тобы, Robustipedunculares – Astroloba туысына жақын, ал Haworthia – Aloe туысына қатысты сыртқы топ ретінде). Туыстың полифилетикалық екенін мойындау үшін Haworthiopsis және Tulista бөлініп шығарылды. Ботаниктер бұрыннан-ақ үш кіші туыстың гүлдеріндегі айырмашылықтарды байқаған, бірақ бұрын оларды маңызды емес деп есептеген, алайда бір кіші туыстағы түрлер арасындағы айырмашылықтар нақты маңызға ие. Тамырлар, жапырақтар және розеткалар кейбір туыстық айырмашылықтарды көрсетеді, ал тіпті бір түрдің ішінде де кең ауқымды өзгерістер болады.
Түрлер
Haworthia-ның көптеген түрлері, әсіресе The Plant List-тің (2013) соңғы жаңартуынан кейін, Haworthiopsis және Tulista-ға көшірілді, онда Haworthia-ның шамамен 150 түрі қабылданған. Түрлердің нақты саны мен анықталуы толыққанды белгіленбеген; көптеген түрлер жеткілікті мәлімет болмағандықтан "шешілмеген" деп тізімделген, ал толық тізім Haworthia таксономиясының қиындықтарын, соның ішінде көптеген сорттар мен синонимдерді көрсетеді. Таңдалған өсімдік отбасыларының әлемдік тізімі Haworthiopsis және Tulista-ға енген түрлерді алып тастау үшін жаңартылды. 2018 жылғы мәлімет бойынша, ол қабылдайтын түрлер төменде тізімделген, бірақ басқа дереккөздерде Tulista-ға жатқызылған Haworthia kingiana және Haworthia minor түрлері қоспағанда. Сирек кездесетін түрлерге арнайы талаптар қойылуы мүмкін. Барлық хавортиялар қырысуға сезімтал, және олар USDA аймағының 10-шы белдеуіне дейін қыста төзімді деп саналады. Haworthia түрлері тұқым және бүршік (жас өсімдік) арқылы көбейеді. Кейбір түрлер немесе клондар бүршік түзуде тиімдірек немесе жылдамдау болуы мүмкін, ал осы жас өсімдіктер жеткілікті тамыр жүйесі қалыптасқаннан кейін жаңа өсімдіктер алу үшін оңай алынып тасталады. Өсімдіктерді жапырақ кесінділері арқылы және кейде тіндік мәдениет арқылы да көбейтуге болады.